حال آنکه آمارهای موجود از فعالیت ده‌ها واحد چاپی در استانی حکایت دارد که همچنان از داشتن یک زنجیره کامل و برخوردار از زیرساخت‌های به‌روز صنعت چاپ محروم است!
پرسش اصلی اما اینجاست؛ در برابر تضعیف تدریجی مطبوعات محلی، چه نهادی باید مسئولیت پیگیری و یافتن راه‌حل را بر عهده بگیرد؟! آنچه می‌خوانید گزارش اختصاصی جام کوردی در این باره است.
به گزارش جام کوردی، رسانههای مکتوب همواره یکی از مهم‌ترین ابزارهای اطلاع‌رسانی، مطالبه‌گری عمومی و نظارت بر عملکرد نهادهای قدرت محسوب می‌شوند؛ آنها در کنار انتقال اخبار، امکان ثبت مطالبات اجتماعی، نقد تصمیمات مدیریتی و پیگیری مسائل عمومی را فراهم می‌کنند. با این حال، ایفای چنین نقشی مستلزم برخورداری از حداقل‌های اقتصادی و امکان استمرار فعالیت حرفه‌ای است؛ پیش‌نیازی که برای بخشی از مطبوعات محلی، زیر فشار فزاینده هزینه‌های تولید و انتشار، روزبه‌روز دست نیافتنی‌تر می‌شود.
در کرمانشاه، مسئله صرفاً افزایش قیمت کاغذ یا بالا رفتن هزینه خدمات چاپ نیست؛ مجموعه‌ای از مشکلات به یکدیگر گره خورده و شرایطی را رقم زده‌اند تا برخی نشریات از انتشار منظم بازبمانند، بعضی برای جبران هزینه‌ها به کاهش صفحات و تغییر شیوه چاپ روی آورده و گروهی نیز ناچارند برای استفاده از امکانات مناسب‌تر، سفارش چاپ خود را به استان‌های همجوار یا نهایتا تهران بسپارند!
روایت مدیر مسئول روزنامه «نقد حال» و هفته‌نامه «غرب» و همچنین سردبیر روزنامه «باختر» از شرایط موجود، تصویری از فشار اقتصادی بر مطبوعات مکتوب استان ارائه می‌دهد؛ چالشی که در کنار افزایش هزینه‌های چاپ و لیتوگرافی، با مطالبات پرداخت‌نشده دستگاه‌های اجرایی، محدودیت زیرساخت‌های چاپ روزنامه، دشواری تأمین نقدینگی و گلایه از فقدان سازوکار مؤثر برای پیگیری مشکلات همراه شده است.
در چنین شرایطی، پرسش مهم‌تر از چرایی افزایش هزینه‌ها این است که آیا ساختار حمایتی و مدیریتی استان توانسته است متناسب با وضعیت جدید، راهی برای حفظ یا تداوم انتشار مطبوعات محلی پیدا کند یا خیر؟!
چگونه چاپ منظم به دغدغه‌ای اقتصادی تبدیل شد؟!
طبق اطلاعات ارائه‌شده از وضعیت رسانههای استان، کرمانشاه دارای پنج روزنامه محلی دارای مجوز است که از این تعداد، سه روزنامه «باختر»، «نقد حال» و «زاگرس امروز» همچنان فعالیت چاپی دارند و دو روزنامه دیگر، با وجود برخورداری از مجوز، چاپ نمی‌شوند و البته هنوز لغو مجوز هم نشده‌اند.
این وضعیت اگرچه به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری درباره علت توقف انتشار این دو روزنامه کافی نیست، اما در کنار اظهارات مدیران رسانههای فعال، ضرورت بررسی شرایط اقتصادی مطبوعات و موانع استمرار انتشار را برجسته می‌کند.
در بخش رسانههای مکتوب، آمارهای موجود همچنین از مجوز فعالیت ۳۴ هفته‌نامه، پنج دوهفته‌نامه، ۲۰ ماهنامه و دو فصلنامه در استان حکایت دارد.
این ارقام، گستردگی نسبی فضای رسانه‌ای کرمانشاه را نشان می‌دهد؛ اما شمار مجوزها و رسانههای ثبت‌شده لزوماً به معنای فعالیت مستمر همه آنها نیست. به‌ویژه در بخش مطبوعات چاپی، باید میان برخورداری از مجوز انتشار، فعالیت در فضای مجازی و انتشار منظم نسخه کاغذی تفاوت قائل شد.
در واقع، مسئله مطبوعات چاپی تنها حفظ نام و مجوز یک نشریه نیست؛ استمرار انتشار، دسترسی مخاطب به نسخه چاپی، حفظ نیروی انسانی و امکان ایفای نقش نظارتی، همگی به توان اقتصادی رسانه وابسته‌اند.
افزایش روزانه هزینه‌ها و مطالباتی که پرداخت نمی‌شود
-غلامرضا نوری‌علا، مدیرمسئول روزنامه «نقد حال»، معتقد است افزایش هزینه انتشار مطبوعات دیگر محدود به دوره زمانی مشخصی نیست و تغییرات روزانه قیمت کاغذ، چاپ و لیتوگرافی، شرایط فعالیت روزنامه‌ها را به‌شدت دشوار کرده است.
او با اشاره به تأثیر نوسانات نرخ ارز بر قیمت مواد اولیه و خدمات مرتبط با چاپ می‌گوید: هزینه مطبوعات، از کاغذ و لیتوگرافی گرفته تا بیمه کارکنان، با سطح درآمد نشریات محلی تناسب ندارد.
به گفته نوری‌علا، بخش مهمی از درآمد روزنامه‌ها از محل آگهی‌های دولتی، به‌ویژه آگهی‌های مزایده و مناقصه تأمین می‌شود؛ با این حال، تأخیر در پرداخت مطالبات رسانه‌ها، توان مالی آنها را برای ادامه فعالیت محدود کرده است.
مدیرمسئول «نقد حال» با انتقاد از تأخیر در پرداخت مطالبات این روزنامه از سوی شهرداری کرمانشاه، می‌گوید: هزینه آگهی‌های مزایده و مناقصه سال‌های ۱۴۰۳، ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ هنوز به ما پرداخت نشده است.
او با طرح این پرسش که چرا هزینه انتشار آگهی‌های مزایده و مناقصه، پس از طی مراحل مربوطه و پایان یافتن دوره آنها، به‌موقع تسویه نمی‌شود، معتقد است تأخیر در پرداخت مطالبات، رسانه را در شرایطی قرار می‌دهد که هزینه خدمات انجام‌شده را با منابع محدود خود تأمین کند، اما برای دریافت درآمد حاصل از همان خدمات، مدت‌ها منتظر بماند!
نوری‌علا این وضعیت را عاملی بازدارنده در مسیر فعالیت مطبوعات می‌داند و از مسئولان استان می‌خواهد به جای پرداختن به حمایت‌های مقطعی، از تضییع حقوق اقتصادی رسانه‌ها جلوگیری کنند.
او با انتقاد صریح از عملکرد برخی مدیران، معتقد است اهمیت رسانه و نقش آن در توسعه استان، آنگونه که باید، در تصمیم‌گیری‌های مدیریتی مورد توجه قرار نگرفته است.
به گفته وی حاصل این بی‌توجهی عدم پرداخت به‌موقع بدهی ادارات به نشریات و نهایتا انتقال بار مالی قراردادهای عمومی بر دوش رسانه‌ها بوده است.
چاپخانه مناسب برای روزنامه‌های استان نداریم!
نوری‌علا در پاسخ به پرسشی درباره امکان استفاده از مراکز جایگزین چاپ و لیتوگرافی، می‌گوید: کرمانشاه در سال‌های گذشته از وجود چاپخانه‌ای با امکانات مناسب برای چاپ روزنامه به شیوه متعارف و با هزینه رقابتی، محروم بوده است.
به گفته او، برخی امکانات موجود در استان، به دلیل نوع شیوه چاپ و استفاده از کاغذ برش‌خورده به جای رول، هزینه بیشتری به روزنامه‌ها تحمیل می‌کند. از همین رو، بعضی نشریات ناچار شده‌اند چاپ خود را به تهران یا شهرهای دیگر بسپارند.
از نگاه مدیرمسئول «نقد حال»، مسئله تنها قیمت اعلام‌شده از سوی چاپخانه‌ها نیست؛ فقدان گزینه‌های متنوع و متناسب با نیاز روزنامه‌ها نیز امکان انتخاب و چانه‌زنی را عملا برای فعالین این حوزه محدود کرده است.
او تأکید می‌کند که مسئولان فرهنگی استان، استانداری و شهرداری می‌توانستند با پیگیری حقوق اقتصادی مطبوعات و جلوگیری از انباشته شدن مطالبات، بخشی از فشارهای موجود را کاهش دهند.
این اظهارات فراتر از رابطه یک روزنامه با چاپخانه است؛ به واقع سوال اصلی این است که زیرساخت‌های صنعت چاپ در کرمانشاه چقدر با نیازهای واقعی مطبوعات و ظرفیت رسانه‌ای استان متناسب است؟!
نشریات به‌جای انتشار منظم، منتظر فرصت تعطیلی هستند!
-حسنعلی مهدوی چشمه‌گچی، مدیرمسئول هفته‌نامه «غرب»، نیز افزایش قیمت کاغذ، چاپ و ملزومات مرتبط را از عوامل اصلی دشواری فعالیت مطبوعات محلی در یکی دو سال اخیر می‌داند.
او با تأکید بر ضرورت تفکیک میان نشریاتی که انتشار مستمر دارند با مطبوعاتی که صرفاً از مجوز انتشار برخوردارند، معتقد است فشار هزینه‌ها بیش از همه بر رسانه‌هایی اثر گذاشته که به‌طور منظم و در قالب روزنامه یا نشریات چندصفحه‌ای فعالیت می‌کنند.
به گفته مهدوی چشمه‌گچی، هفته‌نامه «غرب» و نشریه «آفتاب کرمانشاه» در یک سال اخیر بارها به دلیل فشارهای اقتصادی از انتشار در موعد مقرر بازمانده‌اند.
او توضیح می‌دهد که در برخی موارد، مناسبت‌ها و تعطیلات به فرصتی برای توقف انتشار تبدیل شده‌اند؛ در حالی که علت اصلی، دشواری تأمین هزینه‌های چاپ و نشر بوده است.
مدیرمسئول «غرب» البته می‌گوید: «آفتاب کرمانشاه» که طبق مجوز باید هر دو هفته یک‌بار منتشر شود، در عمل تقریباً ماهی یک‌بار انتشار می‌یابد و هفته‌نامه «غرب» نیز گاهی با فاصله‌های طولانی‌تر از برنامه معمول منتشر می‌شود.
این توضیحات نشان می‌دهد که بحران هزینه الزاماً به تعطیلی رسمی یک رسانه منتهی نمی‌شود؛ گاهی نشریه همچنان وجود دارد، اما استمرار انتشار آن مختل شده و فاصله میان برنامه مصوب و عملکرد واقعی افزایش یافته است.
چنین وضعیتی، علاوه بر کاهش درآمد و اعتبار رسانه، می‌تواند ارتباط منظم نشریه با مخاطبان را نیز تضعیف کند.
چاپ در همدان؛ راه‌حل اضطراری با هزینه‌ها و مخاطرات تازه
مهدوی چشمه‌گچی می‌گوید: هفته‌نامه «غرب» در ماه‌های اخیر ناچار شده است از امکانات چاپ در استان همدان استفاده کند؛ تصمیمی که به گفته او، با وجود تمایل به استفاده از ظرفیت‌های داخل استان، به دلیل محدودیت امکانات موجود در کرمانشاه اتخاذ شده است.
او با اشاره به اینکه ترجیح مدیران رسانه‌ها این است که سفارش‌های چاپ در واحدهای چاپی استان انجام شود، می‌گوید انتقال چاپ به استان دیگر مشکلات متعددی ایجاد می‌کند.
به گفته مدیرمسئول «غرب»، کیفیت چاپ در برخی مراکز خارج از استان با کیفیت مورد انتظار آنها تفاوت دارد. همچنین حمل‌ونقل نسخه‌های چاپ‌شده، احتمال تأخیر در شرایط نامساعد جوی، به‌ویژه در فصل زمستان و ضرورت پرداخت نقدی پیش از چاپ، از جمله مشکلات این شیوه است.
او اضافه می‌کند که در همکاری با برخی مراکز داخل استان، امکان پرداخت مدت‌دار و تسویه در بازه‌های توافقی وجود دارد، اما استفاده از چاپخانه‌های خارج از کرمانشاه، به‌ویژه در شرایط محدودیت نقدینگی، فشار بیشتری بر منابع مالی نشریه وارد می‌کند.
به گفته او، چاپ در استان دیگر ممکن است در فرآیندهای اعلام وصول نیز ناهماهنگی ایجاد کند؛ موضوعی که ضرورت بررسی و تسهیل رویه‌های اجرایی مرتبط با چاپ و انتشار مطبوعات را مطرح می‌کند.
مجموع این موانع نشان می‌دهد برون‌سپاری چاپ، هرچند در کوتاه‌مدت می‌تواند راهی برای ادامه انتشار باشد، اما لزوماً جایگزین کم‌هزینه و پایداری برای برخورداری از زیرساخت مناسب در استان نیست!
انتقاد از عملکرد ارشاد؛ حمایت‌ها باید فراتر از نامه‌نگاری باشد
مدیرمسئول «غرب» در پاسخ به پرسشی درباره سازوکار رسیدگی به اعتراض مطبوعات، از اداره ارشاد گلایه کرده و می‌گوید: پیگیری مشکلات اقتصادی نشریات در اولویت مدیران فرهنگی استان قرار ندارد.
او معتقد است حمایت از مطبوعات نباید به مکاتبات اداری یا اقدامات محدود خلاصه شود و اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی می‌توانست با استفاده از ظرفیت سفرهای مسئولان ملی، برای تأمین کاغذ، فیلم و زینک یا فراهم کردن تسهیلات کم‌هزینه اقدام کند.
مهدوی چشمه‌گچی به سفرهای اخیر وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی به کرمانشاه و برگزاری نشست‌هایی با مدیران رسانه‌ها اشاره می‌کند و می‌گوید: این دیدارها تاکنون دستاورد ملموسی برای کاهش مشکلات اقتصادی مطبوعات نداشته است.
او همچنین از کاهش فرصت‌های درآمدزایی مطبوعات از محل آگهی‌های اداری و برخی آگهی‌های مرتبط با امور حقوقی و ثبتی گلایه می‌کند و معتقد است این منابع، با وجود محدود بودن، برای بخشی از نشریات اهمیت داشته‌اند.
یکی دیگر از انتقادهای او، کسر مبالغی از آگهی‌های شهرداری به بهانه مالیات و بیمه است. او مدعی است در بعضی موارد، مبالغ دریافتی از مطالبات اعلام‌شده کمتر بوده و علت و مبنای این کسورات برای رسانه‌اش روشن نشده است!
اگرچه این ادعاها برای بررسی دقیق به اسناد پرداخت، قراردادها و مبانی قانونی کسورات نیاز دارد؛ اما از منظر سیاست‌گذاری، مسئله‌ای مهم را پیش می‌کشد. اینکه رسانه‌ها باید درباره نحوه محاسبه مطالبات و کسورات، پاسخ روشن و مستند دریافت کنند.
مهدوی چشمه‌گچی معتقد است در چنین شرایط اسف‌باری نمایندگان استان، استانداری و اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی می‌توانند با پیگیری و هماهنگی وزارت ارشاد، برای تأمین مواد اولیه و طراحی بسته‌های حمایتی ویژه مطبوعات محلی اقدام کنند.
کاهش صفحات و کیفیت چاپ برای زنده نگه داشتن روزنامه
-هادی نوروزی، سردبیر روزنامه «باختر» نیز با توصیف شرایط موجود به‌عنوان بحرانی جدی برای مطبوعات مکتوب، می‌گوید: افزایش مکرر تعرفه چاپخانه‌ها در کنار رشد قیمت ملزومات، توان مالی روزنامه‌ها را به‌شدت تحت فشار قرار داده است.
به گفته او، در یک دوره اخیر، افزایش تعرفه‌های چاپ چندین بار تکرار شده و این وضعیت، برنامه‌ریزی مالی روزنامه را با دشواری روبه‌رو کرده است.
نوروزی می‌گوید: بسیاری از رسانههای مکتوب کرمانشاه یا فعالیت چاپی خود را متوقف کرده‌اند یا به فعالیت محدود در فضای مجازی بسنده می‌کنند.
او توضیح می‌دهد که روزنامه «باختر» نیز برای ادامه فعالیت، به کاهش صفحات و تغییر شیوه چاپ از رنگی به سیاه‌وسفید روی آورده است؛ اقدامی که با هدف کنترل هزینه‌ها انجام شده، اما فشار مالی را به‌طور کامل برطرف نکرده است.
اولتیماتوم چاپخانه‌ها و بدهی‌هایی که فرصت نفس کشیدن نمی‌دهند!
سردبیر «باختر» می‌گوید: توافق مالی این روزنامه با چاپخانه به مرحله‌ای رسیده که ادامه چاپ، منوط به تسویه بدهی‌های انباشته‌شده در مهلت کوتاه شده است!
به گفته او، تغییر شیوه تسویه به پرداخت‌های روزانه یا کوتاه‌مدت، در شرایطی که درآمدهای روزنامه با تأخیر وصول می‌شوند، خطر توقف چاپ را افزایش می‌دهد.
نوروزی همچنین از مطالبات پرداخت‌نشده روزنامه باختر از دستگاه‌های اجرایی استان سخن می‌گوید و تأکید می‌کند که برخی از این مطالبات بیش از دو تا سه سال است که تسویه نشده‌اند.
از نگاه او، رسانه در چنین شرایطی ناچار است میان تأمین هزینه‌های جاری، پرداخت بدهی چاپخانه و پیگیری مطالبات خود تعادل برقرار کند؛ راهکاری که با افزایش مداوم هزینه‌ها دشوارتر می‌شود.
او از استاندار کرمانشاه و مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان می‌خواهد با رویکردی جدی‌تر، پرداخت مطالبات معوقه مطبوعات را پیگیری کنند.
این مطالبه، صرفاً درخواست حمایت مالی نیست؛ موضوع اصلی، جلوگیری از ایجاد وقفه میان انجام تعهدات رسانه و دریافت بهای خدماتی است که ارائه کرده است.
در شرایطی که چاپخانه برای ادامه همکاری، تسویه بدهی‌های گذشته را مطالبه می‌کند، تأخیر طولانی دستگاه‌های اجرایی در پرداخت مطالبات می‌تواند به حلقه‌ای از یک زنجیره تبدیل شود که سرانجام آن، توقف انتشار یا کاهش فعالیت رسانه است!
سفارش چاپ به تهران، قم و همدان
نوروزی یکی دیگر از مشکلات مطبوعات استان را فقدان چاپخانه‌های مدرن و متناسب با نیاز روزنامه‌ها در کرمانشاه می‌داند.
به گفته او، روزنامه باختر و شماری دیگر از مطبوعات محلی ناچارند سفارش‌های چاپ خود را به تهران، قم یا همدان بسپارند و در حال حاضر، همدان یکی از مقصدهای اصلی چاپ مطبوعات کرمانشاه است.
او تأکید می‌کند که انتقال چاپ به خارج از استان، هزینه حمل‌ونقل را نیز به هزینه‌های تولید اضافه کرده و در شرایطی که منابع مالی روزنامه‌ها محدود است، این موضوع فشار مضاعفی ایجاد می‌کند.
سردبیر «باختر» معتقد است اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی باید با همکاری اداره‌کل صنعت، معدن و تجارت، موضوع ایجاد یا توسعه یک چاپخانه مدرن در استان را پیگیری کند.
او همچنین تخصیص سهمیه کاغذ و زینک به روزنامه‌هایی که به‌صورت مستمر منتشر می‌شوند را یکی از راه‌های حمایت از مطبوعات می‌داند و بر ضرورت توزیع عادلانه‌تر یارانه کاغذ تأکید دارد.
این پیشنهاد، مسئله حمایت از مطبوعات را به دو سطح مرتبط پیوند می‌دهد: نخست، کمک به کاهش هزینه‌های جاری رسانههای فعال و دوم، فراهم کردن زیرساختی که در بلندمدت وابستگی مطبوعات استان به مراکز چاپ خارج از کرمانشاه را کاهش دهد.
لیتوگرافی؛ حلقه‌ای حساس در زنجیره انتشار مطبوعات
در کنار هزینه‌های چاپخانه و کاغذ، خدمات لیتوگرافی نیز از جمله محورهای اصلی گلایه مدیران رسانه‌ای است.
اطلاعات بدست آمده در حین تهیه این گزارش همچنین نشان می‌دهد که گاها خدمات لیتوگرافی در استان به بهانه افزایش روزانه قیمت دلار خارج از عرف از رسانه‌ها مطالبه می‌شود. این در حالیست که با کاهش نرخ دلار، قیمت‌های اعلام‌شده لزوماً به همان نسبت کاهش پیدا نمی‌کند!
طرح این مسئله پرسشی جدی را پیش می‌کشد. در بازاری که هزینه‌های مواد اولیه و تجهیزات آن به نوسانات ارز وابسته است، چه سازوکاری برای شفافیت قیمت‌ها، اطلاع‌رسانی درباره مبنای تعرفه‌ها و رسیدگی به اعتراض مشتریان وجود دارد؟!
اگر افزایش تعرفه‌ها متناسب با رشد هزینه‌های واقعی باشد، راهکار باید بر کاهش هزینه تولید و بهبود زیرساخت‌ها متمرکز شود. اما اگر اختلاف قیمت‌ها، عدم شفافیت یا محدودیت انتخاب؛ امکان تحمیل هزینه‌های نامتناسب را فراهم کرده باشد، بررسی کارشناسی و ایجاد سازوکار رسیدگی به شکایت‌ها ضرورت پیدا می‌کند.
از این منظر، مطالبه مطبوعات نه لزوماً تعیین دستوری قیمت‌ها، بلکه دسترسی به اطلاعات روشن، امکان انتخاب و برخورداری از فرآیندی منصفانه برای رسیدگی به اختلافات است.
چرا تعدد مجوزها به معنای رفع کمبود زیرساخت نیست؟
بر اساس اطلاعات موجود، استان کرمانشاه ۱۲۹ واحد چاپی مجوزدار دارد که از این تعداد، ۹۷ واحد فعال و ۳۲ واحد غیرفعال هستند.
در نگاه نخست، وجود ۹۷ واحد فعال ممکن است این تصور را ایجاد کند که استان از ظرفیت کافی برای پاسخ‌گویی به نیازهای چاپی برخوردار است؛ اما مسئله مطبوعات، صرفاً تعداد واحدهای چاپی فعال نیست.
همه چاپخانه‌ها از نظر نوع تجهیزات، ظرفیت تولید، فناوری چاپ، کیفیت خروجی و توان چاپ روزنامه‌های چندصفحه‌ای یکسان نیستند.
یک واحد چاپی ممکن است در چاپ کتاب، بروشور، تراکت، بسته‌بندی یا محصولات تبلیغاتی فعالیت مؤثری داشته باشد، اما تجهیزات لازم برای چاپ اقتصادی و منظم روزنامه را در اختیار نداشته باشد و این همان خلائی است که مطبوعات محلی استان با آن دست و پنجه نرم می‌کنند!
بنابراین، از آمار کلی واحدهای چاپی نمی‌توان به‌تنهایی نتیجه گرفت که نیاز مطبوعات استان تأمین شده است یا کمبود زیرساخت در این بخش وجود ندارد.
برای روشن شدن وضعیت، لازم است مشخص شود از میان ۹۷ واحد فعال، چند واحد امکان چاپ روزنامه با استفاده از تجهیزات متناسب و اقتصادی را دارند؛ آیا این واحدها از فناوری چاپ رول برخوردارند؛ ظرفیت تولید روزانه آنها چقدر است و امکان ارائه خدمات به چند نشریه به‌صورت هم‌زمان را دارند.
همچنین باید بررسی شود که موانع توسعه این ظرفیت‌ها چیست. کمبود سرمایه‌گذاری، هزینه واردات و نوسازی تجهیزات، محدودیت تقاضا، دشواری تأمین مواد اولیه یا فقدان برنامه مشخص برای توسعه صنعت چاپ.
پاسخ به این پرسش‌ها می‌تواند مشخص کند که راه‌حل اصلی، راه‌اندازی یک چاپخانه جدید است یا نوسازی و توسعه ظرفیت واحدهای موجود می‌تواند بخشی از نیاز مطبوعات را برطرف کند.
مظفر تیموری، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی کرمانشاه پیشتر و در جریان بازدید از چاپخانه‌های استان، اعلام کرده بود که کرمانشاه فاقد یک زنجیره چاپ است و ناوگان صنعت چاپ استان نیز فرسوده است. از همین رو، برنامه‌ریزی برای رونق این صنعت ضروری است.
این اظهارنظر، از آن جهت اهمیت دارد که مسئله زیرساخت‌های چاپ را از سطح گلایه مدیران رسانه فراتر می‌برد و به موضوعی تبدیل می‌کند که مدیر ارشد حوزه فرهنگ و ارشاد استان نیز به وجود مشکلات ساختاری در آن اشاره کرده است.
با این حال، تأکید بر ضرورت برنامه‌ریزی، زمانی می‌تواند به پاسخ‌گویی به نیاز مطبوعات منتهی شود که به اقدامات مشخص، تعیین مسئولیت دستگاه‌ها، برآورد هزینه‌ها و زمان‌بندی اجرایی تبدیل شود.
اگر صنعت چاپ استان از زنجیره‌ای کامل برخوردار نیست و تجهیزات موجود نیز با فرسودگی روبه‌رو هستند، لازم است روشن شود برنامه اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی برای رفع این کمبودها چیست، کدام دستگاه‌ها در اجرای آن مشارکت دارند و چه بخشی از نیازهای مطبوعات در کوتاه‌مدت و بلندمدت قابل تأمین است.
همچنین باید مشخص شود که در برنامه توسعه صنعت چاپ استان، تا چه میزان نیازهای اختصاصی روزنامه‌ها و نشریات ادواری به‌صورت جداگانه بررسی شده‌اند.
اظهارنظر مدیرکل ارشاد درباره وضعیت صنعت چاپ، به‌تنهایی به معنای پذیرش همه انتقادهای مطرح‌شده از سوی رسانه‌ها نیست؛ اما دست‌کم ضرورت پیگیری راه‌حل‌های زیرساختی را برجسته می‌کند.
مسئله فقط چاپخانه نیست؛ زنجیره‌ای از هزینه‌ها و تصمیم‌های معطل‌مانده است
مرور اظهارات مدیران رسانه‌ها نشان می‌دهد که مشکلات مطبوعات کرمانشاه را نمی‌توان صرفاً به افزایش تعرفه‌های لیتوگرافی یا قیمت کاغذ محدود کرد.
افزایش هزینه تولید، محدودیت نقدینگی، تأخیر در پرداخت مطالبات، دشواری استفاده از چاپخانه‌های خارج از استان و فقدان سازوکار روشن برای پیگیری اعتراض‌ها، یکدیگر را تقویت می‌کنند.
در چنین شرایطی، حتی اگر یک رسانه بتواند با کاهش صفحات، سطح کیفیت یا تغییر برنامه انتشار، بخشی از هزینه را کنترل کند، همچنان با مسئله درآمدهای وصول‌نشده و هزینه‌هایی روبه‌روست که خارج از اختیار رسانه است.
از سوی دیگر، اگر چاپخانه‌های مناسب در استان محدود باشند، رسانه‌ها برای انتخاب جایگزین ناچار به پرداخت هزینه‌های حمل‌ونقل، تأمین نقدینگی بیشتر و پذیرش مخاطرات زمانی می‌شوند.
در نتیجه، یک افزایش قیمت در حلقه چاپ یا لیتوگرافی، ممکن است به‌تنهایی عامل تعطیلی یک روزنامه نباشد، اما در کنار مطالبات معوقه و درآمدهای محدود، نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش توان ادامه فعالیت ایفا کند.
این همان نقطه‌ای است که اقتصاد مطبوعات را به سیاست‌گذاری فرهنگی، توسعه زیرساخت و مسئولیت‌پذیری دستگاه‌های اجرایی مرتبط می‌کند.
ارشاد چه مسئولیتی دارد؛ نظارت بر قیمت‌ها یا پیگیری راه‌حل؟
یکی از محورهای اصلی گلایه مدیران رسانههای کرمانشاه، فقدان سازوکار مؤثر و قابل مشاهده برای رسیدگی به مشکلات چاپ و لیتوگرافی است.
با این حال، برای ارزیابی دقیق مسئولیت اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی باید میان چند موضوع تفاوت گذاشت. نظارت قانونی بر قیمت‌گذاری خدمات، رسیدگی به شکایت‌های احتمالی، حمایت از مطبوعات، تسهیل فعالیت مراکز چاپ و پیگیری توسعه زیرساخت‌های صنعت چاپ.
این حوزه‌ها الزاماً در انحصار یک دستگاه نیستند و ممکن است به همکاری نهادهای مختلف، از جمله دستگاه‌های متولی صنعت و تجارت، مراجع نظارتی ذی‌صلاح، مدیریت استان و حتی نهادهای ملی مرتبط با مطبوعات نیاز داشته باشند.
از این رو، انتظار از اداره‌کل ارشاد را نباید صرفاً به تعیین قیمت خدمات چاپ تقلیل داد؛ به‌ویژه آنکه بدون بررسی مبانی قانونی و ساختار بازار، نمی‌توان درباره حدود اختیار این دستگاه در تعیین یا کنترل تعرفه‌های مراکز مستقل چاپ و لیتوگرافی حکم قطعی صادر کرد. اما این محدودیت احتمالی، ضرورت پیگیری را منتفی نمی‌کند.
اداره‌کل ارشاد می‌تواند دست‌کم با دریافت شکایت‌ها، گردآوری مستندات، بررسی تعرفه‌های اعلامی، گفت‌وگو با ارائه‌دهندگان خدمات و ارجاع موارد مرتبط به مراجع دارای صلاحیت، مسیر رسیدگی را روشن کند.
همچنین می‌تواند با شناسایی ظرفیت‌های واقعی چاپخانه‌های استان، برآورد نیاز مطبوعات و مذاکره با دستگاه‌های مسئول، برای دسترسی بهتر رسانه‌ها به خدمات چاپ و مواد اولیه برنامه‌ریزی کند.
آنچه مدیران رسانه‌ها مطالبه می‌کنند، صرفاً یک موضع‌گیری کلی درباره دشواری‌های صنعت چاپ نیست؛ آنها به دنبال پاسخ این پرسش‌اند که چه اقدام عملی برای کاهش فشار هزینه‌ها انجام شده و نتیجه آن چه بوده است؟!
چند پرسش مشخص از اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی کرمانشاه
در همین راستا، برای تکمیل این گزارش و انعکاس دیدگاه رسمی دستگاه متولی فرهنگ و مطبوعات استان، پرسش‌های زیر از اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی کرمانشاه مطرح می‌شود.
نکته اول، نحوه بررسی هزینه‌ها و رسیدگی به شکایت‌هاست. با توجه به گلایه برخی مدیران نشریات از افزایش هزینه‌های لیتوگرافی و چاپ، اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی کرمانشاه چه برنامهای برای بررسی هزینه‌ها و نظارت بر تعرفه‌های خدمات چاپ و لیتوگرافی دارد؟ آیا تاکنون شکایت رسمی در این زمینه دریافت شده است؟ در صورت مثبت بودن پاسخ، نتیجه بررسی‌ها چه بوده و چه اقداماتی برای رسیدگی به موارد مطرح‌شده انجام شده است؟
نکته دوم، محدودیت انتخاب و ضرورت ایجاد فضای رقابتی است. اگر محدود بودن مراکز لیتوگرافی در استان، امکان انتخاب و چانه‌زنی را از نشریات گرفته باشد، ارشاد چه راهکاری برای ایجاد فضای رقابتی، تسهیل فعالیت مراکز جدید و رفع موانع احتمالی چاپ نشریات در استان‌های دیگر دارد؟ آیا ظرفیت واحدهای چاپی موجود برای تأمین نیاز مطبوعات بررسی شده است؟
نکته سوم، حمایت عملی از استمرار انتشار مطبوعات است. با توجه به مشکلات اقتصادی مطبوعات محلی و احتمال توقف انتشار برخی نشریات به دلیل هزینه‌های بالا، چه حمایت‌های عملی و مشخصی از سوی ارشاد برای کاهش هزینه‌های چاپ، تسهیل دسترسی به خدمات لیتوگرافی و حفظ حیات مطبوعات مکتوب کرمانشاه در نظر گرفته شده است؟ آیا برنامه زمان‌بندی‌شده‌ای برای پیگیری این موضوع وجود دارد؟
و آخرین نکته اینکه؛ در شرایطی که هزینه‌های چاپ افزایش یافته، چه تعداد از نشریات کرمانشاه همچنان به‌صورت چاپی منتشر می‌شوند و چه تعداد انتشار خود را متوقف کرده‌اند؟ ارشاد چه بسته حمایتی مشخصی برای کاهش هزینه‌ها و جلوگیری از تعطیلی مطبوعات مکتوب در نظر گرفته و تاکنون چه نشریاتی از این حمایت‌ها بهره‌مند شده‌اند؟
پاسخ اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان به این پرسش‌ها می‌تواند ابعاد دیگری از مسئله را روشن کرده و مشخص کند چه اقداماتی در دستور کار قرار گرفته، چه موانعی وجود دارد و کدام بخش از مطالبات مطبوعات نیازمند پیگیری در سطح ملی یا همکاری میان دستگاهی است.
جام کوردی بی‌صبرانه آماده انعکاس توضیحات و پاسخ اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی در این باره است و دیدگاه رسمی مسئولان پس از دریافت، در چارچوب همین موضوع قابل انتشار خواهد بود.
راهکارها؛ از تسویه مطالبات تا نوسازی زیرساخت‌های چاپ
طبق آنچه تاکنون مطرح شد؛ حل مشکلات مطبوعات کرمانشاه نیازمند اقدام هماهنگ و برنامه‌ریزی‌شده در چند سطح است. در کوتاه‌مدت، تسویه مطالبات معوقه رسانه‌ها از دستگاه‌های اجرایی، شفاف‌سازی کسورات مالیاتی و بیمه‌ای و تعیین زمان‌بندی مشخص برای پرداخت قراردادها می‌تواند بخشی از فشار مالی موجود را کاهش دهد. همچنین، تشکیل کارگروه تخصصی برای بررسی تعرفه‌های چاپ و لیتوگرافی و ایجاد سازوکار مشخص برای ثبت و پیگیری شکایت رسانه‌ها، به افزایش شفافیت و کاهش اختلاف‌ها کمک خواهد کرد.
در میان‌مدت و بلندمدت، ارزیابی ظرفیت چاپخانه‌های موجود، نوسازی تجهیزات و بررسی امکان ایجاد یک مجموعه تخصصی چاپ روزنامه از جمله راهکارهای قابل بررسی است. تا زمان رفع محدودیت‌های زیرساختی نیز می‌توان با تسهیل چاپ در استان‌های همجوار و همکاری میان نشریات برای تجمیع سفارش‌ها، بخشی از هزینه‌های تولید را کاهش داد. علاوه بر این، حمایت هدفمند از مطبوعاتی که به صورت مستمر انتشار دارند و اصلاح شیوه خرید خدمات رسانه‌ای دستگاه‌های اجرایی، با تأکید بر ضوابط شفاف و پرداخت به‌موقع مطالبات، می‌تواند به حفظ نیروی انسانی و تداوم فعالیت حرفه‌ای رسانه‌ها کمک کند.
تضعیف مطبوعات محلی تنها یک مشکل اقتصادی نیست، بلکه می‌تواند بر اطلاع‌رسانی، پیگیری مطالبات مردم و نظارت بر عملکرد مسئولان نیز تأثیر بگذارد. ازهمین‌رو، استانداری کرمانشاه، اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی و دستگاه‌های مسئول در حوزه صنعت باید با تقسیم وظایف مشخص، برنامهای زمان‌بندی‌شده و قابل ارزیابی تدوین کنند. در نهایت، عبور از بحران مطبوعات استان به جای وعده‌های کلی، به اقدام عملی در زمینه تسویه مطالبات، شفافیت رویه‌ها، رسیدگی به شکایت‌ها و توسعه زیرساخت‌های چاپ وابسته است؛ اقداماتی که نهایتا می‌تواند از خاموشی تدریجی رسانههای مکتوب در استان جلوگیری کند.
گزارش از لیلا سعدوندی
۱۴۰۵/۱۰۱