مردی که بیش از پنج دهه از عمر خود را با کوهستان زیسته، بر دیوارههای بلند ایران مسیر گشوده، به آموزش کوهنوردان پرداخته و تجربههایش را در قالب نوشتهها و کتاب به یادگار گذاشته است. ۲۹ مهر روز ملی کوهنورد بهانهای است تا او را بیش از پیش و آنطور که زیبنده نامش است بشناسیم...
برای شناخت او باید از بیستون آغاز کرد؛ از دیوارهای که تنها بخشی از جغرافیای کرمانشاه نیست، بلکه برای چند نسل از سنگنوردان ایرانی، میدان آزمون توانایی، اراده و جسارت بوده است.
نام او با این دیواره و مسیرهای گشودهشده در آن پیوند خورده، اما کارنامهاش به بیستون محدود نمیشود؛ از پراو و علمکوه تا دماوند و دیوارههای سنگی نقاط مختلف کشور، رد تلاشهای او را میتوان در تاریخ کوهنوردی ایران جستوجو کرد.
در روز ملی کوهنوردی، بازخوانی زندگی و فعالیتهای این چهره ارزشمند، فرصتی است برای یادآوری اینکه تاریخ این ورزش تنها با نام قلهها و ارتفاعها نوشته نمیشود؛ گاهی نام کسانی ماندگارتر میشود که مسیر ساختهاند، دانش آموختهاند و تجربه را به نسلهای بعد سپردهاند.
آغاز یک دلبستگی ماندگار
محمدباقر عیوضی، متولد ۱۳۳۰ در کرمانشاه، فارغالتحصیل دانشکده تربیت بدنی دانشگاه تهران در سالهای پیش از انقلاب است. او فعالیت کوهنوردی خود را از سال ۱۳۴۹ آغاز کرد. زمانی که دسترسی به آموزشهای تخصصی و امکانات امروزی وجود نداشت و بسیاری از تجربهها با حضور میدانی، همراهی پیشکسوتان و آزمودن تواناییها در دل طبیعت به دست میآمد.
در سال ۱۳۵۲، بازدید از غار پراو به همراه غارنوردان لهستانی، بخشی از تجربههای اولیه او در عرصه کاوشهای کوهستانی بود. یک سال بعد نیز در هفتمین کنگره کوهنوردی کشور در کرمانشاه حضور یافت و در عملیات کوهنوردی آن مشارکت کرد.
صعود زمستانی دماوند از جبهههای جنوبی و شمالی و ادامه دورههای آموزشی، مسیر او را بهسوی فعالیتی فنیتر و مسئولیتپذیرانه در کوهنوردی پیش برد.
استاد عیوضی در سالهای بعد، تجربههای خود را در صعودهای زمستانی، غارنوردی، سنگنوردی و فعالیتهای آموزشی گسترش داد. سرپرستی تیمهایی از کرمانشاه برای نفوذ، کشف و بررسی غار پراو و غار گورستان سنگوارهها، معروف به مرسهپل، از جمله فعالیتهای او در این دوره بوده است.
علاوه بر آن طی سالهای ۵۹ و۶۰ نیز سرپرستی صعود زمستانی دیواره بیستون و دیواره گُلپَکو پراو را بر عهده داشت؛ فعالیتهایی که نام او را بیش از پیش با بخشهای فنی و دشوار کوهنوردی پیوند زد.
بیستون؛ دیوارهای که بخشی از هویت او شد
در میان عرصههای مختلف فعالیت این چهره کوهنوردی کرمانشاه و بلکه ایران، دیواره بیستون جایگاهی ویژه دارد. این دیواره عظیم، با ساختار سنگی پیچیده و چالشهای فنیاش، از مهمترین میدانهای سنگنوردی ایران به شمار میرود؛ زیرا گشایش مسیر در این دیواره، افزون بر توانایی جسمانی، به شناخت سنگ، تصمیمگیری دقیق، تجربه فنی و اعتماد متقابل میان اعضای گروه نیاز دارد.
استاد عیوضی از معدود کوهنوردانی است که در گشایش مسیرهای تازه بر دیوارههای ایران نقش داشته. فعالیتهای او و همراهانش بر دیواره شمالی علمکوه، بهویژه برنامه گشایش مسیر جدید بر این دیواره در فاصله سالهای ۶۶ تا ۶۸، بخش مهمی از کارنامه اوست. او همچنین در سال ۱۳۶۸ مسئولیت فنی صعود از جبهه شمالی دیواره علمکوه را بر عهده داشت.
در سال ۱۳۷۴ و به مناسبت یازدهمین سال تأسیس خانه کوهنوردان کرمانشاه نیز سرپرستی صعود زمستانی دیواره بیستون را با حضور سنگنوردان منتخب کشور بر عهده گرفت؛ برنامهای که از مسیرهای مختلف دیواره انجام شد.
فعالیت او در بیستون به صعودهای شخصی یا برنامههای محدود گروهی ختم نشد. در سال ۱۳۸۹ نیز در جشنواره جهانی دیواره بیستون، همراه با سنگنوردان فرانسوی، در گشایش و صعود مسیرهای تازه مشارکت کرد.
گشایش مسیر و جانپناه در سراسر ایران؛ هدیهای برای آیندگان
کارنامه استاد عیوضی از گشایش مسیر در دیوارههای مختلف کشور، از جمله بیستون و علمکوه، فراتر میرود.
او سخاوت و مهربانیاش را در مسیرهای گشودهشدهای از طاقبستان تا کرج، ایلام، مشهد، اردبیل، نقده، نهاوند، شهرکرد، یاسوج، اصفهان و کرمان به یادگار گذاشته است.
هر مسیر تازه، حاصل مواجهه مستقیم با ناشناختههاست؛ راهی که پیش از آن وجود نداشته یا دستکم برای سنگنوردان گشوده نشده بود.
اهمیت چنین فعالیتی تنها در دشواری صعود نیست، بلکه در امکانی است که برای دیگران ایجاد میکند. از این منظر، میراث یک گشاینده مسیر، سالها پس از پایان برنامه نیز بر دیواره باقی میماند.
کارنامه این مرد بزرگ تنها به دیوارهها و صعودها محدود نمیشود. او در دوران مسئولیت خود در هیئت کوهنوردی کرمانشاه، با همراهی کوهنوردان این استان، در طراحی و ایجاد شش پناهگاه و جانپناه در مناطق پراو و دیواره بیستون مشارکت داشت.
در کوهستان، جانپناه و پناهگاه تنها سازهای برای توقف نیستند؛ بخشی از زیرساخت فعالیت ایمنتر و سامانیافته به شمار میروند. از همین رو ایجاد چنین امکاناتی در مناطق کوهستانی، به شناخت مسیر، شرایط محیطی، نیاز کوهنوردان و همکاری جمعی وابسته است.
تلاش برای فراهم کردن این زیرساختها، وجه دیگری از نگاه او به کوهنوردی را نشان میدهد؛ زیرا او کوهستان را صرفاً عرصه صعود فردی ندیده، بلکه به امکانات و شرایط موردنیاز جامعه کوهنوردی نیز توجه داشته است.
استاد عیوضی در فاصله سالهای ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۲ ریاست هیئت کوهنوردی استان کرمانشاه را بر عهده داشت و در سال ۱۳۶۴ نیز خانه کوهنوردان کرمانشاه را راهاندازی و سرپرستی کرد؛ مرکزی که ثبت رسمی آن در همان سال انجام شد.
این فعالیتها در کنار گشایش مسیر، تصویری گستردهتر از نقش او در کوهنوردی کرمانشاه ارائه میکند؛ زیرا او در کنار فعالیتهای ورزشی به فراهم کردن زمینه حضور و آموزش کوهنوردان نیز بها داده است.
معلمی که تجربههایش را به نسل بعد سپرد
یکی از برجستهترین وجوه زندگی حرفهای محمدباقر عیوضی، فعالیت آموزشی اوست. تجربه در کوهنوردی، اگر منتقل نشود، با پایان فعالیت هر نسل بخشی از ارزش خود را از دست میدهد؛ اما آموزش اصولی میتواند این تجربه را به دانشی ماندگار تبدیل کند.
استاد عیوضی از دهه ۱۳۶۰ به بعد، مسئولیتهای متعددی در حوزه آموزش کوهنوردی کشور بر عهده گرفت. او در سال ۱۳۶۳ در تهیه و تدوین آییننامه آموزشی فدراسیون کوهنوردی مشارکت داشت و از سال ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۳، طی دو دوره، مسئول کمیته مربیان فدراسیون بود.
در سال ۱۳۶۸، سرپرستی و تدریس نخستین دوره اردوهای آموزشی نظری و عملی برای مربیان کشور را بر عهده گرفت. دو سال بعد نیز مدرس و سرپرست نخستین دوره کارآموزی و مربیگری کوهنوردی برای مسئولان انجمنهای کوهنوردی مدارس کشور شد و در طراحی و نظارت بر نخستین دوره مسابقات سنگنوردی آموزشگاهها مشارکت کرد.
در سال ۱۳۷۵، تدریس نخستین دوره مربیگری درجه سه کوهنوردی بانوان کشور در شیرپلا را بر عهده داشت. یک سال بعد نیز با راهاندازی و آموزش تیم منتخب سنگنوردی کرمانشاه، در پرورش سنگنوردان جوان این استان نقشآفرینی کرد.
فعالیتهای آموزشی او به همین موارد محدود نمیشود. تدریس در دورههای کارآموزی و مربیگری فدراسیون در نقاط مختلف ایران، برگزاری حدود ۲۰ دوره آموزشی سنگنوردی، راهگشایی در برف و یخ و صعود زمستانی در استان کرمانشاه و نظارت بر دورههای آموزشی، بخش دیگری از سابقه اوست.
استاد عیوضی در سال ۱۳۷۸ نیز بهعنوان مدرس نمونه کشور معرفی شد. همچنین از سال ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۴ نایبرئیس انجمن کوهنوردی دانشآموزان مدارس کشور بود و در سال ۱۳۷۹ ریاست انجمن کوهنوردی دانشگاههای کشور را بر عهده گرفت.
او در این مسئولیتها، سرپرستی و تدریس دورهها و کارگاههای آموزشی ویژه کارشناسان و اعضای انجمنهای کوهنوردی دانشگاهها را نیز انجام داد. تأسیس مدرسه کوهنوردی و برپایی دیواره سنگنوردی دوقلو در اردوگاه شهید باهنر تهران، از دیگر فعالیتهای ثبتشده او در سال ۱۳۸۱ به شمار میرود.
این گستره از مسئولیتها نشان میدهد که سهم این استاد گرانقدر در کوهنوردی ایران را نمیتوان فقط با مسیرهای گشودهشده یا صعودهای زمستانی سنجید. بخشی از میراث او در آموزشهایی است که ارائه کرده و در تجربه کوهنوردان و مربیانی ادامه پیدا میکند که خود بعدها مسئولیت انتقال دانش به دیگران را بر عهده گرفتهاند.
از دماوند و آرارات تا دامنه هیمالیا
کارنامه او علاوه بر فعالیتهای داخلی، شامل برنامههای برونمرزی نیز میشود. وی در سال ۱۳۶۷، در قالب تیم مشترک ایران و ترکیه، صعود از مسیر شمال شرقی دماوند را سرپرستی کرد و در سال ۱۳۶۹ نیز در برنامه صعود زمستانی بینالمللی آرارات شرکت داشت.
در سال ۱۳۸۷، بهعنوان مدیر اجرایی و مربی تیم هیئت کوهنوردی استان کرمانشاه، برنامه صعود به آیلندپیک و کالاپاتار و حضور در محدوده کمپ اصلی اورست را همراهی کرد. یک سال بعد نیز سرپرستی تیم بانوان هیئت کوهنوردی کرمانشاه در برنامه صعود به قله مراپیک هیمالیا را بر عهده داشت.
این برنامهها در کنار صعودهای زمستانی به قلل ایران و سرپرستی صعودهای سراسری دانشجویان دانشگاههای کشور، بخش دیگری از فعالیتهای او را شکل میدهند.
با این حال، اهمیت این تجربهها تنها در حضور در ارتفاعات بلند نیست؛ مسئولیت هدایت گروه، انتقال دانش فنی و همراهی با کوهنوردان در برنامههای دشوار، همان وجهی است که در بخشهای مختلف کارنامه او تکرار میشود.
کوهنورد دوران؛ زیبنده یک عمر تلاش صادقانه
فدراسیون کوهنوردی و صعودهای ورزشی در معرفینامهای که در مهرماه ۱۴۰۲ درباره وی منتشر کرد، از او با عنوان «کوهنورد دوران» یاد کرده است. در این معرفی، به دریافت کلنگ طلایی و لوح یادبود جشنواره صعودهای برتر نیز اشاره شده است.
این عنوان و تقدیر، در کنار دههها فعالیت ورزشی، آموزشی و تشکیلاتی، بخشی از روایت رسمی از جایگاه او در کوهنوردی ایران است.
در کارنامه محمدباقر عیوضی، مسئولیتهای دیگری نیز به چشم میخورد: عضویت در هیئتمدیره مدرسه کوهنوردی ایران، حضور در کمیسیون فنی فدراسیون، مشارکت در کمیسیون انتشارات و عضویت در کمیته انتخاب صعودهای برگزیده سال.
او همچنین در سالهای فعالیت خود، به انتشار نشریههای آموزشی و کوهنوردی کمک کرد و با نگارش مقاله و نقد در مجلات ورزشی، در ثبت و انتقال تجربههای این رشته سهم داشت.
اما شاید مهمترین نکته در کارنامه این استاد گرانقدر، پیوند میان مسئولیتهای رسمی و حضور میدانی او باشد.
محمدباقر عیوضی در کنار فعالیتهای مدیریتی، همچنان در آموزش، صعود، سنگنوردی و برنامههای فنی مشارکت داشته و دارد؛ ترکیبی که تصویری چندوجهی از یک پیشکسوت کوهنوردی ارائه میدهد.
نوشتن برای کوهستان؛ از «مانگ هلات» تا «سنگ صبور»
برای محمدباقر عیوضی، روایت کوهستان به صعود و تجربه میدانی ختم نشده است. نوشتن، تدوین نشریههای آموزشی و ثبت خاطرهها و اندیشههای کوهنوردی نیز بخشی از فعالیتهای او به شمار میرود.
او در انتشار نشریه کوهنوردی «مانگ هلات» و بولتنها و کوهنامههای دیگری از جمله «هاوار»، «تاش»، «ورآینه»، «سیمرغ» و «گلبانگ» مشارکت داشته و مقالات و نقدهایی را در مجلات ورزشی و کوهنوردی ارائه کرده است.
در میان آثار منتشر شده او «سنگ صبور» جایگاه ویژهای دارد. این کتاب که در سال ۱۴۰۱ منتشر شد به روایت تجربهها و اندیشههای وی درباره کوه و کوهنوردی میپردازد. استاد عیوضی در مقدمه این کتاب، آن را مجموعهای از جستارها و اندیشههایی درباره این حوزه معرفی کرده و بر ضرورت شناخت اصول کوهنوردی و نگاه دقیقتر به مسائل آن تأکید نموده است.
در کنار «سنگ صبور»، نام کتابهای دیگری چون «جدول سنگ»، «کوه زندگی» و «حلاجوشانیم» نیز در فهرست آثار او قرار دارد. تازهترین کتاب ایشان نیز گویا در دست چاپ است؛ کتابی که گفته میشود بیش از آنکه روایت کوه و کوهنوردی باشد حکایت زندگی و آزادگی است.
این مجموعه آثار، وجه دیگری از شخصیت وی را نشان میدهد؛ تلاش برای نگه داشتن تجربههای کوهستان در حافظه مکتوب.
صعود، هر اندازه دشوار و ارزشمند، سرانجام پایان مییابد؛ اما نوشتارها میتوانند تجربه یک نسل را به نسل دیگر برسانند، پرسشهای تازه ایجاد کنند و راهی برای بازاندیشی در شیوه کوهنوردی بگشایند.
از این منظر، قلم برای استاد محمدباقرعیوضی ادامه همان راهی است که بر دیوارهها دنبال کرده است؛ تلاشی برای پیدا کردن مسیر، این بار نه فقط در دل سنگ، بلکه در قلمرو اندیشه و تجربه.
میراثی فراتر از قلهها
بیش از پنج دهه فعالیت در کوهنوردی، برای محمدباقر عیوضی تنها به معنای حضور طولانی در کوهستان نیست؛ این سالها با گشایش مسیر، آموزش، مدیریت، توسعه زیرساخت و ثبت تجربهها همراه بوده است.
او در دورههای مختلف، از غارنوردی و صعودهای زمستانی تا سنگنوردی فنی، از مسئولیت هیئت کوهنوردی کرمانشاه تا فعالیت در فدراسیون و انجمنهای دانشآموزی و دانشگاهی، در عرصههای گوناگون این ورزش حضور داشته است.
در سرزمین کرمانشاه، جایی که قامت بیستون بخشی از هویت جغرافیایی و فرهنگی آن است، نامهایی چون "محمدباقر عیوضی" یادآور پیوندی دیرپا میان انسان و کوهستاناند؛ پیوندی که تنها با صعود شکل نمیگیرد، بلکه با شناخت، احترام، آموزش و مسئولیتپذیری معنا پیدا میکند.
شاید برای شناخت بهتر میراث او، باید به همان مسیرهایی نگاه کرد که بر دیوارهها گشوده شدند؛ به پناهگاههایی که با تلاش کوهنوردان ساخته شدند؛ به شاگردانی که امروز خود در نقش مربی و سنگنورد فعالیت میکنند و به نوشتههایی که تجربه سالیان را از حافظه فردی به حافظه جمعی منتقل کرده است.
در روز ملی کوهنوردی، روایت زندگی و کارنامه محمدباقر عیوضی، روایت مردی است که کوهستان برایش تنها مقصد نبوده و نیست؛ بلکه مدرسهای برای آموختن و عرصهای برای ساختن است. مردی از کرمانشاه که بخشی از عمرش را صرف گشودن مسیرهایی کرد تا دیگران نیز بتوانند از آن عبور کنند؛ چه بر دیوارههای سنگی، چه در کلاسهای آموزشی و چه در صفحههای ماندگار کتاب.
برای مردی که بیش از پنج دهه از عمرش را با کوهستان زیسته، شاید ماندگارترین صعود، همان مسیری باشد که پس از او نیز ادامه پیدا میکند. با آرزوی بهبودی هرچه زودتر و بازگشت دوباره این استاد گرانقدر به آغوش کوهستان، به مسیرهای آشنا و قلههایی که سالها همدم روزهای زندگیاش بودهاند...
لیلا سعدوندی
۱۴۰۵/۱۰۱