جام کوردی - لە کاتێکدا پێدەچێت گرژییەکان لە ناوچەکە زیاتر لە جاران پەرە بسێنن، ئێستا حکومەتە عەرەبییەکان لە ناوچەکە بە نیگەرانییەوە باس لە سیناریۆی شەڕ دەکەن. گۆڕانی هاوسەنگی هەڕەشەکان، زیادبوونی نیگەرانییەکان لە ڕەفتاری شەڕانگێزی ئیسرائیل و دەرئەنجامەکانی، وایکردووە پایتەختە عەرەبییەکان جەخت لە دیپلۆماسی و کۆنتڕۆڵکردنی گرژییەکان بکەنەوە لەبری هاندانی واشنتۆن بۆ گرتنەبەری هەنگاوی سەربازی، چونکە تێچووی ململانێیەکی بەرفراوان دەتوانێت تەواوی ناوچەکە بخاتە ناو سووڕێکی نوێی ناسەقامگیرییەوە.
هەڕەشەی ڕاستەقینە کێیە؟
تا ئەم دواییانە زۆربەی سەرکردەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ئەمریکا ناڕازی بوون کە هەڵوێستێکی کەمتر لە جەختکردنەوە لەسەر ئێران گرتەبەر، بەپێی ئاماری دامەزراوەی بیرکردنەوەی چاتام هاوس، زۆرێک لە نوخبە ناوچەییەکان لە ڕێبازی ئیدارەی ئۆباما بۆ بەدواداچوونی دیپلۆماسی لەگەڵ تاران و گرتنەبەری هەڵوێستێکی خۆگونجاندن و یەکەمایەتیدان بە ڕێککەوتنی ئەتۆمی ناڕازی بوون. هۆکاری ئەم ناڕازیبوونە ڕوون بوو: ئێران بە شێوەیەکی بەرفراوان لەلایەن ئەوانەوە وەک هەڕەشەیەکی گەورە بۆ سەقامگیری ناوچەکە سەیر دەکرا. بەڵام ئەمڕۆ لەگەڵ ئەگەری ڕاستەقینەی کردەوەی سەربازیی ئەمریکا لەدژی ئێران، حکومەتەکانی ناوچەکە چالاکانە هەوڵی ئەوە دەدەن ئەمریکا لە هێرشکردنە سەر ئێران دووربخەنەوە. عومان، قەتەر و تورکیا هەوڵەکانی نێوەندگیرییان چڕتر کردووەتەوە. هەروەها سعوودیە و میسر داوای کەمکردنەوەی پەرەسەندن و دیپلۆماسییان کردووە.
ئەم وەرچەرخانە دراماتیکییەی ڕووداوەکان چۆن ڕوون دەکرێتەوە؟ دەسەڵاتی ناوچەیی ئێران دابەزیوە و ئاسۆی نەزمێکی ئێران-سەنتەری پاشەکشەی کردووە. بۆ سەرکردەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، هەڕەشەکان گۆڕاون: گەورەترین مەترسی ئێستا لەسەر ئیسرائیلێکی فراوانخواز و شەڕانگێزە. فراوانخوازی و پێشبینینەکردنی ئیسرائیل زیادی کردووە، ئەمەش وایکردووە دراوسێکانی زیاتر نیگەران بن. هێرشەکەی ئیسرائیل لە ئەیلوولی ٢٠٢٥ بۆ سەر دۆحە بە تایبەتی دەریخست کە ڕژێم ئامادەیە تێڕوانینە ئاساییەکانی ئاسایشی ناوچەکە و چەتری ئەمنی ئەمریکا پێشێل بکات و ئەمەش تێڕوانینی هەڕەشەی ئیسرائیلی لە وڵاتانی کەنداودا بەهێزتر کردووە. تێڕوانینی زاڵ لە ناوچەکەدا ئەوەیە کە مەترسی ئێران زیادەخەمڵێندرا و هەڕەشەی ئیسرائیلیش بە کەم سەیر کرا. سەرکردەکانی ناوچەکە تا کەمتر هەست بە هەڕەشە بکەن لەلایەن ئێرانەوە، زیاتر هەست بە ئیسرائیل دەکەن و هەوڵی هاوسەنگکردنی هێزەکەی دەدەن.
سیناریۆکان بۆ ناوچەکە
گۆڕانی تێڕوانینەکانی هەڕەشە، ستراتیژی دەوڵەتە ناوچەییەکان بەرامبەر بە ئێران لە قاڵب دەدات. بەگشتی سێ ڕێبازی سیاسەت هەیە: گۆڕانکاری ڕادیکاڵ، خۆگرتن و ڕووبەڕووبوونەوە لەسەر بنەمای سیاسەت. ئەمریکا و ئیسرائیل بەردەوامن لە پابەندبوون بە دوو ڕێبازی یەکەم. بێگومان لە سەردەمێکدا هەندێک لە حکومەتەکانی ناوچەکەش مەیلیان هەبووە توخمەکانی ئەم ڕێبازانە بگرنەبەر. تەنانەت لە ساڵی ٢٠١٨دا، لە یەکەم خولی سەرۆکایەتی ترەمپدا، ئەمریکا هەوڵیدا “هاوپەیمانییەکی ستراتیژی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست” کە بە ناتۆی عەرەبی ناسراوە بە بەشداری شەش دەوڵەتی کەنداوی فارس، هاوشانی میسر و ئوردن، پێکبهێنێت بۆ ئەوەی وەک بەربەستێک لە دژی ئێران مامەڵە بکات؛ دەستپێشخەرییەک کە شکستی هێنا.
بەڵام لە ژینگەی دوای ٧ی تشرینی یەکەمدا، سیاسەتی گۆڕانکاری ڕیشەیی یان خۆگرتن لە نێو دەوڵەتە عەرەبییەکاندا کڕیارێکی کەمی هەیە. جگە لەوەش زۆرێک لە سەرکردەکانی ناوچەکە پێیان وایە دوورخستنەوەی ئێران لە هاوکێشەکە دەبێتە هۆی بوێریکردنی ئیسرائیل بۆ ئەوەی ناوچەکە بە وێنەی خۆیەوە دابڕێژێتەوە، ئەمەش شتێکە کە لای زۆربەی حکومەتەکانی ناوچەکە قبوڵ ناکرێت. هەروەها ناڕوونی ترەمپ سەبارەت بە مەودا و ئامانجی هەر بژاردەیەکی سەربازی نیگەرانییەکانی ناوچەکەی زیاتر کردووە. سیاسەتی کۆنتڕۆڵکردنی ئێران توخمێکی سەرەکی بوو لە دەستپێشخەرییە ناوچەییەکانی پاڵپشتیکراو لەلایەن ئەمریکاوە، وەک ڕێککەوتنەکانی ئەبراهام کە لەسەر بنەمای بیرۆکەی فەرمانێک لەسەر بنەمای هاوکاریی عەرەبی و ئیسرائیل لە چوارچێوەیەکی ناوەندی ئەمریکادا بوو.
ڕێبازی بنەمادار بە سیاسەت
بە سەرنجدان بە تێچووی زۆر و مەترسی دوو بژاردەی یەکەم، حکومەتەکانی ناوچە تا دێت ڕێبازێکی سیاسەتدار لە ئێراندا گرتۆتەبەر. لە ململانێی ئێستای ئەمریکا و ئێراندا، بەرنامەی ئەتۆمی تاران و مووشەکی بالیستیک و تۆڕەکەی و سیاسەتی ناوچەیی میحوەری سەرەکین. حکومەتەکانی ناوچي دژی هێرشی ئەمریکان بۆ سەر ئێران بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشانە، بەڵام ئەوانیش نیگەرانن لەو کێشانە. سەرەڕای ئەوەش، سەرکردەکانی ناوچەکە پێیان وایە کە ئەمریکا دەبێ دەرفەتێکی ڕاستەقینە بە دیپلۆماسی ناوچەیی بدات. ئەڵتەرناتیڤ شەڕێکی ماڵوێرانکەر و سووڕێکی نوێی قەیرانە کارەساتبارەکانە. ئەم جۆرە دیپلۆماسییە “کەمترین بژاردەی خراپە”. ئەگەر سەرکەوتوو بێت، دەتوانێت بە هێزەوە نیشان بدات کە ناوچەکە خاوەن و بڕیاردەری قەیرانەکانی خۆیەتی، شتێک کە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دوای دەیان ساڵ کە چارەنووسی لە لایەن زلهێزە دەرەکییەکانەوە لە قاڵب دراوە، زۆر پێویستی پێیەتی.
بۆچی وڵاتانی عەرەبی لە شەڕی ئەمریکا لەگەڵ ئێران دەترسن؟
قەبارەی کۆبوونەوەی سەربازی ئەمریکا بەڕاستی سەرسوڕهێنەرە. بەپێی وتەی کێلی والهاوس، لانیکەم ١٠٨ فڕۆکە لە ژێر فەرماندەیی ناوەندی ئەمریکادا جێگیرکراون یان لە ڕێگادان بۆ ناوچەکە. بە گوتەی بەرپرسانی سەربازی، دەکرێت هێرشەکان “لە هەر ساتێکدا” دەست پێبکەن. ئەم ئامادەکاریانە نەک هەر ئەوە پیشان دەدەن کە ڕەنگە ئۆپەراسیۆنەکە نزیک بێت، بەڵکو ئەوە پیشان دەدەن کە دەکرێت بەردەوام و درێژخایەن بێت، لە دەرەوەی هێرشێکی سنووردار وەک هێرشی مانگی حوزەیرانی ڕابردوو بۆ سەر شوێنە ئەتۆمییەکانی ئێران. لە کاتێکدا کە هێرشی ئەگەری ئەمریکا بۆ سەر ئێران تا دێت حەتمیتر دەردەکەوێت، هاوپەیمانەکانی واشنتۆن لە کەنداوی فارس، هەمان ئەو وڵاتانەی کە میوانداری بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا دەکەن و بە دڵەڕاوکێیەوە چاوەڕوانی تۆڵەسەندنەوەی ئێران دەکەن، بە قووڵی ترسیان لە پەرەسەندنی هەیە و لۆبی بۆ واشنتۆن دەکەن بۆ ڕێگریکردن لێی، بەپێی ڕاپۆرتی ڕیسپۆنسیبڵ ستێتکرافت.
ئانا جاکۆبس خەلیفە، شرۆڤەکاری کەنداو و هاوڕێی غەیرە نیشتەجێی پەیمانگای کەنداوی عەرەبی دەڵێت: "رەنگە ئەوان لاوازبوونی ئێرانیان پێ ناخۆش نەبێت، بەڵام زیاتر نیگەرانن لە سیناریۆی ئاژاوە و ناسەقامگیری". لە مانگی یەکەوە، سعودیە، قەتەر و عومان لەگەڵ تورکیا و میسر، دیپلۆماسییەکی چڕیان بۆ دوورخستنەوەی واشنتۆن و تاران لە لێواری ململانێکان گرتووە. ئەمەش لەبەر ئەوە نییە کە ئەوان هاوسۆزی تارانن، بەڵکو لەبەر ئەوەی دەزانن لە بەرەکانی پێشەوەی تۆڵەسەندنەوەی ئێران دەبن. بەدر ئەلسەیف، مامۆستای مێژوو لە زانکۆی کوێت دەڵێت: “بۆردومانەکانی ئێران پێچەوانەی حیسابات و بەرژەوەندییەکانی دەوڵەتانی عەرەبی کەنداویە”.
هەڕەشەیەکی فرەڕەهەند بۆ سەر کەنداو
مەترسی لەسەر دەوڵەتانی کەنداو فرەلایەنە. یەکەم: هەڕەشەی ڕاستەوخۆی سەربازی: ئێران چەندین جار ڕایگەیاندووە کە بنکەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا ئامانجی ڕەوان. هێرشەکەی مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٥ بۆ سەر بنکەی ئاسمانی ئەلعودەید لە قەتەر، دوای هێرشەکانی ئەمریکا لە شەڕی ١٢ ڕۆژەدا، کوشندە نەبوو، بەڵام تا ئێستاش یادەوەرییەکی تازە و ترسناک بۆ سەرکردەکانی کەنداو ماوەتەوە. هەڵمەتێکی نوێ و بەردەوام دەتوانێت بە مووشەکی ئێرانی یان فڕۆکەی بێفڕۆکەوان دامەزراوەکانی قەتەر، ئیمارات، سعودیە و بەحرەین بکاتە ئامانج. هەڕەشەکە گریمانەیی نییە؛ دامەزراوە نەوتییەکانی سعوودیە لە ساڵی 2019 بە هۆی هێرشی حوسیەکان پەکخراو بوون، پەیامەکە ڕوون بوو: ئێران توانای ئەوەی هەیە ژێرخانی کەنداوی فارس بکاتە ئامانج. لە شەڕێکدا کە بۆ ڕێژیمی ئێران وجودییە، هاندەر بۆ هێرشکردنە سەر ئەو وڵاتانەی کە میوانداری بنکەکانی ئەمریکا دەکەن زیاتر دەبێت.
تەنانەت ئەگەر دەوڵەتانی کەنداو ڕاستەوخۆ نەکرێنە ئامانج، دەرئەنجامە وێرانکەرەکانی دیکە چاوەڕێیان دەکەن. ئەم وڵاتانە هەوڵی هەمەچەشنکردنی ئابوورییەکانیان و ڕاکێشانی سەرمایەی بیانی و هێزی کار دەدەن؛ مەترسی شەڕی ناوچەیی دەتوانێت سەرمایە و هێزی کار دوور بخاتەوە. هەروەها قەیرانی ئەگەری پەنابەران نیگەرانییەکی گەورەیە. بەندەر عەباس تەنها دەریایەکی کورت لە دوبەیەوە دوورە. شەڕێک کە ئابووری ئێران تێکدەدات یان ببێتە هۆی داڕمانی ناوخۆیی، دەتوانێت هەزاران پەنابەر بنێرێتە ئیمارات.
کابوسێکی ئابووری و هەڕەشەی ئەتۆمی
هەروەها مەترسی ئابوورییەکەی جددییە. بەرپرسانی ئێران هۆشدارییان داوە لە ئەگەری ڕوودانی شەڕ، هەموو بژاردەکان لەسەر مێزدان، لەوانە داخستنی یان کانگاکردنی گەرووی هورمز. لە کاتێکدا کە داخستنی تەواوەتی گەرووەکە بەدووری نازانرێت، بەو پێیەی هەناردەکردنی نەوتی ئێران بۆ چینیش پەکدەخات، هێزی دەریایی سوپا دەتوانێت پەنا بۆ "داخستنی زیرەک" ببات: بە شێوەیەکی هەڵبژێردراو ڕێگری لە تانکەرەکانی پەیوەست بە ڕۆژئاوا بکات لە هەمان کاتدا ڕێگە بە تانکەرە چینییەکان دەدات تێپەڕن. یەک لەسەر پێنجی نەوتی جیهان بەو گەرووەدا تێدەپەڕێت. هەروەک چۆن گەمارۆدانی حوسییەکان لە دەریای سوور لە وەڵامی شەڕی غەززەدا تێچووی بیمە و نرخی نەوتی بەرزکردەوە، هەڕەشەی داخستنی هورمز دەتوانێت نرخی نەوتی جیهانی بەرزبکاتەوە و شەپۆلێکی هەڵاوسانی لێبکەوێتەوە.
لە کۆتاییدا مەترسی ئەوە هەیە کە هێرشێکی سەربازی ئەمریکا ئێران ناچار بکات دەستبەرداری دوکتورینە ئەتۆمییە مەدەنییە فەرمییەکەی بێت و بەرەو چەکسازی هەنگاو بنێت، ئەمەش ڕێک ئەو دەرئەنجامەی کە بەڕواڵەت مەبەست لێی ڕێگریکردنە لە شەڕەکەدا. لەو حاڵەتەدا دەوڵەتانی کەنداوی فارس ڕووبەڕووی خراپترین سیناریۆ دەبنەوە: دراوسێیەکی تۆڵەسەندنەوە و پێداچوونەوەخواز و لەوانەیە چەکداری ئەتۆمی. پێدەچێت ئەمەش پاڵ بە سعودیە و ئیماراتەوە بنێ بۆ ئەوەی بەدوای بەرگریی ئەتۆمی خۆیاندا بگەڕێن و ناوچەکە بخەنە ناو کێبڕکێیەکی چەکداری مەترسیدار و ناسەقامگیرکەرەوە.