نوسینی برزو حەبیب - شیکردنەوەی قوڵی ستراتیژی بۆ ئێستای ئێران.
گەمارۆدانی تەنگەبەری هۆرمۆز، کە لە سەرەتادا وەک کاردانەوەیەکی بەرگری دەستی پێکرد، ئێستا بووەتە بنەمای ستراتیژی نوێی ئێران کە تێیدا وڵاتەکە دەیەوێت شێوازی هێزی جیهانی لە کەنداوی فارسدا دووبارە پێناسە بکات.
کۆنترۆڵی تەواوی تەنگەبەری هۆرمۆز:
ئێران ئێستا کۆنترۆڵی بێ پێشبڕکێی تەنگەبەری هۆرمۆزی بەدەستەوەیە. ڕێبەری باڵای ئێران، ئایەتوڵڵا سەیید مجتبا خامنەیی، لە ڕۆژی نیشتمانی کەنداوی فارسدا (٣٠ی نیسان) ڕایگەیاند کە "قۆناغێکی نوێ" دەستی پێکردووە و کەنداوی فارس بەبێ ئامادەیی ئەمریکا "ڕووناک" دەبێت. ئەمە لە کاتێکدایە کە نزیکەی ٢٠٪ی بازرگانی نەوتی جیهان بەم ڕێڕەوەدا تێپەڕ دەبوو.
وەک لە لێدوانە فەرمییەکانی ئێراندا هاتووە، تەنگەبەرەکە "هەرگیز ناگەڕێتەوە بۆ دۆخی پێش شەڕ". جێگری سەرۆکی پەرلەمانی ئێران، عەلی نیکزاد، ئەم هەڵوێستەی بەو شێوەیە پشتڕاستکردووەتەوە کە "تەنگەبەری هۆرمۆز بۆمبی ئەتۆمی ئێرانە".
لە ڕوانگەی کارپێکردنییەوە، ئێران سیستەمی بەڕێوەبردنی نوێی بۆ ڕێڕەوەکە دامەزراندووە، کە بریتییە لە چوار بەشی سەرەکی: ئاسایشی دەریایی، بەرامبەر بە پیسبوونی ژینگە، خەرجی سەرڤیسەکانی گەشت و گواستنەوە، و دامەزراندنی سندوقێکی پەرەپێدانی ناوچەیی. ئەمە بە شێوەیەکی کاریگەر وایکردووە کە هیچ کەشتییەک نەتوانێت بەبێ ڕێنمایی و مۆڵەتی ئێران بە ڕێڕەوەکەدا تێپەڕێت.
ئێران توانای سەربازیی ماوە :
سەرەڕایی هێرشە ئاسمانییە بەربڵاوەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل کە چەندین هەفتەی خایاند، ئێران توانای سەربازی بەرچاوی خۆی پاراستووە. بەپێی هەڵسەنگاندنەکانی هەواڵگری ئەمریکا کە ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز بڵاویکردووەتەوە، ئێران "نزیکەی ٤٠٪ ی مووشەکی بێ فڕۆکەکانی پێش شەڕ" و "زیاتر لە ٦٠٪ ی سیستەمی موشەک هاوێژەکانی" پاراستووە.
زیاتر لەوە، لە کاتی ئاگربەستەکەی ٨ی نیسانەوە، ئێران توانیویەتی زیاتر لە ١٠٠ سیستەمی موشەک هاوێژ کە لە "ئەشکەوت و بنکە ژێرزەمینییەکان"دا شاردبوونەوە، دووبارە دەستبکەوێت و چالاکیان بکاتەوە. هەندێک خەمڵاندن ئاماژە بەوە دەکەن کە کاتێک هەوڵەکانی گەڕاندنەوەی موشەکەکان لە ژێر داروپەردووی بنکەکاندا تەواو دەبن، ئێران دەتوانێت "تا ٧٠٪ ی مووشەکی پێش شەڕی خۆی" دووبارە پڕ بکاتەوە.
لە ڕوانگەی سیاسییەوە، ئالائەدین بۆروجێردی، جێگری سەرۆکی لیژنەی ئاسایشی نیشتمانی و سیاسەتی دەرەوەی پەرلەمانی ئێران، ڕایگەیاند کە مووشەک و بێ فڕۆکەکانی ئێران بۆ "ساڵانی شەڕ" بەسە. ئەمە خاڵێکی سەرەکییە کە نیشاندەری ئەوەیە ئێران بە پلان و ئامادەیی درێژخایەنەوە نەک بە کاردانەوەی کاتی خۆی ئامادە کردووە. بۆروجێردی هەروها باسی لەوە کرد کە ئێران "هێشتا کارتە نوێکانی خۆی پیشان نەداوە".
ستراتیژیی بەرزکردنەوەی بێ مەرج :
شانبەشانی کۆنترۆڵی ڕێڕەوەکە، ئێران ستراتیژییەکی نوێی بەرگری پەرەپێداوە کە شیکارانی سەربازی بە "بەرزکردنەوەی بێ مەرج" (Unconditional Escalation) ناوی دەبەن. ئەم ستراتیژییە چەند پاڵەپەستۆیەکی لەخۆدەگرێت:
یەکەم، ناوچەییکردنی ململانێکە. ئێران لە بری ئەوەی تەنها لە سنوورەکانی خۆیدا بەرگری بکات، شەڕی بە ناوچەکەدا بڵاوکردووەتەوە. هێزەکانی ڕاهێنەر و هاوپەیمانەکانی لە عێراق، لوبنان و یەمەن چالاک کراون تا بازاری وزەی جیهانی و بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا بکەنە ئامانج.
دووەم، ئامانجکردنی ژێرخانی وزە. لە کاتی شەڕدا، ئێران هێرشی کردە سەر سەکۆکانی بەرهەمهێنانی نەوت و گازی وڵاتانی دراوسێ و ژێرخانی گواستنەوەی نەوتیان کردە ئامانج. ئەمەش بەشێک بوو لە ستراتیژیی "شێواندنی بەرچاو و بەرفراوانی بازاڕی وزەی جیهانی".
ڕێسای "چاو بەرامبەر بە چاو:
ئێران سیاسەتی وەڵامدانەوەی ڕێژەیی و ناڕاستەوخۆی بەجێهێشتووە و پەیڕەوی لە وەڵامدانەوەی ڕاستەوخۆ و هاوسەنگ دەکات بۆ هەر هێرشێک. ئەمەش وایکردووە کە خاڵە هەستیارەکانی وڵاتانی ڕکابەر ببنە ئامانج.
دۆخی جوگرافیایی وەک چەکێکی ستراتیژی :
لە دوای شەڕەکەدا، ئێران ڕێگای سەرەکی بەرگری خۆی لە موشەک و بێ فڕۆکەکانەوە گواستوویەتیە سەر "چەکی جوگرافیایی" – کە هەمان تەنگەبەری هۆرمۆزە. دانێ سێترینۆڤیچ، بەرپرسی پێشووی هەواڵگری سەربازی ئیسرائیل، لە لێدوانێکدا کە نیویۆرک تایمز بڵاویکردووەتەوە، وتی: "هەمووان ئێستا دەزانن کە ئەگەر لە داهاتوودا ململانێیەک ڕووبدات، داخستنی تەنگەبەری هۆرمۆز یەکەم شت دەبێت لە ڕێنماییەکانی ئێراندا".
هاوکات، دیمیتری مێدڤێدیف، جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی ئاسایشی ڕوسیا، وتەیەکی قورسی بڵاوکردووەتەوە: "ئێران چەکی ئەتۆمی خۆی تاقیکردووەتەوە. پێی دەڵێن تەنگەبەری هۆرمۆز. تواناکەی بێ سنوورە". ئەم وتەیە لە کاتێکدا دێت کە گوتنی وایە هێزی سەربازی و ستراتیژی ئێران بەندی لەوەیە کە خاوەنی تەقەمەنی ئەتۆمی بێت، بەڵکو لە جێگای ئەو توانایەیە هەیە کە بە تەنها کۆنترۆڵی ڕێڕەوێکی سەرەکی وزە وای لە جیهانی مۆدێرن بکات بە برسی.
ماندووبوونی ئەمریکا و کارتی نەباکاراوەکانی ئێران:
سەرچاوە سیاسی و سەربازییەکان پشتڕاستی دەکەنەوە کە ئەمریکا لە ماندووبوون و فشارێکی قورسدا گیرۆدەیە. ڕاپۆرتەکانی PressTV، کە نزیکن لە دەسەڵاتی ئێران، بە شێوەیەکی بەردەوام باس لەوە دەکەن کە ئەمریکا بەدەست "تایمەرێکی دادەبڕێت" دەناڵێنێت، چونکە بازنەی ٦٠ ڕۆژەی سەرۆک ترامپ بۆ جەنگ بەبێ مۆڵەتی کۆنگرێس بەرەبەرە کۆتایی دێت. هاوکات نرخەکانی بەنزین لە ناوەوەی ئەمریکا، هەڵمەتی هەڵبژاردنەکانی ناوەڕاستی خولی یاسادانان، و کێشەکانی یاسایی خۆی سەرۆک ترامپ، فشاری لەسەر ئیدارەکە زیادی کردووە.
لە لای ئێرانەوە، کارتی گەورەی تری دەست نەکەوتووە. یەکێک لەو کارتانە پەیوەندی بە پەیمانی نەبڵاوکردنەوەی چەکی ئەتۆمی (NPT) و مافی ئێران بۆ غەنیکردنی یۆرانیۆمە. تا ئێستە، ئێران کۆنتڕۆڵی سنووردار لەسەر چالاکییە ئەتۆمییەکانی خۆی ڕێگەپێداوە. بەڵام وەک لە تێبینییە ستراتیژییەکاندا هاتووە، ئەگەر بازرگانییەک لەسەر نەکرێتەوە، ئێران دەتوانێت ئەم هاوکارییە کورت بکاتەوە. کارتی تر خۆی لە هێزەکانی ڕاهێنەر دەبینێتەوە، کە (وەک حزبوڵڵا و حۆسیەکان) هێشتا توانای دەستدرێژییان بەسەر بەندەرە ستراتیژییەکانی دیکەی وەک باب ئەلمەندەبدا هەیە.
ئەنجام و پێشبینی:
ئێران دوای گەمارۆی هۆرمۆز، خۆی وەک هێزێکی سەربازی و ستراتیژی لە ئاستی بڵێی بەرزدا دەبینێتەوە. نەک تەنها لە ململانێیە ڕاستەوخۆکەدا نەهاتووەتە کز، بەڵکو شێوازی کۆنترۆڵکردنی ڕێڕەوەکە گۆڕیوە و بەرگری لە خۆی و بازاڕەکانی وزەی جیهان کردووە بە ئامرازێکی سەرەکی.
لە ڕوانگەی سەربازییەوە، پاراستنی ٤٠٪ی بێ فڕۆکەکان و ٦٠٪ی هاوێژە موشەکەکان نیشاندەری پلاندانان و لۆجیستیکی بەرگری بەهێزە، لە کاتێکدا هەمان هێرشی ئاسمانی بۆ وڵاتانی دیکە دەبێتە جینۆسایدی هێزی سەربازییان. لە ڕوانگەی ستراتیژییەوە، پشتبەستن بە جوگرافیا وەک چەکی سەرەکی، بە کەمترین تێچووی سەربازی بەرزترین کاریگەری ئابووری لەسەر ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی دروستدەکات.
پێشبینی دەکرێت کە بەردەوامی لەسەر دانوستانەکان بۆ کردنەوەی ڕێڕەوەکە تەنها لەسەر ڕێگا و شێوازە دیاریکراوەکانی ئێراندا بێت، و بە هیچ شێوەیەک گەڕانەوە بۆ دۆخی پێش شەڕ لەسەر مێزدا نییە. ئەوەی ماوە ئەوەیە کە چۆن ئەمریکا لە نێوان دانی بە دۆخێکی نوێی ستراتیژی لە ناوچەکەدا یان بەردەوام بوون لە سیاسەتی پەستان کە تا ئێستە نەیتوانیوە کۆنترۆڵی ئێران بشکێنێت، هەڵدەبژێرێت.
سەرچاوەکان
WSJ
· چاوپێکەوتنەکانی هەواڵگری ئەمریکا لەگەڵ The New York Times – ١٩ی نیسانی ٢٠٢٦
· وتاری ڕێبەری باڵای ئێران، ئایەتوڵڵا سەیید مجتبا خامنەیی – ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦
· ڕاپۆرتی تایبەتی The Jamestown Foundation لەسەر ستراتیژیی "بەرزکردنەوەی بێ مەرج" – ١٧ی نیسانی ٢٠٢٦
· لێدوانەکانی عەلی نیکزاد (جێگری سەرۆکی پەرلەمانی ئێران) – ١ی ئایاری ٢٠٢٦
· ڕاپۆرتی PressTV – شیکردنەوەی ستراتیژی هۆرمۆز – ٢٥ و ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦
· لێدوانی دانێ سێترینۆڤیچ بۆ The New York Times
· لێدوانی دیمیتری مێدڤێدیف بۆ ئاژانسی ڕوسیا
· لێدوانی ئالائەدین بۆروجێردی بۆ ئاژانسی Tasnim – ٢٩ی نیسانی ٢٠٢٦