جام کوردی - پێشنیاری بەشێک لە بەرپرسانی پێشووی کۆماری ئیسلامی ئێران، بەدەر لەوەی پشتیوانی لێ دەکرێت یان دژایەتی، بیرخەرەوەیەکی گرنگە بۆ سیستەمی بڕیاردانی وڵات؛ ئەوەی کە پرسی ئەتۆمیی ئێران چووەتە قۆناغێکەوە کە بڕیارەکانی دیکە تەنیا تەکنیکی یان سیاسی نین، بەڵکو بڕیارێکە لە ئاستی "ئاسایشی نەتەوەیی". بڕیارێک کە پێویستە نەک لە کەشێکی هەڵچوون، نەک لە تووڕەیی و نەک وەک کاردانەوەیەک بۆ فشارە ڕۆژانەییەکان، بەڵکو لەسەر بنەمای هەڵسەنگاندنی هاوکاتی هەموو ڕەهەندە یاسایی، ئەمنی، ئابووری و دیپلۆماسییەکانی وڵات بدرێت.
ئەو بابەتەی ئەمڕۆ بە ناوی کۆمەڵێک بەرپرسی پێشوو بڵاو بووەتەوە، داوایان لە حکومەت، پەرلەمان و ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی کردووە «لەکاتێکدا هاوکارییەکان ڕادەگرن، پرۆسەی یاسایی کشانەوە لە پەیمانی NPT لە کەمترین کاتدا بخەنە سەرووی ئەجێندای کارکردن». ئیمزاکەرانی ئەم بەیاننامەیە جەخت لەوە دەکەنەوە کە دوای هێرشە سەربازییەکان بۆ سەر دامەزراوە ئەتۆمییەکان، توندبوونەوەی فشاری ڕۆژئاوا و «پێشێلکردنی ئاشکرای مافەکانی ئێران لە چوارچێوەی ئەم پەیمانەدا»، بەردەوامبوونی ئەندامێتی لەم پەیمانە چیتر بەرژەوەندییە نەتەوەییەکان دابین ناکات و پێویستە ئەم بژاردەیە لە باڵاترین ئاستی بڕیارداندا تاوتوێ بکرێت.
لایەنگران و دژبەرانی کشانەوە لە NPT
بڵاوبوونەوەی ئەم هەواڵ و داواکارییانە، بەدەر لەوەی دەگاتە بڕیاری کۆتایی یان نا، ڕاستییەکی ئاشکرا کردووە؛ کشانەوە لە NPT چیتر تەنیا باسێکی میدیایی یان سیاسی نییە، بەڵکو لە دیدی بەشێک لە کەسایەتییە سیاسییەکانی وڵاتی ئێران، بووەتە یەکێک لە بژاردەکانی دابینکردنی ئاسایشی نەتەوەیی. بەڵام پێویستە زیاتر لە هەر کاتێکی دیکە بە هێمنی، وردبینی و تێڕوانینێکی ستراتیژییەوە باسی لێوە بکرێت. چونکە ئەم بڕیارە، ئەگەر ڕۆژێک بدرێت، لەو جۆرە بڕیارانە نییە کە تەنیا کاریگەری لەسەر دۆسیەیەک یان حکومەتێک هەبێت؛ دەتوانێت ڕێڕەوی یاسایی، دیپلۆماسی، ئابووری و ئەمنیی ئێران بۆ ساڵانێک بگۆڕێت.
ئێران زیاتر لە پێنج دەیەیە ئەندامی "پەیمانی قەدەغەکردنی بڵاوکردنەوەی چەکی ئەتۆمی" (NPT)یە. ئەم پەیمانە لەلایەک وڵاتانی نا ئەتۆمی لە بەرەوپێشچوون بۆ بەرهەمهێنانی چەکی ئەتۆمی قەدەغە دەکات و لەلایەکی دیکەوە مافی کەڵکوەرگرتنی ئاشتیانە لە وزەی ئەتۆمی بۆ ئەندامان بە فەرمی دەناسێت. ڕەخنەگرانی ئەمڕۆی NPT ڕێک لەم خاڵەوە دەست پێ دەکەن؛ کە ئەم پەیمانە لە کردەوەدا بەڵێنەکانی بەرامبەر بە ئەندامانی وەک ئێران نەبردووەتە سەر.
ڕاستییەکە ئەوەیە لایەنگرانی کشانەوە، پاساویان هەیە کە ناکرێت پشتگوێ بخرێن. ئەوان دەڵێن وڵاتێک کە ئەندامی NPT بووە، لەژێر چاودێریی بەرفراوانی ئاژانسدا بووە و چەندین جار هاوکاریی خۆی ڕاگەیاندووە، نەک هەر سوودی لەم ئەندامێتییە نەبینیوە، بەڵکو دامەزراوە ئەتۆمییەکانیشی بوونەتە ئامانجی تێکدانی ئەمنی و هێرشی سەربازی. لە دیدی ئەم گروپەوە، پەیمانێک کە نەتوانێت ئاسایشی ئەندامانی خۆی یان کەمترین مافی ئەتۆمییان مسۆگەر بکات، کردەی سەرەتایی خۆی لەدەست داوە.
کێشە یاسایی و سیاسییەکان
لێرەدا باسەکە دەچێتە قۆڵاییەکی زیاترەوە. چونکە کشانەوە لە NPT تەنیا پەیامێکی سیاسی نییە؛ بەڵکو کردەیەکی یاسایی نێودەوڵەتییە. ماددەی دەیەمی ئەم پەیمانە مۆڵەتی کشانەوە دەدات، بەڵام بە مەرجی ڕاگەیاندنی فەرمی و ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە «بەرژەوەندییە باڵاکانی وڵات» لە مەترسیدان. ئەم پرۆسەیە سێ مانگ کاتی پێویستە و دەبێت بە ئاگاداری هەموو ئەندامان و ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان بێت. کەواتە کشانەوە، پێچەوانەی بۆچوونی هەندێک کەس، کردەیەکی بەپەلە یان ناوخۆیی نییە.
لە ڕووی سیاسییەوە، ئەمڕۆ بەشێکی گرنگی شەرعییەتی یاسایی ئێران لە دۆسیەی ئەتۆمیدا لەسەر ئەو پاساوەیە کە بەرنامەی ئەتۆمی لە چوارچێوەی NPT و بۆ ئامانجی ئاشتیانەیە. ئەگەر ئێران لەم چوارچێوەیە بچێتە دەرەوە، تەنانەت ئەگەر هیچ گۆڕانکارییەک لە سیاسەتی ئەتۆمیی خۆیدا نەکات، تێگەیشتنی زۆرێک لە دەوڵەتان دەگۆڕێت. ئەزموونی وڵاتانی وەک کۆریای باکوور وای کردووە کە لە مێشکی زۆرێک لە ئەکتەرە جیهانییەکاندا، کشانەوە لە پەیمانەکە بە واتای گۆڕانی ڕێڕەوی بەرنامەی ئەتۆمی بێت.
هەروەها، دژبەرانی کشانەوە لە ڕوانگەی ئابووری و ئەمنییەوە هۆشداری دەدەن. لە بارودۆخێکدا کە دۆسیەی ئێران مەترسیی گەڕانەوەی بۆ ئەنجومەنی ئاسایش و چالاکبوونی "میکانیزمی گەڕانەوەی خۆکاری گەمارۆکان" (Snapback) لەسەرە، کشانەوە لە NPT ڕەنگە زەمینە بۆ دروستبوونی کۆدەنگییەکی نوێ دژی ئێران خۆش بکات.
ئاسایشی گشتگیر؛ بڕیارێک لە سەرووی سیاسەت
ڕەنگە گرنگترین خاڵ لەم نێوانەدا، گۆڕانی ئەدەبیاتی ئەمنیی ئێران بێت لە ساڵانی ڕابردوودا. دوای شەڕەکانی ئەم دواییە و زیادبوونی هەڕەشە ناوچەییەکان، چەندین جار باسی چەمکی «ئاسایشی گشتگیر» کراوە؛ ئاسایشێک کە تەنیا بە مووشەک، سانتریفیوژ یان ڕێککەوتنی دیپلۆماسی پێناسە ناکرێت، بەڵکو ئابووری، بازرگانی دەرەکی، یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی، شەرعییەتی یاسایی و هێزی دانوستاندنیش دەگرێتەوە. ئەگەر ئەم پێناسەیە قبوڵ بکەین، کشانەوە لە NPT دەبێت لەم چوارچێوەیەدا هەڵسەنگێندرێت.
هەڵەی گەورەی شیکاری ئەوە دەبێت کە بابەتەکە کورت بکەینەوە بۆ دووڕیانی سادەی "دەرچوون یان مانەوە". ڕاستییەکە ئەوەیە هەردوو بژاردەکە تێچوو و سوودیان هەیە. مانەوە دەتوانێت بەشێک لە پێگەی یاسایی ئێران بپارێزێت، کشانەوەش دەتوانێت هێزی فشار دروست بکات، بەڵام خەرج و تێچووی نێودەوڵەتیی لێ دەکەوێتەوە. کێشەی سەرەکی، کێشانی قورسایی ئەم تێچوو و سوودانەیە لە هاوکێشەی بەرژەوەندییە نەتەوەییەکاندا.
لە کۆتاییدا، خستنەپاڵی بابەتە ئاڵۆزە ستراتیژییەکان بۆ ناو کێشە میدیایی و حیزبییەکان، یەکەم هەنگاوە بۆ لاوازکردنی عەقڵانیەتی ستراتیژی. لەوەش مەترسیدارتر ئەوەیە کە هەندێک جەریانی سیاسی و میدیایی وای پیشان بدەن کە لایەنگرانی کشانەوە، نوێنەری "بەرەی بەرگری و سەربەخۆیی"ن و دژبەران، "سیمبولی خۆبەدەستەوەدان". ئەم جەمسەربەندییە، هەڵەیەکی کوشندەی حیساباتییە و یەکگرتوویی نیشتمانی دەکاتە ئامانج. مانەوە یان نەمانی ئێران لەم پەیمانە، پرسێکی قووڵی پسپۆڕانەیە و نابێت بکرێتە پێوەر بۆ دابەشکردنی هێزە سیاسییەکانی وڵات بۆ "سازشکار" و "شۆڕشگێڕ".