جام کوردی - تاڵاوی هه‌شیلان یەکێکە لە شوێنە گەشتیارییە سەرنجڕاکێشەکانی پارێزگای کرماشان کە دەکەوێتە سەر ڕێگای کرماشان بۆ ڕەوانسەر. ئەم تالابە جوانە خاوەنی پوش و پاوانی تایبەتە و وەک ژینگەیەکی لەبار بۆ زۆرێک لە گیانلەبەران دەناسرێت. تاڵاوی هه‌شیلان بە ڕووبەری ٤٥٠ هێکتار لە مەودای ٢٦ کیلۆمەتریی شاری کرماشان هەڵکەوتووە و لە باوەشی هەردوو چیای «خورین» و «ویس»دا خەوتووە. ئەم تالابە جوانە لە ١١٠ دوورگەی بچووک و گەورە پێکدێت.
ئاوی تاڵاوی هه‌شیلان لە «سەراوی سەوزعەلی» دابین دەکرێت. هەر بۆیە ئەم تالابە بە ناوی «تاڵاوی هه‌شیلانی سەوزعەلی»ش ناسراوە. لە بەرزاییەکاندا ئاوەکە لە کانییەکەوە دەردەپەڕێت و پاشان لە نزماییەکاندا بە شێوەی کەناڵی گەورە و بچووک بە ناو دەشتەکەدا بڵاو دەبێتەوە و تالابەکە پێک دەهێنێت. بوونی ئەم کەناڵانە بووەتە هۆی گەشەکردنی رووەکی ڕووکەش لەسەر ئاوەکە و ڕووەکی ئاوی لە ناو ئاوەکەدا.
لە ڕابردوودا بەهۆی بارانبارینی زۆر لە ناوچەکەدا، تاڵاوی سەوزعەلی هەمیشە پڕاوپڕ بووە و زۆربەی بەشەکانی کەوتووەتە ژێر ئاو. بەڵام لە ساڵانی دواییدا بە هاتنی وەرزی هاوین، ئاستی ئاوی تالابەکە بە ڕادەیەکی بەرچاو دادەبەزێت. مێژووی ئەم تالابە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ژووراسییک و پاراستنی بۆ ژینگەی ناوچەکە زۆر گرنگە.
ئەم تاڵاوە ڕۆڵێکی کاریگەر لە پێشگرتن بە لافاو لە ناوچەکەدا دەگێڕێت و دەبێتە هۆی گەشەکردن و پاراستنی ئاوە ژێرزەوییەکان. بەگشتی تاڵاوی سەوزعەلی کرماشان لە ڕووی ژینگەی ئاوییەوە شوێنێکی بێوێنەیە و هەر بۆیە سەرنجی گەشتیاران و دۆستانی سروشتی بۆ خۆی ڕاکێشاوە.
ئەگەرچی ئەم تاڵاوە شوێنی ژیانی زۆرێک لە جۆرەکانی گیانلەبەرە، بەڵام لە ڕووی ئاسایشەوە تەواو ئایدیاڵە و لە وەرزە جیاوازەکاندا گەشتیارێکی زۆر سەردانی ئەم ناوچەیە دەکەن.
پوش و پاوانی تاڵاوی هه‌شیلان (سەراوی سەوزعەلی)
پوش و پاوانی تاڵاوی هه‌شیلان و سەراوی سەوزعەلی زۆر هەمەچەشنە. بە هاتنی وەرزی بەهار و هاوین، پوش و پاوانی ناوچەکە ژیانێکی نوێ بە خۆیەوە دەبینێت و دیمەنی سەرسوڕهێنەر دەخوڵقێنێت.
لە ناو سنووری ئەم تالابەدا درەختی خۆڕسک نابینرێت و تەنها دەکرێت چەند جۆرێکی کەم و بڵاوکراوەی داربی لە چەند خاڵێکدا ببینرێت. هەروەها پوشی سەر ڕووی تالابەکە گیاویە و لە ناو ئاوەکەشدا ڕووەکی ئاوی گەشەیان کردووە.
جۆرەکانی گیانلەبەران
جۆرەکانی گیانلەبەرانی تاڵاوی هه‌شیلان پێکدێن لە ژمارەیەکی زۆر لە مشکەکان (جۆندەگان)، خشۆکەکان، دووژیانەکان، شیردەرەکان و باڵندەکان. لە ناو و پەراوێزی ئەم تالابە جوانەدا دەکرێت جۆرەکانی مشک، مارمێلکە، سمۆرە و ئاگاما ببینرێن. لەو شیردەرانەی لە دەوروبەری تالابەکە دەژین دەکرێت ئاماژە بە ئاژەڵانێک وەک: گورگ، یوزپەڵەنگی ئێرانی، کەروێشک، بەرازی کێوی، بزنکێوی، چەقەڵ، ڕێوی و پشیلەی کێوی بکرێت.
تاڵاوی هه‌شیلان شوێنی ژیانی چەندین جۆر مارە، بەتایبەت ماری ئاویی. هەروەها ماسییەکانی نێو ئەم تالابە بریتین لە ماسیی ڕەش، ماسیی بووک، ماسیی سەس (لە خێزانی ماسیی کەرەپ)، ماسیی زەرد و سپیی کۆلی. بێگومان گیانلەبەرانی توێژپێست و دووژیانەکان وەک بۆق، قڕژانگ و کیسەڵیش لە تاڵاوی هه‌شیلاندا دەژین.
تاڵاوی جوانی هه‌شیلانی کرماشان یەکێکە لە ناوچە پارێزراوەکانی وڵاتەکەمان و وێستگەیەکی ئارامە بۆ باڵندە کۆچەرییەکان. ساڵانە بە هاتنی وەرزی پاییز و زستان، باڵندەکانی وەک: ئەگێرت، قاز، کۆتەر، ئەستێرە، مریشکی کێوی، پەڵیکان، فلامینۆ و حەواسیل بۆ ئەم تالابە کۆچ دەکەن.
واتای ناوی تاڵاوی سەوزعەلی
جەلالەدین کزاز، مامۆستای زانکۆ، نووسەر، وەرگێڕ، شاعیر و شارەزای شاهنامەی ئێرانی، وشەی «هه‌شیلان» لە زمانی کوردیدا بە تێکەڵەی دوو بەش دەزانێت: «هه‌شی» بە واتای «مار» و «لان» بە واتای «هێلانە» یان «ماڵ». کەواتە هه‌شیلان واتە «هێلانەی مار».
ناوی «هێلانەی مار» ئاماژەیە بۆ بوونی ژمارەیەکی زۆر لە جۆرەکانی مار و ماری ئاویی لە تاڵاوەکەدا. بەڵام هەندێک کەس «هه‌شی» بە واتای «ورچ» دەزانن و پێیان وایە مەبەست لە هه‌شیلان «هێلانەی ورچەکان»ە.
وشکبوونی تاڵاوی هه‌شیلانی کرماشان
بەداخەوە، کات بە کات هەواڵ سەبارەت بە وشکبوونی تاڵاوی هه‌شیلانی کرماشان دەبیسترێت. لە ساڵانی دواییدا بەهۆی هەڵکەندنی بیری زۆر و کەمیی بارانبارین و وشکەساڵی، تالابەکە چەند جارێک وشک بووەتەوە. لە لایەکی دیکەشەوە بەهۆی کەمبوونی دەرچەی ئاوی سەراوی سەوزعەلی، ساڵانە ئاستی ئاوی تالابەکە کەم دەبێتەوە.
یەکەم جار لە ساڵی ١٣٨٧ بە هێنانی ئاو لە بەنداوی گاوشانەوە تاڵاوەکە زیندوو کرایەوە. لە ساڵی ١٣٩٤ جارێکی تر ئەم تاڵاوە وشک بووەوە بەڵام هیچ پشکێکی ئاوی (حەقاوە)ی لە بەنداوی گاوشانەوە بۆ تەرخان نەکرا. لە مانگی گەلاوێژی ساڵی ١٤٠٠ بەهۆی وشکەساڵییەوە ئاگرکەوتنەوەیەکی بەرفراوان لەم تالابەدا ڕوویدا.
لە هاوینی ١٤٠٠دا ئیدارەی ژینگەی کرماشان بۆ خاوکردنەوەی پرۆسەی لەناوچوونی تاڵاوەکە ناچار بوو بە تانکی ئاو بۆ تاڵاوەکە ببات. لە کۆتایی هاوینی هەمان ساڵدا، ٥٠٠ لیتر پشکە ئاو لە بەنداوی گاوشانەوە ڕەوانەی تاڵاوی هه‌شیلان کرا.
لە ڕێکەوتی ٥ی گەلاوێژی ١٤٠١ تاڵاوی هه‌شیلان بە تەواوی وشک بوو و ئاستی ئاوی بەنداوی گاوشانیش زۆر کەم بووەوە. لەم قۆناغەدا ئیدارەی ژینگەی کرماشان بۆ زیندووکردنەوەی تاڵاوەکە و ڕزگارکردنی گیانلەبەرانی ئەم ناوچەیە حەوزێکی دەستکردی دروست کردبوو و ڕۆژانە دوو تانکی ئاوی بۆ ئەو حەوزە دەگواستەوە.
هەروەها هەوڵەکان بۆ ناسینەوە و داخستنی ژمارەیەکی زۆر لە بیری قووڵی نایاسایی لە دەوروبەری تاڵاوەکە ئەنجام درا و فەرمان درا کە چاندنی بەروبوومی ئاوخۆر وەک چەوەندەری قەند و گەنمەشامی لەم ناوچەیەدا بە تەواوی قەدەغە بکرێت. بەڵام بەداخەوە بەهۆی ڕاکێشانی بێسەرووبەری ئاو لە سەرچاوە ژێرزەوییەکان، هەوڵەکان بۆ زیندووکردنەوەی هه‌شیلان زۆر سەرکەوتوو نەبوون.
لە بەهاری ساڵی ١٤٠٢ پاش بارانبارینی بەهاری، تاڵاوەکە تا ڕادەیەک زیندوو بووەوە، بەڵام لەبەر ئەوەی دەرچەی ئاوی سەراوی سەوزعەلی بۆ نیوەی ساڵانی پێشوو کەم بووبووەوە، تەنها کەمتر لە نیوەی تالابەکە پڕ لە ئاو بوو. لە ساڵی ١٤٠٣ تاڵاوی هه‌شیلان دۆخی باشتر بوو، بەڵام هێشتا مەترسیی وشکبوون تاڵاوەکە هەڕەشەی لێ دەکات. لە ئێستادا ژیان و بەردەوامیی تاڵاوی هه‌شیلان بەندە بە بارانبارین و سەرنجی تایبەتی بەرپرسان و خەڵکەوە.
چۆنیەتی گەیشتن بە تاڵاوی هه‌شیلان
بۆ گەیشتن بە تاڵاوی هه‌شیلان دەبێت بچیتە سەر ڕێگای کرماشان بۆ ڕەوانسەر و لە مەسیری سێڕیانی قەزانچی پاوه بەرەو ئەمیرئاباد بڕۆیت. پاشان ڕێگاکەت بەرەو مەلەک تەپە درێژە پێ بدە و لە مەودای ٢٦ کیلۆمەتری باکووری ڕۆژئاوای پارێزگای کرماشان لە نزیکی گوندی «ئەڵایارخانی» ڕابوەستە.
تاڵاوی هه‌شیلان وەک گەوهەرێکی سەوز لە ناو دەشتێکی سەوزدا خۆی دەنوێنێت. ئەم تاڵاوە لە ناو داوێنی چیاکانی خورین و ویس هەڵکەوتووە و دەوروبەری پڕە لە دیمەنی سەرسوڕهێنەر.
لە شوێنە گەشتیارییەکانی نزیک بە تاڵاوی هه‌شیلان دەکرێت ئاماژە بە سەراوی سەوزعەلی، سەراوی یاوەری، سەراوی وورمەنجە، سایتی فڕینی ویس قەرەنی، ئارامگەی ویس قەرەنی و گردە مێژووییەکانی ناسراو بە «دوو چیا» بکرێت.