جام کوردی - ئەشکەوتی دوو ئەشکەفت، یەکێکە لە سەرسوڕهێنەرترین و کۆنترین شکەوتەکانی ئێران. ئەم شکەوتە لە نزیک شوێنەواری مێژوویی تاقوەسان لە پارێزگای کرماشان هەڵکەوتووە و بە یەکێک لە «کۆنترین شوێنەکانی نیشتەجێبوون لە جیهاندا» ناسراوە. یەکێک لە کۆنترین ناوچەکانی دنیا کە مرۆڤە سەرەتاییەکان تێیدا ژیاون، زنجیرەچیای زاگرۆسە لە ڕۆژئاوای ئێراندا. لەو سەردەمانەدا مرۆڤە سەرەتاییەکان ئەم شکەوتانەیان وەک پەناگە بەکاردهێنا. بۆ دابینکردنی خۆراکیش لە دەوروبەری شکەوتەکاندا دەچوون بۆ راوکردنی ئاژەڵان. لە پارێزگای کرماشاندا چەندین شکەوتی مێژوویی هەن و چەندین کەلوپەلی مێژوویی و گرانبەها لە ناو ئەواندا دۆزراونەتەوە. یەکێک لەو شکەوتانە، ئەشکەوتی دوو ئەشکەفتە لە نزیک تاقوەسان.
ئەشکەوتی دوو ئەشکەفت، یەکێک لە کۆنترین شوێنەکانی نیشتەجێبوونی مرۆڤە شکەنشینەکانە کە لە باکووری شاری کرماشان هەڵکەوتووە. کۆمەڵەی شکەوتەکانی دوو ئەشکەوت لە ڕاستیدا لە دوو شکەوت پێکدێت کە لە تەنیشت یەکترەوەن و لە داوێنی چیای «میوڵە»دا هەڵکەوتوون. بەرزی ئەشکەوتی دوو ئەشکەفت لە دۆڵی خوارەوەی خۆیەوە نزیکەی 300 مەترە و ڕووی لە پارکی کوێستانی کرماشانە. بەرزیی ئەشکەوتی دوو ئەشکەفت لە ئاستی دەریاشەوە 1600 مەترە و 400 مەتر دووجا ڕووبەری هەیە. ئەم شکەوتە لە ساڵی 1381ی هەتاوی بە ژمارەی تۆمارکراوی 5976 لە ڕیزبەندی شوێنەوارە نەتەوەییەکانی ئێراندا تۆمار کراوە. سەردانیکردنی شێوە سەیر و سەرسوڕهێنەرەکەی ئەشکەوتی دوو ئەشکەفت، ئاگاداربوون لە مێژووەکەی و سەردانیکردنی یەکێک لە کۆنترین شوێنەکانی نیشتەجێبوونی مرۆڤە سەرەتاییەکان ئەزموونێکی جیاواز دەبێت بۆ هەر سەردانیکەرێک.
مێژووی ئەشکەوتی دوو ئەشکەفت
سامان حەیدەری و فەرەیدوون بێگلری، دوو لە شوێنەوارناسان ناسراوی پارێزگای کرماشان بوون کە لە ساڵی 1999ی زایینیدا بۆ یەکەم جار شکەوتی مێژوویی دوو ئەشکەوتیان دۆزییەوە. لێکۆڵینەوەیەکی فراوان لەلایەن ئەم دوو شوێنەوارناسەوە لەسەر ئەشکەوتی دوو ئەشکەفت ئەنجام درا. لەسەر بنەمای لێکۆڵینەوەکانیان، مێژووی نیشتەجێبوون لە یەکێک لەم دوو ئەشکەوتەدا دەگەڕێتەوە بۆ «سەردەمی بەردینی ناوەڕاست» (120 هەزار تا 40 هەزار ساڵ پێش ئێستا). ئەم سەردەمە مێژووییە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو کاتەی کە مرۆڤە نێاندەرتاڵەکان (مرۆڤە شکەنشین و ڕاوچییەکان) لە ئەشکەوتی دوو ئەشکەفتدا دەژیاون. ماوەیەک دواتر لە ناو کۆمەڵەی شکەوتەکانی دوو ئەشکەوتەوە ئێسکەپەیکەر، ئامراز و کەلوپەلی بەردینی زۆر دۆزرانەوە و لە ئێستادا لە مۆزەخانەکانی سەرانسەری وڵاتدا بۆ سەردانی گشتی پارێزراون. ئامرازە بەردینەکان کە دۆزراونەتەوە زۆربەی جار لە جۆری بەردی ڕادیۆلاریتن کە لە دەوروبەری شکەوتەکەدا هەن.
هەندێکیشیان لە جۆری بەردی چەخماخن. لە 12 کیلۆمەتری ئەشکەوتی دوو ئەشکەفتدا، لە گردەکانی گاکیە لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی کرماشاندا بەردی چەخماق بە زۆری دەدۆزرێتەوە و مرۆڤەکان لەو سەردەمەدا بەردی چەخماقیان بۆ دروستکردنی کەلوپەل لەو ناوچەیە دابین کردووە. زۆرێک لە ئامرازە بەردینەکان پەیوەندییان بە پیشەسازی موستەری زاگرۆسەوە هەیە.
لەوانەیە بپرسن مرۆڤە سەرەتاییەکان بە چ هۆکارێک ئەشکەوتی دوو ئەشکەفتیان بۆ نیشتەجێبوون هەڵبژاردبوو؟ هۆکارەکە ئەوەیە کە ئەشکەوتی دوو ئەشکەفت لە شوێنێکی جوگرافی تایبەتدا هەڵکەوتووە و بوونی کانی ئاوی خواردنەوەی هەمیشەیی لە نزیک شکەوتەکەدا، یەکێک بووە لە گرنگترین هۆکارەکانی شکەنشینەکان بۆ هەڵبژاردنی ئەشکەوتی دوو ئەشکەفت. لە سوودەکانی تری ئەشکەوتی دوو ئەشکەفت، بەردەستبوونیەتی هەم لە بەشی خوارەوە و هەم لە بەرزاییە بەرزترەکانەوە. بۆیە، ئەو ڕاوچییانەی کە بەردەوام بۆ ڕاوکردن دەچوون و ناچار بوون بە شێوەیەکی بەردەوام بچنە ژوورەوە و دەرەوەی شکەوتەکە، شوێنێکی زۆر باش بوو بۆ ژیان. جیا لەوەش، دیمەنێکی زۆر جوانی دۆڵی خوارەوە لە دەمی ئەشکەوتی دوو ئەشکەفتەوە دیارە و دانیشتووانی شکەوتەکە دەبوونە چاودێر بەسەر تەواوی جووڵە و چالاکییەکانی دەوروبەری شکەوتەکەدا.
لە نزیک ئەشکەوتی دوو ئەشکەفتدا چ شکەوتێکی تر هەیە؟
پارێزگای کرماشان چەندین شکەوتی هەیە کە زۆربەیان لە کاتی خۆیدا شوێنی نیشتەجێبوونی مرۆڤە سەرەتاییەکان بوون و گەشتیارێکی زۆر بۆ سەردانیکردنیان گەشت بۆ کرماشان دەکەن. یەکێک لەو شکەوتانە کە زۆر سەنجڕاکێشە و شایەنی سەردانیکردنە، لە نزیک ئەشکەوتی دوو ئەشکەفتدا هەڵکەوتووە. پەناگەی وەڕواسی، یەکێک لە شوێنەکانی تری نیشتەجێبوونی شکەوتییە کە شوێنەوارناسی ئەمریکی بە ناوی «برۆس هۆ» دۆزیویەتیەوە و هەڵکۆڵینی تێدا ئەنجام داوە. یەکێک لە شکەوتەکانی تری نیشتەجێبوون، شکەوتی مێژوویی قوبەیە کە وەک شکەوتەکانی تر وەک شوێنی نیشتەجێبوون بەکارهاتووە. بە ڕەچاوکردنی ئەو لێکۆڵینەوەیانەی لەسەر ئەم شکەوتانە ئەنجام دراون، بە راشکاوی دەکرێت بوترێت کە مرۆڤە شکەنشینەکانی ئەم ناوچانە ڕاوچی بوون و بە شێوەیەکی گشتی سەرقاڵی ڕاوکردنی مەڕی کێوی، ئەسپی کێوی، گۆڕخەر و بزنەکێوی بوون. بێگومان، لە ناو شکەوتەکانەوە ئێسقان دۆزراونەتەوە کە پەیوەندییان بە ئاژەڵانی وەکو غەزال، بەراز، گامێشی کێوی و مارالەوە هەیە. لە سەرجەم ئەم شکەوتە نیشتەجێبووانەدا ئامرازی بەردین، پارچەی سووتاو و پارچەی خۆڵەمێش و خەڵووز دۆزراونەتەوە.