جام کوردی - ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢٤ نیشان دەدەن کە بەشێکی بەرچاو لە ئاسایشی
خۆراکی جیهان پەیوەستە بە هەناردەکردنی پەیینی کیمیایی لە کەنداوی فارسەوە؛ بە شێوەیەک
کە هەر پچڕانێکی دەریایی دەتوانێت کاریگەری لەسەر زنجیرەی بەرهەمهێنانی خۆراک لە دەیان
وڵاتدا هەبێت.
ئەو زانیاریانەی کە بە پشتبەستن بە ئاماری ساڵی ٢٠٢٤ بڵاوکراونەتەوە، نیشان دەدەن کە ناوچەی کەنداوی فارس لە دەرەوەی ناوەندێکی وزەی جیهانی ڕۆڵ دەگێڕێت و بووەتە یەکێک لە گرنگترین دابینکەرانی پەیینی کیمیایی کە کشتوکاڵ پێویستی پێیەتی لە جیهاندا. پشکنینی پشکی پێوانەی دەریایی هاوردەکراو کە لە وڵاتانی کەنداوی فارسەوە سەرچاوەیان گرتووە، ئەوەمان بۆ دەردەخات کە زۆرێک لە وڵاتان بۆ پاراستنی بەرهەمی کشتوکاڵی و ئاسایشی خۆراکیان پشتبەستنێکی بەرچاویان بەم ناوچەیە هەیە.
بەپێی ئەم ئامارانە، کە بە حیسابکردنی هاوردەکردنی دەریایی بە تۆن مەتری و بە ئاماژەدان بە داتاکانی بازرگانی و گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان (بازرگان و گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان) ئامادەکراون، سودان لە سەرووی لیستی وڵاتانی وابەستەترین دایە. ئەو وڵاتە لەسەدا ٥٤ی کۆی گشتی پێداویستییە دەریاییە هاوردەکراوەکانی لە ناوچەی کەنداوی فارسەوە سەرچاوە دەگرێت، ئەمەش ئامارێکە کە ئاماژەیە بۆ پشتبەستنی زۆری کەرتی کشتوکاڵی سودان بە ڕەوتی هەناردەکردنی ناوچەکە.
لە پلەی دووەمدا سریلانکایە کە لە سەدا ٣٦ی پەیینی هاوردەکراو لە کەنداوی فارسەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەم ئاستە لە وابەستەیی گرنگی ڕێگاکانی گواستنەوەی دەریایی بەردەوام بۆ ئابووری کشتوکاڵی وڵات ئاشکرا دەکات.
دوای ئوسترالیا، تانزانیا بە ڕێژەی 31% و سۆماڵیش بە 30% لە پلەی چوارەم و پێنجەمدان. ئەم دوو وڵاتە ئەفریقییە لەنێو ئەو وڵاتانەدان کە زۆرترین مەترسییان لەسەرە بۆ پچڕانی ئەگەری زنجیرەی دابینکردنی پەیین بەهۆی پێکهاتەی ئابوورییان لەسەر بنەمای کشتوکاڵی و سنوورداربوونی بەرهەمهێنانی ناوخۆیی کەرەستەی کشتوکاڵی.
پاکستان و تایلەند هەردووکیان لە پلەی خوارتردان بە پشکی 27%. ئەم دوو وڵاتە ئاسیاییە کە دانیشتوانێکی زۆریان هەیە و پێویستییەکی بەرفراوانیان بۆ بەرهەمی کشتوکاڵی هەیە، پشتبەستنێکی بەرچاویان بە هاوردەکردنی پەیین لە کەنداوی فارسەوە هەیە. کینیا لە پلەی دووەمی لیستەکەدا دێت بە ڕێژەی 26%.
هەروەها پۆلێنکردنی وڵاتان لەم ڕاپۆرتەدا گرنگە؛ سودان، تانزانیا و سۆماڵ لە گروپی وڵاتانی کەم پێشکەوتوودان. سریلانکا، پاکستان، تایلەند و کینیا لە پۆلی وڵاتانی تازەپێگەیشتووی جیهاندان، ئوسترالیاش تاکە وڵاتی پێشکەوتووی لیستەکەیە. ئەم فرەچەشنییە جوگرافی و ئابوورییە نیشان دەدات کە پشتبەستن بە هەناردەکردنی پەیین لە کەنداوی فارسەوە تەنیا لە ناوچەیەکی دیاریکراودا سنووردار نییە، بەڵکو لە ئەفریقاوە بۆ ئاسیا و زەریای هێمن بڵاوبووەتەوە.
گرنگی ئەم ئامارە کاتێک زیاتر دەردەکەوێ کە ڕۆڵی گەرووی هورمز و ڕێڕەوی دەریایی کەنداوی فارس لە بازرگانی جیهانیدا لەبەرچاو بگیرێت. هەر گرژییەکی جیۆپۆلەتیکی، پچڕانی گواستنەوەی دەریایی، زیادبوونی تێچووی بیمەی کەشتییەکان، یان سنووردارکردنی هەناردەکردن دەتوانێت کاریگەری لەسەر دەستڕاگەیشتن بەم وڵاتانە هەبێت بۆ پێوانەی پێویست. ئەنجامی ڕووداوێکی لەو شێوەیە دەبێتە هۆی زیادبوونی تێچووی بەرهەمی کشتوکاڵی و کەمبوونەوەی بەرهەمهێنانی کێڵگە و لە کۆتاییدا فشار لەسەر ئاسایشی خۆراک و نرخی خۆراک لە بازاڕە جیهانییەکان.
بە گشتی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢٤ جارێکی دیکە دەیسەلمێنن کە کەنداوی فارس تەنیا ناوەندی دابینکردنی وزەی جیهان نییە، بەڵکو یەکێکە لە پایە سەرەکییەکانی بەردەوامیی زنجیرەی دابینکردنی کشتوکاڵی و ئاسایشی خۆراکی نێودەوڵەتی.