جام کوردی - ٣٩ ساڵ لەمەوبەر ئەمڕۆ، ڕژێمی بەعسی عێراق بە کەڵک وەرگرتن لە چەکی کیمیایی جۆراوجۆر، ناوچەکانی سەردەشت لە ئازەربایجانی ڕۆژئاوای بۆردومان کرد، کە یەکێک لە خەمناکترین و تاریکترین لاپەڕەکانی مێژووی هاوچەرخی نووسیەوە، بەڵام جیهان گوێی لە هاواری چەوساندنەوەی ئەم شارە نەبوو.
ڕژێمی بەعسی عێراق لە ٧ی پووشپەڕی ١٣٦٦ بە کەڵک وەرگرتن لە چەکی کیمیایی ناتەقلیدی و قەدەغەکراو و بە پشتیوانی زلهێزە خۆبەزلزانەکان خەڵکی بێ دیفاعی شاری سەردەشتیان کردە ئامانج و کارەساتێکی مرۆیی لێکەوتەوە کە کاریگەرییەکانی تا ئێستاش سێبەریان لەسەر ژیانی خەڵکی ئەم ناوچەیە دانابوو.
لەم بۆردومانە کیمیاوییەدا، چوار شوێنی قەرەباڵغی شاری سەردەشت کرانە ئامانج و لەو هێرشە ترسنۆکانەدا، ١١٩ کەسی مەدەنیی ئەو شارە شەهید بوون و زیاتر لە هەشت هەزار کەس بەر گاز، ژەهراوی بوون و تووشی برینداری کیمیایی بوون.
کیمیابارانی شاری سنووری سەردەشت قێزەونترین کیمیاباران بوو کە چەندین کاریگەری نەرێنی و کێشەی دروست کرد. ئەم شارە دوای بۆردومانی ئەتۆمی شاری هێرۆشیما بە یەکەمین شاری جیهان ناوزەد کرا کە ببێتە قوربانی چەکی کیمیایی.
هەموو ساڵێک لەم ڕۆژەدا کە کاتژمێر ٤ی پاشنیوەڕۆ لێدەدات، وا دیارە لە سەردەشت کات لە جووڵە دەوەستێت. ڕزگاربووانی بۆردومانی کیمیایی، بنەماڵەی شەهیدان و نەوە گەنجەکانی شار لە گۆڕەپانی سەرچاوەی شار کۆدەبنەوە، کە یەکێک لە بۆمبە کیمیاییەکان لێی کەوتووە و لەوێشەوە، لە بێدەنگییەکی تێکەڵ بە خەم و یادەوەرییەکاندا، بەرەو گۆڕستانی شەهیدانی کیمیایی سەردەشت دەڕۆن.
دەنگی دەف و وتنەوەی ماتەمینی، وەسفکردنی شەهیدان و قوربانیدانیان بۆ نیشتمان، هەوای ڕێگای سەرچاوە تا گۆڕستان لە بۆنی یادەوەری پڕ دەکات. لەسەر ئەم ڕێبازە وا دیارە زەمەن تێدەپەڕێت و هەمووان تەنها یەک مەبەستیان لە مێشکدایە و ئەویش گۆڕستانی ئەو کەسانەیە کە بوونەتە قوربانی یەکێک لە تاڵترین تاوانەکانی مێژووی هاوچەرخ.
گۆڕستانی شەهیدانی کیمیایی سەردەشت گۆڕستانێکی ئاسایی نییە. بەردەکانی گۆڕەکان کە هەمان ناو و بەرواری شەهیدبوونیان لەسەرە، چیرۆکی کارەساتێک دەگێڕنەوە کە بە دەگمەن لە هیچ شوێنێکی تردا دەبینرێت. هەر گۆڕێک لاپەڕەیەکە لە مێژووی ئازارەکانی ئەو شارە.
ڕشتنی عەتر و خۆڵکردنی گۆڕی شەهیدان تەنها ڕێوڕەسمێکی ساڵانە نییە، بەڵکو شوێنێکە کە دایکان چرپە بۆ منداڵە ونبووەکانیان دەکەن، خوشک و براکان ساڵانێکە ئازاری دڵیان دەگێڕنەوە، باوکانیش حەسرەتەکانیان لەگەڵ ئازیزانیاندا هاوبەش دەکەن. هەندێک جار ئەم گفتوگۆ بێدەنگانە بۆ چەند کاتژمێرێک بەردەوام دەبن، زمانێک کە تەنها دڵە خەمگینەکان لێی تێدەگەن.
لە کۆتاییدا هەرچەندە فرمێسکەکان هەرگیز کۆتاییان نایەت و زۆر وشە بە نەگوتراو دەمێننەوە، بەڵام کاتی ئەم سەردانە کورتەش کۆتایی دێت. خێزانەکان بە چاوی پڕ لە فرمێسکەوە بەناو دار بلوطەکانی گۆڕستانەکەدا دەڕۆن بۆ گۆڕستانی شەهیدانی کیمیایی، کە جارێکی دیکە دڵیان هاوار دەکات بۆ دادپەروەری.
هەرچەندە ئەم یادە ساڵانەیە تا ڕادەیەک باری قورسی خەم و پەژارە بۆ کەسوکاری شەهیدان و پێشمەرگە دێرینەکانی کیمیایی کەم دەکاتەوە، بەڵام ئازارە ڕاستەقینەکە هێشتا لە ژیانیاندا ماوەتەوە، برینێک کە دوای ٣٩ ساڵ ساڕێژ نەبووەتەوە.
زۆرێک لە بنەماڵەکان پێیان وایە سەرەڕای ڕێوڕەسمی ساڵانە، هەوڵەکان بۆ ناساندنی ڕەهەندەکانی کارەساتی کیمیایی بۆردومانی سەردەشت بە گۆڕەپانی نێودەوڵەتی بەس نەبوون. بە بۆچوونی ئەوان بەڵگەنامەی ئەم تاوانە وەک پێویست نەخراوەتە بەردەم مەکۆ نێودەوڵەتییەکان و لە ئەنجامدا بەرگرییەکی یاسایی کاریگەر لە قوربانیانی ئەم ڕووداوە نەکراوە.
لە ڕوانگەی ئەوانەوە بۆردومانی کیمیاوی شاری سەردەشت کە نزیکەی ٨ هەزار کەسی لە دەرەوەی دانیشتوانی ئەو شارە کە ١٢ هەزار کەسی ئەوکاتە ئاشکرا بوو، دەتوانێ نموونەی جینۆساید بێت، پرسێک کە تا ئێستا لە لایەن کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە قبوڵ نەکراوە.
بەپێی لێکۆڵینەوەکانی شارەزایان، پێش ئەم تاوانە و لە کاتی شەڕی سەپێنراودا، ٨٥ کۆمپانیای ئەڵمانی و ١٩ کۆمپانیای فەرەنسی و ١٨ کۆمپانیای بەریتانی و ئەمریکی ئەو ماددە کیمیاییانەیان دابینکردووە کە ڕژێمی بەعسی عێراق پێویستیانە.
بە بڕوای خەڵکی شاری سەردەشت یەکێکی دیکە لە تاڵترین لایەنەکانی ئەم کارەساتە، نەبوونی کردەوەی کاریگەرە بۆ شەرمەزارکردنی لە کۆڕ و کۆڕبەندە نێودەوڵەتییەکان. بێدەنگی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە بەشێک لە کارەساتی کیمیایی بۆردومانی شاری سەردەشت دەزانن.
لە ئێستادا زیاتر لە ١٣ هەزار کەس لە شاری سەردەشت بانگەشەی ئەوە دەکەن کە بە هۆی کیمیایی بریندار بوون و لەو ژمارەیەش نزیکەی هەزار و ٥٠٠ کەسیان لە ١٧ کۆمیسیۆنی پزیشکیدا وەک قوربانی پشتڕاست کراوەتەوە و قوربانیانی دیکەش هێشتا لە کۆمیسیۆنەکانی دواتردا چاوەڕوانی پشکنینن.
لە ماوەی ٣٩ ساڵی ڕابردوودا، ژمارەیەک لە پێشمەرگە دێرینەکانی کیمیایی خەڵکی شاری سەردەشت، بە تایبەت لە کاتی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا، بەهۆی ئاڵۆزییەکانی برینداربوونی کیمیایی و پیرییەوە، گیانیان لەدەستداوە؛ لەگەڵ ڕۆیشتنیان، بەشێکی دیکەی یادەوەری و گێڕانەوەی نەگێڕدراوی ئەم کارەساتەش بۆ هەمیشە بێدەنگ کرا.
زۆر کەس پێیان وایە هەروەک چۆن وڵاتانی ڕۆژئاوا لە کاتی کیمیابارانی سەردەشت و هەڵەبجەدا لە ئاست ئەم تاوانە بێدەنگ بوون، بە هەمان شێوەش ئامادە نین بیر لە ڕەهەندەکانی ستەم و چەوساندنەوەی خەڵکی سەردەشت لەمڕۆدا بکەنەوە. بۆیە جەخت لەوە دەکەنەوە کە دەزگا بەرپرسەکان بە بەڵگەنامەکردنی ورد و هەمەلایەنەی ئەم تاوانە بنەمایەک بۆ بەرگرییەکی بەڵگەدار و یاسایی لە مافەکانی خەڵکی شاری سەردەشت لە مەکۆ نێودەوڵەتییەکان دابین بکەن.
شارۆچکەی سنووری سەردەشت کە نزیکەی ١٢٠ هەزار کەسی تێدایە، دەکەوێتە باشووری پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا، شارێک کە دوای نزیکەی چوار دەیە، هێشتا یادەوەری تاڵی بۆردومانی کیمیایی لە شەقام و ماڵەکانیدا ماوە.