جام کوردی - پێشنیار دەکەم ئەم بابەتە بخوێنیتەوە، کە گەنجینەی کۆنی جیهانمان بیردەخاتەوە.
شاری کۆن و مێژوویی فاناگۆریا
شارە ونبووە کۆنەکەی فاناگۆریا نزیکەی ٢٥٥٠ ساڵ لەمەوبەر دروستکراوە و دانیشتووانەکەی لە سەدەی ١٠دا ئەم ناوچەیەیان بەجێهێشتووە. فاناگۆریا گەورەترین شاری یۆنانییە کە لە ئێستادا دەکەوێتە سەر خاکی ڕووسیا. زانایان هێشتا ناتوانن هۆکاری هەڵاتنی ئەو کەسانە ڕوون بکەنەوە کە هەموو کەلوپەل و پارە و دیکۆراتی بەنرخیان لە دوای خۆیان بەجێهێشتووە.
ئەم شارە مێژوویەکی دوورودرێژ و پڕ لە هەوراز و نشێوی ھەیە و ھەروەھا پەیوەندییەکی نزیک و ھەمەلایەنەی سیاسی و ئابووری و ... ھەبووە لەگەڵ ھەموو شارە کۆنەکانی دەریای ناوەڕاست و بە ئەندامێکی دانەبڕاوی ئەم شارستانییەتە دادەنرا. لە بەشێکی زۆری ئەم شارەدا ڕووبەرێکی گۆڕستانێک و ستوونی مەڕمەڕ وەک بنکەیەکی پارێزەر بۆ پەیکەر و ژمارەیەکی زۆر لە شوێنەوارەکان هەیە.
شاری کۆن شیچێنگ
شاری دێرینی شیچێنگ کە بە "ئەتلانتیسی ڕۆژهەڵات" ناسراوە، شارێکی شایستە و پڕ لە نهێنی سەردەمی ئیمپراتۆری چینە. تەلارسازی شارەکە دەگەڕێتەوە بۆ شانشینی مینگ و چینگ. شارەکە ٤٠ مەتر لە ژێر ئاوی دەریاچەی کیانداو دایە کە دەکەوێتە پارێزگای ژێجیانگ.
لە ساڵی ١٩٥٩ ئەم شارە دێرینە ونبووە و گوندی دراوسێی لە ژێر پلانێکی پێشوەختە دیاریکراودا نوقم بوون بۆ دروستکردنی بەنداوێک و دەریاچەیەکی دەستکرد و هەروەها وێستگەیەکی کارەبای ئاو. بە شێوەیەکی موعجیزەئامێز، شیچێنگ تووشی وەرینی زۆر نەبووە و بینا و دیوارەکانی و تەنانەت وردەکارییە دارەکانیشی و وەک خۆیان ماونەتەوە.
شوێنەوارناسان پرسیار دەکەن کە چۆن شارەکە لە وێرانبوون و وەرینی وردە وردە ڕزگاری بووە. هەرچەندە لە ساڵی ٢٠٠٤دا ژێردەریایی بە بڕی ٦.٤ ملیۆن دۆلار دروستکرا بۆ ئەوەی گەشتیاران بتوانن بە شارەکەدا بگەڕێن، بەڵام هەرگیز بەکارنەهێنرا و بەداخەوە تا ئێستاش هیچ دامەزراوەیەکی غەواس نییە بۆ ئەوەی گەشتیاران سەردانی ئەم شوێنە دێرینە بکەن. ئەمڕۆ ئەم شوێنە بۆتە بەهەشتێک بۆ غەواسەکان.
شاری کۆنی تۆنیس
شاری مێژوویی تۆنیس یەکێکە لە شارە کۆنەکانی میسری هێلینیستی. ئەم شارە کە لەسەر ڕووباری نیل دروستکراوە، بەهۆی بارودۆخی جیۆلۆجی نالەبارەوە چووە ژێر ئاوەوە. شاری تۆنیس نزیکەی هەزار و ٢٠٠ ساڵ لەمەوبەر لەسەر ڕووی زەوی ون بووە و ئێستا لە ژێر ئاودا لە بەشی ڕۆژئاوای کەنداوی ئەبو لەخیر لە میسر دەبینرێت.
جگە لە پێکهاتەی خودی شارەکە، لە دۆزینەوەکەدا پاشماوەی زیاتر لە ٦٤ کەشتی کە لەسەر بنی دەریا نێژراون، دراوی زێڕ و کێشی برۆنزی، پەیکەرێکی زەبەلاح کە چەندین پەیکەری بچووکتری خوداوەندە میسرییە کۆنەکانی تێدایە، هەروەها نووسراوی بەرد کە بە زمانی یۆنانی و میسری کۆن هەڵکەندراوە، دۆزیوەتەوە. ئەوەی تا ئێستا نەزانراوە ئەوەیە کە چۆن شارەکە تا بنی دەریا نوقم بووە.
کۆشکی کۆنی کلیۆپاترا
کەمێک لە کەناراوەکانی ئەسکەندەریە دوورتر، لە ژێر ئاوەکەدا ئەو شوێنەیە کە پێدەچێت بەشێک بووبێت لە کۆشکی شاهانەی کلیۆپاترا. دەوترێت کۆشکی کلیۆپاترا دوا شاژنی شانشینی بەتلیمۆس بووە لە میسر. توێژەران پێیان وایە ئەو شوێنە بەهۆی بوومەلەرزەیەک و بەرزبوونەوەی ئاستی دەریاکان نزیکەی ١٦٠٠ ساڵ لەمەوبەر ژێرئاوکەوتووە.
زۆربەی هەڵکۆڵینەکان لەسەر دوورگەیەکی ژێرئاوکەوتوو بە ناوی ئەنتیرۆدۆس چڕکراونەتەوە، کە دەوترێت کلیۆپاترا کۆشکێکی هەبووە. لە هەڵکۆڵینەکاندا کەشتییەکی نوقمبووی کەشتییەکی بە باشی پارێزراو و تەختەیەکی گڕانیت دەرکەوتووە کە نووسراوەکانی ناسنامەی باوکی کلیۆپاترا، شا بەتلیمۆسی دوازدەهەمی لەسەرە.
دۆزراوەکان هێشتا لە شوێنی خۆیانن، چونکە حکومەتی میسر بەنیازە مۆزەخانەی ژێر ئاو دروست بکات. شوێنەوارناسان پەیکەر و ستوون و پەیکەری ئاژەڵە نهێنییەکان و پەرستگاکان و بناغەکانی کۆشکێکیان دۆزیوەتەوە، کە هەموویان پێدەچێت هی کلیۆپاترا بن، لە ژێر ئاوی ئەو شوێنەی ئێستا ئەسکەندەریە. زۆربەی ئەو شوێنەوارانە لەدەستچوون یان لەناوچوون.
شاری ئۆلیۆس
لە کەنارەکانی دەریای ناوەڕاستی یۆنان، شارێکی بچووک هەیە بە ناوی "ئۆلوس"، کە چەندین ساڵ لەمەوبەر شارێک بووە و ژمارەی دانیشتووانی ٤٠ هەزار کەس بووە. ئەم شارە ونبووە دێرینە کە بە شارۆچکەی بازاڕ ناسرابوو، بە هۆی بوومەلەرزە و لافاوی جۆراوجۆرەوە ژێرئاوکەوت، بەڵام هەرگیز لە مێشکی خەڵکی دەرنەچوو، چونکە هەمیشە پاشماوەکانی بە ئاسانی دیار بوون.
ئەمڕۆ شارەکە بە شارێک بۆ غەواسەکان ناسراوە کە پلانیان هەیە کاتژمێرێک لە ژێر ئاودا لە شارێکی دێرین بەسەر بەرن. بە پێچەوانەی شارەکانی دیکەی دورگەی کریت کە لەسەر بەرد دروستکرابوون، شاری ئۆلیۆس لەسەر خۆڵ دروستکرابوو کە زۆر سەقامگیر نەبووە و دواجار بەهۆی بوومەلەرزەیەکەوە بەتەواوی نێژرا.
گوندی کۆنی مۆلیفێنوا
ماڵی ڕەسەنی خەڵکی لاپیتا، مایکرۆنیزی و پۆلینیزی، کە دوای نیشتەجێبوونی دوورگەکانی زەریای هێمن چەندین شوێنی نیشتەجێبوونیان دروستکردووە.
نازانرێت چەند گوندی تر لەم دوورگانەدا هەبووە، چونکە دوای چەند سەدەیەک ئاستی ئاو زۆر هەڵاوسانە و ئەوەی سەردەمانێک کەنار دەریا بووە، ڕەنگە ئێستا ناوەندی دوورگەیەک بێت. دۆزینەوەی ٤ هەزار پارچەی کۆفە لە کەنارەکانی دوورگەی ئەپۆلۆ ئەوە دەردەخات کە ئەمە شوێنی گوندێکی ژێرئاوکەوتووی لاپیتایە.
کەنداوی کۆنی کامبای
کەنداوی کامبای یان خەمبات بە شێوەیەکی بەرفراوان ڕووپێوی و لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە بە بەکارهێنانی سۆنار کە " شوێنپێهەڵگری ژێردەریایی"ە و توێژەران پێیان وایە هەزاران شوێنەواری دروستکراوی مرۆڤ، لەنێویاندا پارچەی کۆفە و کەلوپەلی دیکەی ناوماڵ لە کەنداوەکەدان.
ئەم شارە ژێر ئاوە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٩٥٠٠ پێش زایین، کە ئەگەر ڕاست بێت مانای ئەوە دەگەیەنێت کە لە سەردەمێکدا دروست کراوە کە کەس پێی وا نەبوو مرۆڤ بتوانێت شارێکی وا گەورە دروست بکات. لەم شارە نوێیەدا پارچەی کۆفە و دەنکۆڵەی دیکۆرات و پەیکەری کە لە ئێسک و ددان دروستکراون دۆزراونەتەوە.
پاشماوەی ئەم شارە نوێیە دۆزرایەوە. ئەم شارە ونبووە دێرینە بەهۆی توانەوەی سەهۆڵبەندانەکانی دوایین سەردەمی سەهۆڵبەندان و بەرزبوونەوەی ئاستی دەریاکان لە ژێر ئاودا نێژرا.
دەریاچەی کۆنی تیتیکاکا
دەریاچەی تیتیکاکا کە بەرزترین دەریاچەی جیهانە کە دەتوانرێت کەشتیوانی تێدا بکرێت، ساڵانێکی زۆرە چەندین نهێنی لەخۆگرتووە. هەروەها ئاوێکی جوانە، کەنارەکانی لە نێوان پیرۆ و بۆلیڤیادا دابەشکراون. دەریاچەکە لە پورتوگال گەورەترە و چەندین دوورگەی هەیە کە هەندێکیان وێرانە ئینکاکانی تێدایە.
ئاستی ئاوی ئەم دوورگانە بەپێی وەرز بە تێکڕا 1.5 مەتر بەرز دەبێتەوە و دادەبەزێت. دەتوانیت بە بەلەمێک بچیتە دوورگەی تاکیلێ و ٥٥٣ هەنگاوی بەرد سەرکەویت بۆ ئەوەی بگەیتە شوێنەوارە مێژووییەکان.
لەم دواییانەدا دوای ٢٠٠ ئۆپەراسیۆنی سەرکەوتوو نەبوو و گەڕان بەدوای وێرانەکانی ناو دەریاچەکەدا، کۆمەڵێک غەواس بە ناوی “گەڕانی جوگرافیای ئاکاکۆر” دواجار وێرانەکانی پەرستگایەکیان دۆزیەوە کە لە سەردەمی ئینکا ماوەتەوە، کە بریتین لە کەلوپەلی وەک پارچەی زێڕ، پەیکەری سیرامیک، پلێتی بەرد، ئێسکی مرۆڤ و ئاژەڵ. بەپێی ئەفسانەی گەلی ئینکا، دەریاچەی تیتیکاکا سەرچاوەی تەواوی شارستانیەتی ئینکایە.
ئاتلیتیام
شاری ئاتلیتیامی دێرین کەمتر لە 1.5 کیلۆمەتر لە کەناراوەوە دوورە و لە نزیک شاری “حەیفا” هەڵکەوتووە. ئەم شارە ونبووە دێرینە نزیکەی وەک خۆی ماوەتەوە و شوێنەوارناسان توانیویانە چەندین ئێسکەپەیکەری وەک خۆیان و تەندروست لەناو گۆڕەکانیدا بدۆزنەوە.
هەروەها پاشماوەی مێشوولەی گەنمیش لەو سەبەتەی دانەوێڵەدا دۆزراوەتەوە کە لەم شارەدا دۆزراونەتەوە. هەروەها ئامرازی بەرد و ئێسک لە ناوچەکەدا دۆزراونەتەوە، لەگەڵ تۆوی ڕووەکی ماڵی وەک کەتان و جۆ.
بەڵگەکان ئاماژەن بۆ کۆمەڵگایەک کە نەک تەنها پشتی بە ڕاوکردنی ماسی بەستووە، بەڵکو پشتی بە ئاژەڵە ماڵیەکان و کشتوکاڵیش بەستووە. شارە ونبووە کۆنەکە کە ڕووبەرەکەی ٤٠ هەزار مەتر چوارگۆشەیە، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٧ هەزار پێش زایین.
ناساندنی دۆزینەوە شوێنەوارییە گرنگەکان
لەم ساڵانەی دواییدا گرنگترین دۆزینەوەکان لەلایەن شوێنەوارناسانی ئەمریکییەوە ئەنجامدراون. لە گرنگترین ڕووداوەکانی جیهانی شوێنەواردا دۆزینەوەی ٤٠٠ تابلۆی داری ڕۆمانی لە شوێنی بینای نوێی کۆمپانیای بلومبێرگ.
خەنجەرهەڵگری شا توتانخامون
توتانخامون کوڕی فیرعەونی میسری کۆن لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و دواتر تەرمەکەی لەناو تابوتەکەیدا سووتێنرا. توێژەرانی پۆلیتەکنیکی میلانۆ و زانکۆی پیزا و مۆزەخانەی میسری لە شاری کاریۆکا سوودیان لە سپێکترۆسکۆپی فلۆرۆسەنسی تیشکی ئێکس وەرگرتووە بۆ دیاریکردنی پێکهاتەی خەنجەرەکە بەبێ ئەوەی زیانی پێ بگەیەنێت.
هەرچەندە ڕەنگە وا دەرکەوێت کە تەنها ئێمە شارەزا بووین لە بەکارهێنانی، بەڵام ئەو کانزایەی لە تیغەکەیدا بەکارهاتووە ڕێژەیەکی بەرزی نیکل و بڕێکی کەم لە کۆبالت و فسفۆر و توخمەکانی دیکەی تێدایە کە ئاماژەن بۆ ئەوەی کە کەرەستە خاوەکان لە ناوچەیەکی دیکەوە هێنراون. توێژەر دانیێلا کۆمێلی دەڵێت: "تەنها یەک نەیزەک دۆزراوەتەوە کە پێی دەوترێت خەرگە کە نیکل و کۆبالتی تێدایە و لەوانەیە هەمان پێکهاتەی خەنجەرەکە بێت".
ئەژنۆی شاژن نێفێرتاری
ئەم ئەژنۆیانە دەیان ساڵە لە مۆزەخانەیەکی ئیتاڵیا نمایشکراون، بەڵام شوێنەوارناسەکان پشتگوێیان خستووە. لەم دواییانەدا تیمێک لە توێژەران بە وردی و بە شێوەیەکی بەرفراوان پشکنین و شیکارییان بۆ جووتێک ئەندامی سێ هەزار و ٢٠٠ ساڵ کردووە و ڕایانگەیاند کە سەر بە شاژنە نەفێرتاریین. نەفەرتاری مریەم یەکێک بوو لە ژنە جوانەکانی میسر و شاژنی فیرعەونی ڕەمسی مەزن بوو.
"ئاگاداربە ئەم شاژنە لەگەڵ نەفەرتیتی هاوسەری فیرعەون ئەخناتۆن تێکەڵ نەکەیت." بۆ ئەوەی بزانرێت ئەم جووتە ئەژنۆیە سەر بە کێیە، شارەزایان لە سەرانسەری جیهانەوە بە ئەنجامدانی تاقیکردنەوەکانی وەک دیاریکردنی مێژووی ڕادیۆکاربۆن، نەخۆشییە کۆنەکان، جینات، کیمیا و میسرناسی گەیشتوونەتە ئەم دەستکەوتە گرنگە. لە گۆڕی ئەم شاژنەدا سەندەلەکانیشی دۆزرایەوە، کە بە بەکارهێنانی ڕووەک و گەڵای خورما و پاپیروس دروستکراون.
ئەم جۆرە سەندەلانە لە سەردەمی نەفەرتاریدا زۆر بەناوبانگ بوون. شارەزایان دەڵێن، بەپێی ئەو پێوانانەی کە گیراوە، دیاری کراوە کە پێیەکانی قەبارەی ٩ بووە بە پێی ستانداردی ئەمریکی، واتە پێیەکانی بە تەواوی یەکسان بوون لەگەڵ باڵا و جەستەی. بێگومان هەندێک لە تاقیکردنەوەکانیش سەرکەوتوو نەبوون.
سازکردنەوەی دەنگی پیاوەسەهۆڵییەکە
لە ساڵی ٢٠١٦ زاناکان بە بەکارهێنانی سی تی سکان توانیان دەنگی ئەم پیاوەی سەردەمی بەردین بە سەرکەوتوویی بهێننەوە. ئەم دۆزینەوە شوێنەوارییە گرنگە لە ساڵی ١٩٩١ لە بەرزاییەکانی ئەلب ئوتسال لە سنووری نێوان نەمسا و ئیتاڵیا دۆزرایەوە. ئەم کەسە بە ناوی "ئوتسال"ەوە ناونراوە، ئەو ناوچەیەی کە تێیدا دۆزراوەتەوە، و کۆنترین مۆمیای سروشتییە کە لە ئەوروپادا دۆزراوەتەوە.
ڕۆناڵد فاوستوس، یەکێکە لە لێکۆڵەرانی توێژینەوەکە و پزیشکی قوڕگ لە نەخۆشخانەیەکی شاری بۆلزانۆ، ئاماژەی بەوەکردووە، بەهۆی نەبوونی بڕێکی زۆر زانیاری گرنگ لەسەر سەهۆڵبەندە تەمەن 5300 ساڵەکە، ناتوانرێت بە وردی دەنگی ڕەسەنی خۆی بنیات بنێتەوە، بەڵام بە پێوانەکردنی درێژی کۆئەندامی دەنگ و تاڵەکانی دەنگی، توانیان نزیکەی ئەو سەهۆڵبەندە هاوشێوە بکەن دەنگ.
ئەنجامی ئەم توێژینەوەیە لە ٢١ی ئەیلول لە میانی کۆنگرەیەکی ٢٥ ساڵەی دۆزینەوەی ئۆتزی پێشکەش کرا. هەر لە ڕۆژێکی وەک ئەمڕۆدا بوو لە ساڵی ١٩٩١ کە دوو شاخەوان سەهۆڵبەندانەکەیان دۆزیەوە کە تەمەنی ٥٣٠٠ ساڵە و لە ماوەی ٢٥ ساڵی ڕابردووشدا زاناکان لێکۆڵینەوە لەم دۆزینەوە گرنگە شوێنەوارییە دەکەن. بە گوتەی توێژەران، ئۆتزی لە دەوروبەری 3300 ساڵ پێش زایین ژیاوە.
دۆزینەوەی شاری سەردەمی برۆنزی لە بەریتانیا
دوابەدوای هەڵکۆڵینە شوێنەوارییەکان لە ناوچەی کامبریجشایر لە ئینگلتەرا، زانایان پاشماوەی کۆمەڵگەیەکی نیشتەجێبوون و ئامرازەکانی ژیانی مرۆڤەکانیان لە سەردەمی برۆنزی دۆزیەوە. ٣٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر خانووە بازنەییەکان لەسەر سەکۆی دار بەدرێژایی ڕووبارەکە وەستابوون. دوای ئاگرکەوتنەوە ماڵەکان وێران بوون و سەکۆکان بە ئاو داپۆشران و لە کۆتاییدا وا بیردەکرێتەوە کە پاشماوەکان دەگەڕێتەوە بۆ ١٨٠٠ بۆ ٢٠٠٠ پێش زایین، یان کۆتاییەکانی سەردەمی برۆنزی لە بەریتانیا. زانایان پێیان وایە کە پاشماوەکان بەجێماون، چونکە خەڵک لە ئاگرەکە هەڵاتوون. یەکێک لە شوێنەوارناسەکان سەبارەت بە دۆزینەوە گەورەکەی شوێنەوارناسی دەڵێت: "29 کەلوپەلی تەواومان دۆزیوەتەوە، ئەمەش بۆ شوێنەوارناسان زۆر سەرنجڕاکێشە. بەڵام لەوەش سەرنجڕاکێشتر پاشماوەی ئەو خۆراکانەیە کە دانیشتووانەکەی دەیانخوارد کاتێک ئاگرەکە ناوچەکەی وێرانکرد - دیاردەیەکی زۆر دەگمەنە نەک تەنها لە بەریتانیا بەڵکو لە ئەوروپا. هەڵکۆڵینەکان لە مانگی ئابی ئەمساڵدا لە نزیک شاری پیتەربۆرۆ لە ڕۆژهەڵاتی بەریتانیا دەستیپێکرد". ئینگلتەرا کە بەراورد کراوە بە ناشتنی شاری پۆمپیۆ لە ساڵی ٧٩ پێش زایین دانکان ویلسۆن بەڕێوەبەری پەیمانگایەکی مێژوو دەڵێت: باشترین لێکچوون کە بیری لێدەکەمەوە ئەوەیە کە شاری پۆمپیۆ لە ژێر گڕکانێکدا نێژراوە و خەڵک لەناکاو لەم کارەساتە سروشتییە هەڵدێن، خواردنەکانیان لەناو قاپەکانیاندا بەجێهێشتووە و هەندێکیان لەو ساتەدا گیانیان لەدەستداوە. هێشتا دڵنیا نین، بەڵام پاشماوەی مرۆڤمان لەم شوێنەدا دۆزیوەتەوە کە لە ئێستادا خەریکی هەڵکەندنین." لە کۆتاییدا؛ یەکێک لە بەناوبانگترین شارە ونبووەکانی جیهان "شاری ئەتلانتیسە" بەناوبانگە.