ئەمریکا و ئیسرائیل لە دوو دەیەی ڕابردوودا میکانیزمەکانی وەک "گەمارۆ ئابوورییەکان"، "تێکدانی پیشەسازی"، "تیرۆر" و "کردەوەی تاکتیکی قۆناغ بە قۆناغی نابەرپرسانە"یان بەکارهێناوە بۆ سنووردارکردنی دەسەڵات، تواناکان و شەرعیەتی پێکهاتەیی ئێران. لە وەها هەلومەرجێکدا، ئێران هەوڵیدا توانای تاکتیکی و ئۆپەراسیۆنی خۆی بەرەوپێش ببات و لەو ڕێگەیەوە زیادەڕۆیی هێزی سەربازی بەدەست بهێنێ بۆ ئەوەی "خۆپاراستنی ناوچەیی" دروست بکات. بەشێک لە سەرکردە سیاسییەکانی ئەمریکا لە ڕێگەی میکانیزمەکانی پەیوەست بە “هێزی نەرم” هەوڵیان دا ئەو ڕووبەڕووبوونەوەیە لەگەڵ ئێران جێبەجێ بکەن.
دۆناڵد ترەمپ کە خاوەنی سیفەتی کەسایەتی وەک "نەرگسیزم" و "نمایشکردنی دەسەڵات"ە، هەوڵیدا لە ڕێگەی "ئۆپەراسیۆنی سەربازی و ئەمنی سەرسوڕهێنەرەوە" ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئێران ئەنجام بدات.
شەڕی ئیسرائیل لە دژی ئێران لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ کارکردی شێوازی ڕەفتاری ئامانج و سیاسەتی ئەمنی ئەمریکا بوو.
دۆناڵد ترەمپ هەوڵیدا شەڕی دژی ئێران لە خولگەی "ئۆپەراسیۆنی پەرەسەندنی تاکتیکی"دا بخاتە بەرنامەی کارەوە. یەکەم هەنگاوی ئۆپەراسیۆنی دژ بە ئێران لە لایەن ئیسرائیلەوە بوو.
١ - ئەزمونی ئێران لەگەڵ دیپلۆماسیەتی فریودەر و نێوەندگیری و کردەوە ناجێگیرەکەی ترەمپ - دەستەواژەیەک لە ئەدەبیاتی سیاسی و فۆلکلۆری ئێراندا هەیە کە دەڵێت "مارانگەز لە گوریسی ڕەش و سپی دەترسێت". ئێران بە ناچاری لە پانتایی دیپلۆماسیەتی ناوچەیی و نێوەندگیریی دۆستانی ئاشتی و ئاسایشی ناوچەیی، لە ژێر کاریگەریی شێوازی ڕەفتاری ڕابردووی ئەمریکا و ئیسرائیل بووە. ئێران نەک هەر لە 200 ساڵی ڕابردوودا بەڵکو لە ساڵانی دوای شۆڕشی ئیسلامیشدا هێرشی سەربازی بۆ سەر هیچ وڵاتێکی ناوچەیی ئەنجام نەداوە و تەنیا میکانیزمەکانی پەیوەست بە چالاکیی بەرگریی بۆ بنیاتنانی ئاسایشی خۆی بەکارهێناوە. لەم پرۆسەیەدا ئێران ڕووبەڕووی نیشانەکانی سەرسوڕمانی تاکتیکی بووەوە.
سەرەڕای ئەوەی کە ئەمریکا "ستراتیژیی کردەوەی دیپلۆماسی"ی بەکارهێنا، لە پرۆسەی دیپلۆماسیدا، میکانیزمەکانی دەسەڵاتی سەربازی خۆیشی لە ڕێگەی ئۆپەراسیۆنی لەناکاو و کردەوەی شەڕانگێزی ئیسرائیل لە دژی "خاڵەکانی کێشکردنی ستراتیژی" ئێران تاقیکردەوە. لە پڕۆسەی شەڕی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا، بەشێکی بەرچاو لە توانا سەربازی، تاکتیکی و ستراتژیکییەکانی ئێران لەوان فەرماندە سەربازییەکان، کرانە ئامانجی ئۆپەراسیۆنە هێرشبەرییەکان و کردەوەکانی ئیسرائیل.
شەڕی دووهەم لەدژی ئێران لێکچوونێکی تاکتیکی و ئۆپەراسیۆنی زۆری لەگەڵ شەڕی یەکەمدا هەیە. لەم قۆناغە مێژووییەدا، نەک هەر بەشێکی بەرچاو لە فەرماندە سەربازی، ئەمنی و ستراتژیکەکانی ئێران لەلایەن ئیسرائیل و ئەمریکاوە کرانە ئامانج، بەڵکو سەرکردایەتی کۆماری ئیسلامیش بە یەکێک لە ئامانجە ئۆپەراسیۆنییەکانی وڵاتانی هێرشبەر دادەنرا. گرتنەبەری کردەوەیەکی لەو شێوەیە بەو مانایەیە کە ئەمریکا و ئیسرائیل هەوڵیان دا ئۆپەراسیۆنێکی لەناکاو بۆ دروستکردنی "بۆشایی دەسەڵات" لە کۆماری ئیسلامیدا ئەنجام بدەن و بۆ ئەم مەبەستەش سەرکردایەتی سیاسی و مەزهەبی ئێرانیان کردە ئامانجی سەربازی و ئۆپەراسیۆنی خۆیان.
٢ - خۆڕاگری و نێوەندگیری - نێوەندگیری دەتوانرێت بە هەوڵێکی بنیاتنەر لە لایەن دۆستانی ناوچەیی ئێرانەوە هەژمار بکرێت کە دەستپێشخەریی پێویست بۆ ئاشتیسازییان خستۆتە بەرنامەی کار و لەم پرۆسەیەدا توانا و متمانەی خۆیان بۆ داهاتووی ئاسایشی ناوچەکە کەڵکیان وەرگرتووە. ئەم جۆرە ئامانجانە بەدی دێت ئەگەر ئەمریکا و ئیسرائیل پابەندبن بە ڕێککەوتن و بەڵێنەکانیانەوە. یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی سیاسەتی دەرەوەی زلهێزەکان و ئەکتەرە بە وەکالەتەکانیان لە ژینگەی ناوچەکەدا دەتوانرێت بە پشتگوێخستنی پابەندبوونەکان و بەزاندنی هاوسەنگی هێزی ناوچەیی هەژمار بکرێت. ئەنجامدانی ڕێوشوێنی سەربازی و ئەمنی چڕ لە دژی دامەزراوە و ناوەندە سیاسی، سەربازی و ئەمنییەکانی ئێران بەو مانایەیە کە ئەمریکا و ئیسرائیل "سیاسەتی گۆڕینی ڕژێم"ی ئێرانیان خستۆتە بەرنامەی کارەوە. کاربەدەستانی سیاسی ئەمریکا لەوانەش ترەمپ ئاماژەیان بەوە کردووە کە ئامانجی سەرەکییان بڵاوکردنەوەی شەڕ و ناسەقامگیری پێکهاتەیی و پەرەسەندنی قەیرانی ناوخۆ و ئاژاوەگێڕی لە کایەی خاکەوە بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئێران بووە. هەریەک لەو ڕێوشوێن و ئۆپەراسیۆنانەی کە لە دژی ئێران ئەنجام دەدرێن، دەتوانرێت وەک بەشێک لەو سیاسەت و دوکتورینە هەژمار بکرێت کە زەمینەی پێویست بۆ گۆڕانکاری لە هاوکێشەی دەسەڵات و توانا جیۆپۆلەتیکییەکانی ئێران لە ژینگەی ناوچەکەدا حەتمی دەکات. ئێران لە پڕۆسەی هەنگاوی سەربازیی دوو زلهێزی ئەتۆمیدا “ستراتیژی خۆڕاگری”ی بەکارهێنا. ستراتیجی بەرخۆدان دەکرێ بە میتۆدی سەرەکیی کردەی تاکتیکی ئەکتەرەکان لەوان ئێران کە لە کێبڕکێی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا پەراوێزخراون، هەژمار بکرێت.
گەمارۆ ئابوورییەکان و گوشارە دیپلۆماسییەکانی زلهێزەکان و ئەکتەرە بە وەکالەتەکانیان لە ژینگەی ناوچەکەدا دەکرێ لە نیشانەکانی کردەی ئۆپەراسیۆنی و تاکتیکی کە وردە وردە فاکتەری لاوازی ئێرانی زیاتر کرد و بەمجۆرە کۆماری ئیسلامی ڕووبەڕووی نیشانەکانی هەڕەشەیەکی بەرفراوان بووەوە.
دووهەمین شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل دژ بە ئێران کە لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ دەستی پێکرد، نزیکەی ٤٠ ڕۆژی خایاند. وڵاتانی عومان، قەتەر و بە تایبەتی پاکستان ڕۆڵیان هەبوو وەک نێوەندگیری. هەریەک لە ئەکتەرە ناوچەییەکان هەوڵیاندا هەلومەرجی پێویست بۆ "گۆڕانکارییەکی ئاشتیانە لە هاوسەنگی نوێی هێزدا" لە ژینگەی ناوچەکەدا دروست بکەن. هەرچەندە دەسەڵاتە سیاسی و ستراتیژییەکانی ئەو وڵاتانە هەوڵی بەرچاویان داوە بۆ دروستکردنی زەمینە بۆ بنیاتنانی ئاشتی، بەڵام ئەو ڕێوشوێن و دەستپێشخەریانەی گیراونەتەبەر ڕووبەڕووی ئاستەنگ بوونەتەوە. کە بووە هۆی “ئاشتییەکی ناسەقامگیر” و “ئاگربەستێکی ناسک”.
٣ - دیپلۆماسی هاوکاری و نێوەندگیری بنیاتنەر لەلایەن زەیدی - کردەوە دیپلۆماسییەکەی زەیدی لە دۆخێکدا ڕوویدا کە گەشتەکەی پێشوو بۆ ئەمریکا زەمینەی پێویستی بۆ نێوەندگیری و ڕێککەوتن لەگەڵ تاران دابین کرد. سەرکردە سیاسییەکانی عێراق لە ئێران دۆستیان هەیە کە توانای ئەوەیان هەیە بیرۆکەی تاڕادەیەک هاوتەریب جارێکی دیکە تاقی بکەنەوە.
پرۆسەی دیپلۆماسی و نێوەندگیری دەیتوانی زەمینەی پێویست بۆ هاوکاریی بنیاتنەر و گواستنەوە لە قەیرانە ئەمنییەکان دابین بکات. شەڕەکە تێچووی بەرچاوی بۆ ئێران و زۆرێک لە وڵاتانی ناوچەکە و ئابووری جیهانی دروست کردووە.
زەیدی لە دۆخێکدا گەیشتە تاران کە ئێران ئەزموونی زۆر ناخۆشی لەگەڵ شێوازەکانی کردەی دیپلۆماسی لە ڕابردوودا لەگەڵ بەرپرسانی سیاسی ئەمریکادا هەبووە. وڵاتێک کە بەرکەوتەی کردەوەی شەڕانگێزی چڕ بێت لەلایەن دوو زلهێزی ئەتۆمی جیهانەوە، بە شێوەیەکی سروشتی بڕیارە میکانیزمی جیاواز بۆ بەرگریکردن لە خۆی پەیڕەو بکات. سیاسەتی سەربازی و ئۆپەراسیۆنی ئێران لەسەر بنەمای "رێوشوێنی بەرگری"، "کردەوەی تاکتیکی" و "رێگری ئۆپەراسیۆن" بۆ بەڕێوەبردنی ململانێ و هاوسەنگی هێز لە کاتی شەڕ و ئاگربەستدا دامەزراوە.
هەریەکێک لەو ڕێوشوێنانەی کە پێشتر ئاماژەمان پێدا، دەتوانرێت بە بەشێک لە سیاسەتی بەرگری و چالاکییەکانی ئێران بۆ گەڕاندنەوەی ئاشتی و سەقامگیری ناوچەکە هەژمار بکرێت. شەڕ و ئاشتی لە دۆخێکدا بەدی دێت کە بنەمایەک بۆ هاوسەنگی هەبێت. واقیعەکە ئەوەیە کە نێوەندگیری کۆمەڵێکی بەرفراوانی وڵاتانی ناوچەکە نەیتوانی بنەمای پێویست بۆ دروستکردنی ڕێککەوتنێکی بەردەوام و بەرگریکردن لە بڕگەکانی “یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن” دابین بکات.
ئێران لە دۆخێکدا پەنای بۆ کردەوەی سەربازیی ڕووبەڕووبوونەوە برد کە نەیتوانی جگە لە خۆڕاگری هیچ بژاردەیەکی دیکە بخاتە بەرنامەی کارەوە. پرۆسەی نێوەندگیری شایەتی هەوڵی ڕاستگۆیانە و بنیاتنەرانەی بەرپرسانی سیاسی زۆرێک لە وڵاتانی ناوچەکە بوو و ڕۆڵی هەریەکەیان لە کۆنترۆڵکردن و بەڕێوەبردنی قەیرانەکەدا ڕوون و ئاشکرایە بۆ هەموو لایەک. دوای واژۆکردنی یاداشتنامەی لێکتێگەیشتنەکە، دۆناڵد ترەمپ لەلایەن گروپە کۆمارییەکانی ئەمریکاوە ڕەخنەی لێگیرا کە لەگەڵ ستراتیژی ئەمنی ئەمریکادا نەگونجێت بۆ سنووردارکردنی دەسەڵات و لاوازی پێکهاتەیی ئێران، هەر بۆیە دۆناڵد ترەمپ "سیاسەتی ئاگری سەرنجڕاکێش"ی خستە بەرنامەی کارەوە. لە قۆناغی دوای ئەو ڕێککەوتنە، ترەمپ هەوڵێکی سەرتاسەری دا بۆ ئەوەی جارێکی دیکە شەڕ لە دژی ئێران بخاتە بەرنامەی کارەوە و بۆ بەدیهێنانی ئەو سیاسەت و میکانیزمانەی کەڵک وەرگرتن کە وایکرد ئێران هەنگاوی بەرامبەر بگرێتەبەر. ترەمپ بە کردەوە مۆدێلێکی سیاسی و کردەوەیەکی ئەمنی بەکارهێنا کە پێچەوانەی “بڕگەی پێنجەمی یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن” بوو. لەم بڕگەیەدا مەرجی ئەوە بوو کە کردنەوەی گەرووی هورمز و بەڕێوەبردنی گەرووی هورمز لە لایەن ئێرانەوە ئەنجام دەدرێت. بۆ جێبەجێکردن و جێبەجێکردنی ئەو جۆرە بەڵێنانە، سروشتییە کە میکانیزمی کارپێکردن دابنرێت و هەموو وڵاتانی ناوچەکە و زلهێزەکان پابەندبن بە جێبەجێکردنی مۆدێلی ڕێککەوتنکراو بۆ هاتوچۆی بازرگانی.
بێبایەخکردنی کەشتییە سعودییە بە یاساکانی تێپەڕین بە سەلامەتی، تەحەددای ئەمنی بەرهەم هێناوەتەوە و هەر لە هەلومەرجێکی وادا بوو کە قۆناغی سێیەمی کردەوە سەربازییەکانی ئەمریکا دژی ئێران لە شێوەی "جەنگی هەڵبژێردراو" و "ئۆپەراسیۆنی تاکتیکی" بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئێران جارێکی دیکە لە کارنامەی فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکادا بووەوە کە بە CENTCOM ناسراوە. دۆناڵد ترەمپ کە پاڵنەری بەکارهێنانی ئەدەب و فۆرماتی چەمکی بە ڕێبازێکی شەڕانگێزانە، دەستپێشخەری شەڕێکی نوێی دژی ئێرانی کرد. سروشتییە کە ئێران لە پرۆسەی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی ئەمریکا و شەڕی نوێدا، میکانیزمەکانی پەیوەست بە کردەوەی بەرامبەری بەکارهێنا، بەم شێوەیە زەمینەی سەرهەڵدانی تەحەددیاتی نوێ لە ژینگەی سیاسی و ئەمنی ئێراندا ڕەخساند.
دەرەنجام؛ سەردانەکەی ئەلزەیدی سەرۆکوەزیرانی عێراق بۆ تاران دەتوانرێت بە درێژەی میکانیزمێک هەژمار بکرێت کە توانای دروستکردنی ئاستێکی نوێی کردەوەی هاوبەشی هەیە لە پەیوەندییەکانی وڵاتانی ناوچەکەدا. لە ساڵانی ڕابردوودا، ئەمریکا هەمیشە عێراقی ناچار کردووە ڕێوشوێن بگرێتەبەر کە یەکەم، وای لێبکات کە ڕەتی بکاتەوە لە جێبەجێکردنی ئەرکە ئابووری و داراییەکانی، دووەم، میکانیزمەکان بخاتە بەرنامەی کارەوە کە دەبێتە هۆی دۆخی نادڵنیایی لە داهاتووی پەیوەندییە ئەمنی و ستراتیژییەکانی نێوان ئێران و وڵاتانی ناوچەکەدا. میکانیزمەکانی بنچینەی دیپلۆماسی دەتوانرێت بە کردارێک هەژمار بکرێت کە هاوکات لەگەڵ نیازپاکی هەمەلایەنەی وڵاتانی ناوچەکە لە پێوەندی لەگەڵ ئێراندا بێت. هەریەک لە وڵاتانی ناوچەکە ئاگادارن کە پەرەسەندنی قەیران و شەڕ دەتوانێت تەحەدای ئەمنی و ئابووری هەمەلایەنە بۆ هەموو دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان و ئابووری جیهانی و وڵاتانی کەنداوی فارس دروست بکات. دەکرێ سیاسەتی ئەمنیی ئێران وەک ئەکتەرێک هەژمار بکرێت کە تا ئێستا هیچ کاتێک سوودی لە "رێکار و ئۆپەراسیۆنی خۆپارێزی" نەبینیوە، بەڵام پاڵنەری پێویستی بۆ "کردەوەی بەرگری" و هەروەها "رێوشوێنی ڕێگری ناوچەیی" هەیە. هەرچەندە زەیدی وەک سەرۆکوەزیرانی وڵاتێکی دۆست و برا ڕێزێکی بەرچاوی لەلایەن ئەکتەرە سیاسی و ستراتیژییەکانی ئێرانەوە هەیە، بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە ئەرک و بەرپرسیارێتییەکی جددی لە ئەستۆ گرتووە. گواستنەوەی پەیامەکانی ئەکتەرەکانی وەک ترەمپ لە عەقڵی سیاسی و ئەکتەرە ستراتیژییەکانی ئێراندا ئیعتبارێکی ئەوتۆی نییە. هۆکاری سەرەکی ئەم کارە دەبێ لە “دیپلۆماسیەتی فریودان” و “سیاسەتی کردەی لەناکاو”ی ئەمریکا لە چەند قۆناغێکی مێژووییدا ببینرێت. وڵاتێک کە ڕۆڵێکی کاریگەر لە سیاسەتی جیهانیدا بگێڕێت، دەبێت میکانیزمەکان بخاتە بەرنامەی کارەوە کە بنەما بۆ بەڕێوەبردنی قەیرانەکان و کۆنترۆڵکردنی تەحەددیاتی ئەمنی دابین بکات.
ئەکتەرە سیاسییەکانی ئێران و کۆمەڵگا پێشوازی لە هەر نێوەندگیرییەک دەکەن. هەریەک لەو کەسانەی کە لە چەند مانگی ڕابردوودا هەوڵی بەرچاویان بۆ نێوەندگیری داوە، دەتوانرێت بە بەشێک لە "هاوکێشەی ئاشتیسازی" لە ژینگەی ئەمنی مەترسیدار لە باشووری ڕۆژئاوای ئاسیادا هەژمار بکرێت؛ هەرێمێک کە هەمیشە تەحەدای ئەمنی دووبارەبووەوە و بەربڵاو و لە ئەنجامدا نیشانەکانی ناسەقامگیری سیاسی و ناسەقامگیری بەخۆیەوە بینیوە.
پەرەسەندنی قەیران و سەفەری زەیدی بۆ تاران
جام کوردی - تا ئێستا هیچ شەڕێکی ناوچەیی کاریگەری و دەرئەنجامە بەربڵاو و فراوانبووەکانی وەک شەڕی ئەمریکا دژی ئێران نەبووە. زلهێزەکان، لەوانەش ئەمریکا، بە گشتی بنکە سەربازییە جۆراوجۆرەکانیان بەکارهێناوە بۆ فراوانکردنی دەسەڵاتەکانیان، بەمەش توانا تاکتیکییەکانیان بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزبووەتەوە.
ئەمریکا و ئیسرائیل لە دوو دەیەی ڕابردوودا میکانیزمەکانی وەک "گەمارۆ ئابوورییەکان"، "تێکدانی پیشەسازی"، "تیرۆر" و "کردەوەی تاکتیکی قۆناغ بە قۆناغی نابەرپرسانە"یان بەکارهێناوە بۆ سنووردارکردنی دەسەڵات، تواناکان و شەرعیەتی پێکهاتەیی ئێران. لە وەها هەلومەرجێکدا، ئێران هەوڵیدا توانای تاکتیکی و ئۆپەراسیۆنی خۆی بەرەوپێش ببات و لەو ڕێگەیەوە زیادەڕۆیی هێزی سەربازی بەدەست بهێنێ بۆ ئەوەی "خۆپاراستنی ناوچەیی" دروست بکات. بەشێک لە سەرکردە سیاسییەکانی ئەمریکا لە ڕێگەی میکانیزمەکانی پەیوەست بە “هێزی نەرم” هەوڵیان دا ئەو ڕووبەڕووبوونەوەیە لەگەڵ ئێران جێبەجێ بکەن.
دۆناڵد ترەمپ کە خاوەنی سیفەتی کەسایەتی وەک "نەرگسیزم" و "نمایشکردنی دەسەڵات"ە، هەوڵیدا لە ڕێگەی "ئۆپەراسیۆنی سەربازی و ئەمنی سەرسوڕهێنەرەوە" ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئێران ئەنجام بدات.
شەڕی ئیسرائیل لە دژی ئێران لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ کارکردی شێوازی ڕەفتاری ئامانج و سیاسەتی ئەمنی ئەمریکا بوو.
دۆناڵد ترەمپ هەوڵیدا شەڕی دژی ئێران لە خولگەی "ئۆپەراسیۆنی پەرەسەندنی تاکتیکی"دا بخاتە بەرنامەی کارەوە. یەکەم هەنگاوی ئۆپەراسیۆنی دژ بە ئێران لە لایەن ئیسرائیلەوە بوو.
١ - ئەزمونی ئێران لەگەڵ دیپلۆماسیەتی فریودەر و نێوەندگیری و کردەوە ناجێگیرەکەی ترەمپ - دەستەواژەیەک لە ئەدەبیاتی سیاسی و فۆلکلۆری ئێراندا هەیە کە دەڵێت "مارانگەز لە گوریسی ڕەش و سپی دەترسێت". ئێران بە ناچاری لە پانتایی دیپلۆماسیەتی ناوچەیی و نێوەندگیریی دۆستانی ئاشتی و ئاسایشی ناوچەیی، لە ژێر کاریگەریی شێوازی ڕەفتاری ڕابردووی ئەمریکا و ئیسرائیل بووە. ئێران نەک هەر لە 200 ساڵی ڕابردوودا بەڵکو لە ساڵانی دوای شۆڕشی ئیسلامیشدا هێرشی سەربازی بۆ سەر هیچ وڵاتێکی ناوچەیی ئەنجام نەداوە و تەنیا میکانیزمەکانی پەیوەست بە چالاکیی بەرگریی بۆ بنیاتنانی ئاسایشی خۆی بەکارهێناوە. لەم پرۆسەیەدا ئێران ڕووبەڕووی نیشانەکانی سەرسوڕمانی تاکتیکی بووەوە.
سەرەڕای ئەوەی کە ئەمریکا "ستراتیژیی کردەوەی دیپلۆماسی"ی بەکارهێنا، لە پرۆسەی دیپلۆماسیدا، میکانیزمەکانی دەسەڵاتی سەربازی خۆیشی لە ڕێگەی ئۆپەراسیۆنی لەناکاو و کردەوەی شەڕانگێزی ئیسرائیل لە دژی "خاڵەکانی کێشکردنی ستراتیژی" ئێران تاقیکردەوە. لە پڕۆسەی شەڕی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا، بەشێکی بەرچاو لە توانا سەربازی، تاکتیکی و ستراتژیکییەکانی ئێران لەوان فەرماندە سەربازییەکان، کرانە ئامانجی ئۆپەراسیۆنە هێرشبەرییەکان و کردەوەکانی ئیسرائیل.
شەڕی دووهەم لەدژی ئێران لێکچوونێکی تاکتیکی و ئۆپەراسیۆنی زۆری لەگەڵ شەڕی یەکەمدا هەیە. لەم قۆناغە مێژووییەدا، نەک هەر بەشێکی بەرچاو لە فەرماندە سەربازی، ئەمنی و ستراتژیکەکانی ئێران لەلایەن ئیسرائیل و ئەمریکاوە کرانە ئامانج، بەڵکو سەرکردایەتی کۆماری ئیسلامیش بە یەکێک لە ئامانجە ئۆپەراسیۆنییەکانی وڵاتانی هێرشبەر دادەنرا. گرتنەبەری کردەوەیەکی لەو شێوەیە بەو مانایەیە کە ئەمریکا و ئیسرائیل هەوڵیان دا ئۆپەراسیۆنێکی لەناکاو بۆ دروستکردنی "بۆشایی دەسەڵات" لە کۆماری ئیسلامیدا ئەنجام بدەن و بۆ ئەم مەبەستەش سەرکردایەتی سیاسی و مەزهەبی ئێرانیان کردە ئامانجی سەربازی و ئۆپەراسیۆنی خۆیان.
٢ - خۆڕاگری و نێوەندگیری - نێوەندگیری دەتوانرێت بە هەوڵێکی بنیاتنەر لە لایەن دۆستانی ناوچەیی ئێرانەوە هەژمار بکرێت کە دەستپێشخەریی پێویست بۆ ئاشتیسازییان خستۆتە بەرنامەی کار و لەم پرۆسەیەدا توانا و متمانەی خۆیان بۆ داهاتووی ئاسایشی ناوچەکە کەڵکیان وەرگرتووە. ئەم جۆرە ئامانجانە بەدی دێت ئەگەر ئەمریکا و ئیسرائیل پابەندبن بە ڕێککەوتن و بەڵێنەکانیانەوە. یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی سیاسەتی دەرەوەی زلهێزەکان و ئەکتەرە بە وەکالەتەکانیان لە ژینگەی ناوچەکەدا دەتوانرێت بە پشتگوێخستنی پابەندبوونەکان و بەزاندنی هاوسەنگی هێزی ناوچەیی هەژمار بکرێت. ئەنجامدانی ڕێوشوێنی سەربازی و ئەمنی چڕ لە دژی دامەزراوە و ناوەندە سیاسی، سەربازی و ئەمنییەکانی ئێران بەو مانایەیە کە ئەمریکا و ئیسرائیل "سیاسەتی گۆڕینی ڕژێم"ی ئێرانیان خستۆتە بەرنامەی کارەوە. کاربەدەستانی سیاسی ئەمریکا لەوانەش ترەمپ ئاماژەیان بەوە کردووە کە ئامانجی سەرەکییان بڵاوکردنەوەی شەڕ و ناسەقامگیری پێکهاتەیی و پەرەسەندنی قەیرانی ناوخۆ و ئاژاوەگێڕی لە کایەی خاکەوە بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئێران بووە. هەریەک لەو ڕێوشوێن و ئۆپەراسیۆنانەی کە لە دژی ئێران ئەنجام دەدرێن، دەتوانرێت وەک بەشێک لەو سیاسەت و دوکتورینە هەژمار بکرێت کە زەمینەی پێویست بۆ گۆڕانکاری لە هاوکێشەی دەسەڵات و توانا جیۆپۆلەتیکییەکانی ئێران لە ژینگەی ناوچەکەدا حەتمی دەکات. ئێران لە پڕۆسەی هەنگاوی سەربازیی دوو زلهێزی ئەتۆمیدا “ستراتیژی خۆڕاگری”ی بەکارهێنا. ستراتیجی بەرخۆدان دەکرێ بە میتۆدی سەرەکیی کردەی تاکتیکی ئەکتەرەکان لەوان ئێران کە لە کێبڕکێی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا پەراوێزخراون، هەژمار بکرێت.
گەمارۆ ئابوورییەکان و گوشارە دیپلۆماسییەکانی زلهێزەکان و ئەکتەرە بە وەکالەتەکانیان لە ژینگەی ناوچەکەدا دەکرێ لە نیشانەکانی کردەی ئۆپەراسیۆنی و تاکتیکی کە وردە وردە فاکتەری لاوازی ئێرانی زیاتر کرد و بەمجۆرە کۆماری ئیسلامی ڕووبەڕووی نیشانەکانی هەڕەشەیەکی بەرفراوان بووەوە.
دووهەمین شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل دژ بە ئێران کە لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ دەستی پێکرد، نزیکەی ٤٠ ڕۆژی خایاند. وڵاتانی عومان، قەتەر و بە تایبەتی پاکستان ڕۆڵیان هەبوو وەک نێوەندگیری. هەریەک لە ئەکتەرە ناوچەییەکان هەوڵیاندا هەلومەرجی پێویست بۆ "گۆڕانکارییەکی ئاشتیانە لە هاوسەنگی نوێی هێزدا" لە ژینگەی ناوچەکەدا دروست بکەن. هەرچەندە دەسەڵاتە سیاسی و ستراتیژییەکانی ئەو وڵاتانە هەوڵی بەرچاویان داوە بۆ دروستکردنی زەمینە بۆ بنیاتنانی ئاشتی، بەڵام ئەو ڕێوشوێن و دەستپێشخەریانەی گیراونەتەبەر ڕووبەڕووی ئاستەنگ بوونەتەوە. کە بووە هۆی “ئاشتییەکی ناسەقامگیر” و “ئاگربەستێکی ناسک”.
٣ - دیپلۆماسی هاوکاری و نێوەندگیری بنیاتنەر لەلایەن زەیدی - کردەوە دیپلۆماسییەکەی زەیدی لە دۆخێکدا ڕوویدا کە گەشتەکەی پێشوو بۆ ئەمریکا زەمینەی پێویستی بۆ نێوەندگیری و ڕێککەوتن لەگەڵ تاران دابین کرد. سەرکردە سیاسییەکانی عێراق لە ئێران دۆستیان هەیە کە توانای ئەوەیان هەیە بیرۆکەی تاڕادەیەک هاوتەریب جارێکی دیکە تاقی بکەنەوە.
پرۆسەی دیپلۆماسی و نێوەندگیری دەیتوانی زەمینەی پێویست بۆ هاوکاریی بنیاتنەر و گواستنەوە لە قەیرانە ئەمنییەکان دابین بکات. شەڕەکە تێچووی بەرچاوی بۆ ئێران و زۆرێک لە وڵاتانی ناوچەکە و ئابووری جیهانی دروست کردووە.
زەیدی لە دۆخێکدا گەیشتە تاران کە ئێران ئەزموونی زۆر ناخۆشی لەگەڵ شێوازەکانی کردەی دیپلۆماسی لە ڕابردوودا لەگەڵ بەرپرسانی سیاسی ئەمریکادا هەبووە. وڵاتێک کە بەرکەوتەی کردەوەی شەڕانگێزی چڕ بێت لەلایەن دوو زلهێزی ئەتۆمی جیهانەوە، بە شێوەیەکی سروشتی بڕیارە میکانیزمی جیاواز بۆ بەرگریکردن لە خۆی پەیڕەو بکات. سیاسەتی سەربازی و ئۆپەراسیۆنی ئێران لەسەر بنەمای "رێوشوێنی بەرگری"، "کردەوەی تاکتیکی" و "رێگری ئۆپەراسیۆن" بۆ بەڕێوەبردنی ململانێ و هاوسەنگی هێز لە کاتی شەڕ و ئاگربەستدا دامەزراوە.
هەریەکێک لەو ڕێوشوێنانەی کە پێشتر ئاماژەمان پێدا، دەتوانرێت بە بەشێک لە سیاسەتی بەرگری و چالاکییەکانی ئێران بۆ گەڕاندنەوەی ئاشتی و سەقامگیری ناوچەکە هەژمار بکرێت. شەڕ و ئاشتی لە دۆخێکدا بەدی دێت کە بنەمایەک بۆ هاوسەنگی هەبێت. واقیعەکە ئەوەیە کە نێوەندگیری کۆمەڵێکی بەرفراوانی وڵاتانی ناوچەکە نەیتوانی بنەمای پێویست بۆ دروستکردنی ڕێککەوتنێکی بەردەوام و بەرگریکردن لە بڕگەکانی “یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن” دابین بکات.
ئێران لە دۆخێکدا پەنای بۆ کردەوەی سەربازیی ڕووبەڕووبوونەوە برد کە نەیتوانی جگە لە خۆڕاگری هیچ بژاردەیەکی دیکە بخاتە بەرنامەی کارەوە. پرۆسەی نێوەندگیری شایەتی هەوڵی ڕاستگۆیانە و بنیاتنەرانەی بەرپرسانی سیاسی زۆرێک لە وڵاتانی ناوچەکە بوو و ڕۆڵی هەریەکەیان لە کۆنترۆڵکردن و بەڕێوەبردنی قەیرانەکەدا ڕوون و ئاشکرایە بۆ هەموو لایەک. دوای واژۆکردنی یاداشتنامەی لێکتێگەیشتنەکە، دۆناڵد ترەمپ لەلایەن گروپە کۆمارییەکانی ئەمریکاوە ڕەخنەی لێگیرا کە لەگەڵ ستراتیژی ئەمنی ئەمریکادا نەگونجێت بۆ سنووردارکردنی دەسەڵات و لاوازی پێکهاتەیی ئێران، هەر بۆیە دۆناڵد ترەمپ "سیاسەتی ئاگری سەرنجڕاکێش"ی خستە بەرنامەی کارەوە. لە قۆناغی دوای ئەو ڕێککەوتنە، ترەمپ هەوڵێکی سەرتاسەری دا بۆ ئەوەی جارێکی دیکە شەڕ لە دژی ئێران بخاتە بەرنامەی کارەوە و بۆ بەدیهێنانی ئەو سیاسەت و میکانیزمانەی کەڵک وەرگرتن کە وایکرد ئێران هەنگاوی بەرامبەر بگرێتەبەر. ترەمپ بە کردەوە مۆدێلێکی سیاسی و کردەوەیەکی ئەمنی بەکارهێنا کە پێچەوانەی “بڕگەی پێنجەمی یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن” بوو. لەم بڕگەیەدا مەرجی ئەوە بوو کە کردنەوەی گەرووی هورمز و بەڕێوەبردنی گەرووی هورمز لە لایەن ئێرانەوە ئەنجام دەدرێت. بۆ جێبەجێکردن و جێبەجێکردنی ئەو جۆرە بەڵێنانە، سروشتییە کە میکانیزمی کارپێکردن دابنرێت و هەموو وڵاتانی ناوچەکە و زلهێزەکان پابەندبن بە جێبەجێکردنی مۆدێلی ڕێککەوتنکراو بۆ هاتوچۆی بازرگانی.
بێبایەخکردنی کەشتییە سعودییە بە یاساکانی تێپەڕین بە سەلامەتی، تەحەددای ئەمنی بەرهەم هێناوەتەوە و هەر لە هەلومەرجێکی وادا بوو کە قۆناغی سێیەمی کردەوە سەربازییەکانی ئەمریکا دژی ئێران لە شێوەی "جەنگی هەڵبژێردراو" و "ئۆپەراسیۆنی تاکتیکی" بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئێران جارێکی دیکە لە کارنامەی فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکادا بووەوە کە بە CENTCOM ناسراوە. دۆناڵد ترەمپ کە پاڵنەری بەکارهێنانی ئەدەب و فۆرماتی چەمکی بە ڕێبازێکی شەڕانگێزانە، دەستپێشخەری شەڕێکی نوێی دژی ئێرانی کرد. سروشتییە کە ئێران لە پرۆسەی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی ئەمریکا و شەڕی نوێدا، میکانیزمەکانی پەیوەست بە کردەوەی بەرامبەری بەکارهێنا، بەم شێوەیە زەمینەی سەرهەڵدانی تەحەددیاتی نوێ لە ژینگەی سیاسی و ئەمنی ئێراندا ڕەخساند.
دەرەنجام؛ سەردانەکەی ئەلزەیدی سەرۆکوەزیرانی عێراق بۆ تاران دەتوانرێت بە درێژەی میکانیزمێک هەژمار بکرێت کە توانای دروستکردنی ئاستێکی نوێی کردەوەی هاوبەشی هەیە لە پەیوەندییەکانی وڵاتانی ناوچەکەدا. لە ساڵانی ڕابردوودا، ئەمریکا هەمیشە عێراقی ناچار کردووە ڕێوشوێن بگرێتەبەر کە یەکەم، وای لێبکات کە ڕەتی بکاتەوە لە جێبەجێکردنی ئەرکە ئابووری و داراییەکانی، دووەم، میکانیزمەکان بخاتە بەرنامەی کارەوە کە دەبێتە هۆی دۆخی نادڵنیایی لە داهاتووی پەیوەندییە ئەمنی و ستراتیژییەکانی نێوان ئێران و وڵاتانی ناوچەکەدا. میکانیزمەکانی بنچینەی دیپلۆماسی دەتوانرێت بە کردارێک هەژمار بکرێت کە هاوکات لەگەڵ نیازپاکی هەمەلایەنەی وڵاتانی ناوچەکە لە پێوەندی لەگەڵ ئێراندا بێت. هەریەک لە وڵاتانی ناوچەکە ئاگادارن کە پەرەسەندنی قەیران و شەڕ دەتوانێت تەحەدای ئەمنی و ئابووری هەمەلایەنە بۆ هەموو دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان و ئابووری جیهانی و وڵاتانی کەنداوی فارس دروست بکات. دەکرێ سیاسەتی ئەمنیی ئێران وەک ئەکتەرێک هەژمار بکرێت کە تا ئێستا هیچ کاتێک سوودی لە "رێکار و ئۆپەراسیۆنی خۆپارێزی" نەبینیوە، بەڵام پاڵنەری پێویستی بۆ "کردەوەی بەرگری" و هەروەها "رێوشوێنی ڕێگری ناوچەیی" هەیە. هەرچەندە زەیدی وەک سەرۆکوەزیرانی وڵاتێکی دۆست و برا ڕێزێکی بەرچاوی لەلایەن ئەکتەرە سیاسی و ستراتیژییەکانی ئێرانەوە هەیە، بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە ئەرک و بەرپرسیارێتییەکی جددی لە ئەستۆ گرتووە. گواستنەوەی پەیامەکانی ئەکتەرەکانی وەک ترەمپ لە عەقڵی سیاسی و ئەکتەرە ستراتیژییەکانی ئێراندا ئیعتبارێکی ئەوتۆی نییە. هۆکاری سەرەکی ئەم کارە دەبێ لە “دیپلۆماسیەتی فریودان” و “سیاسەتی کردەی لەناکاو”ی ئەمریکا لە چەند قۆناغێکی مێژووییدا ببینرێت. وڵاتێک کە ڕۆڵێکی کاریگەر لە سیاسەتی جیهانیدا بگێڕێت، دەبێت میکانیزمەکان بخاتە بەرنامەی کارەوە کە بنەما بۆ بەڕێوەبردنی قەیرانەکان و کۆنترۆڵکردنی تەحەددیاتی ئەمنی دابین بکات.
ئەکتەرە سیاسییەکانی ئێران و کۆمەڵگا پێشوازی لە هەر نێوەندگیرییەک دەکەن. هەریەک لەو کەسانەی کە لە چەند مانگی ڕابردوودا هەوڵی بەرچاویان بۆ نێوەندگیری داوە، دەتوانرێت بە بەشێک لە "هاوکێشەی ئاشتیسازی" لە ژینگەی ئەمنی مەترسیدار لە باشووری ڕۆژئاوای ئاسیادا هەژمار بکرێت؛ هەرێمێک کە هەمیشە تەحەدای ئەمنی دووبارەبووەوە و بەربڵاو و لە ئەنجامدا نیشانەکانی ناسەقامگیری سیاسی و ناسەقامگیری بەخۆیەوە بینیوە.