جام کوردی - قەیرانی وزەی بەرهەمی شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران، دۆناڵد ترەمپی ڕووبەڕووی تەنگژەیەکی ئاڵۆز کردووەتەوە؛ لە بەرزبوونەوەی نرخی گازوئیل و ناسەقامگیریی ڕێڕەوەکانی گواستنەوەی نەوت لە تەنگاوی هورمزەوە تا هەوڵدان بۆ ئازادکردنی یەدەگە ستراتیژییەکان و زیادکردنی دابینکردنی گازوئیلی ڕووسی. لەگەڵ ئەوەشدا، بەردەوامیی پەککەوتنی دابینکردن و سنووردارکردنی پاڵاوگەکان، کاریگەریی ڕێکارەکانی واشنتۆنی تووشی گومان کردووە.
قەیرانی وزە لە دوای شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران، بووەتە یەکێک لە گرنگترین تەنگژە ئابووری و سیاسییەکانی حکومەتی دۆناڵد ترەمپ؛ قەیرانێک کە نە بە بەڵێنە دووبارەکانی سەرۆکی ئەمریکا لەبارەی کۆنتڕۆڵکردنی دۆخەکە هێور بووەتەوە و نە بە ئازادکردنی یەدەگە ستراتیژییەکان و هەوڵدان بۆ زیادکردنی دابینکردنی گازوئیل بە ئاسانی کۆنتڕۆڵ دەکرێت. لە دیوی ئەوی دیکەی ئەم هاوکێشەیەوە، ئێران بە داڕشتنی ستراتیژیی «گەمارۆدانی گەمارۆ» و فراوانکردنی هۆشدارییە دەریاییەکان، هەوڵ دەدات تێچووی گوشارەکانی ئەمریکا لە سنوورەکانی هەناردەکردنی خۆی تێپەڕێنێت و بە هاوکێشەی ئاسایشی وزەی نێودەوڵەتییەوە بیبەستێتەوە.
لە تەنگاوی هورمزەوە تا فراوانکردنی بازنەی هەڕەشەکان
مانگی شەهریوەری ئەمساڵ، موحسین ڕەزایی، ئەمینداری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانیی ئێران، باسی لە ستراتیژیی «گەمارۆدانی گەمارۆ» کرد؛ ستراتیژییەک کە بەپێی ئەو، گوشاری دەریایی ئەمریکا نابێت ببێتە کردەوەیەکی یەک‌لایەنە و بێ تێچوو بۆ واشنتۆن و هاوپەیمانەکانی. لە درێژەدا، سوپای پاسداران هۆشداری دا کە ئەو کەشتییانەی لەو ڕێڕەوە دیاریکراوانە لادەدەن، تەنانەت لە دەرەوەی تەنگاوی هورمز و کەنداوی فارسیشدا بکرێنە ئامانج.
گرنگیی ئەم ڕێکارە تەنیا لە زیادکردنی بازنەی هەڕەشەی سەربازیدا نییە؛ کێشەی سەرەکی، بڵاوبوونەوەی نائومێدی و دڵەڕاوکێیە لە زنجیرەی گواستنەوەی وزەدا. هەرچی ئەگەری هێرشکردنە سەر کەشتییە نەوتهەڵگرەکان زیاد بێت، تێچووی دڵنیایی، کرێی گواستنەوە، کاتی گەیاندن و بڕیاری کۆمپانیاکانی کەشتیوانی بۆ چوونە ناو ناوچەکەش کاریگەرییان لەسەر دەبێت.
ڕاپۆرتی ڕۆیتەرز لە ٧ی ئۆکتۆبەردا دەریخست کە هێرشەکان بۆ سەر ئەو نەوتهەڵگرانەی لە تەنگاوی هورمز تێدەپەڕن لە هەفتەی پێشوودا، گەیشتووەتە بەرزترین ئاستی هەفتانە لە کاتی دەستپێکی شەڕەوە. ئەم ڕاپۆرتە لەو دۆخەدا بڵاو بووەوە کە وڵاتانی ناوچەکە بۆ زیادکردنی هەناردەکردنی نەوت هەوڵیان دەدا؛ هەوڵێک کە بە زیادبوونی مەترسییە دەریاییەکانەوە ڕووبەڕوو بووەتەوە.
بەو پێیە، شەڕی وزە تەنیا لەسەر ڕێژەی ئەو نەوتە نییە کە بەرهەم دەهێنرێت یان هەناردە دەکرێت؛ ئێستا ئاسایشی دەروونی بۆ تێپەڕبوونی سەلامەتیی کەلوپەلەکان، فاکتەرێکی یەکلاکەرەوەیە لە نرخی کۆتاییدا.
قەیرانی گازوئیل؛ خاڵی لاوازی ئابووریی ئەمریکا
لەو نێوەندەدا، بەرزبوونەوەی نرخی بەرهەمە نەوتییەکان، بەتایبەت گازوئیل، گوشارێکی دووقاتی خستووەتە سەر ئابووریی ئەمریکا. گازوئیل پێچەوانەی ئەو تێگەیشتنەی کە تەنیا بە سوتەمەنیی بارهەڵگرەکان دەزانێت، لە گواستنەوەی کەلوپەل، کشتوکاڵ، زنجیرەی دابینکردنی خۆراک و بەشێک لە پیشەسازیدا ڕۆڵێکی سەرەکی هەیە. بەرزبوونەوەی نرخەکەی دەتوانێت تێچووی بەرهەمهێنان و دابەشکردن بەرز بکاتەوە و لە ڕێگای جیاوازەوە بۆ هەڵاوسانی بەکارهێنەر بگوازرێتەوە.
بەپێی ڕاپۆرتی ڕۆیتەرز لە ٩ی ئۆکتۆبەردا، نرخی گازوئیل لە ئەمریکا گەیشتووەتە ٦.٢٨ دۆلار بۆ هەر گاڵۆنێک؛ ژمارەیەک کە نزیکەی ٧٠٪ بەرزتر بوو لە ئاستی پێش دەستپێکی شەڕ. ئەم بەرزبوونەوەیە لە ئاستانەی هەڵبژاردنی نێوان‌خولیی ٣ی نۆڤەمبەردا، بۆ کۆمارییەکان و حکومەتی ترەمپ بایەخێکی سیاسیی تایبەتی هەیە.
تێکچوونی دابینکردنی نەوتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، زیان بە ژێرخانی پاڵاوگەکان، شەڕی ڕووسیا و ئۆکرانیا و سنووردارکردنی دەستگەیشتن بە بەرهەمە ئامادەکان، هەموو لە پێکهێنانی دۆخی ئێستادا ڕۆڵیان هەیە، بەڵام گرنگترین هۆکار لە کۆمەڵە هۆکارە ئاماژەپێکراوەکان، قەیرانی هورمزە. ئەوەی قەیرانەکەی ئاڵۆزتر کردووە، هاوکاتبوونی ئەم هۆکارانە و دژواریی قەرەبووکردنەوەی خێرای کەمیی گازوئیلە.
یەدەگە ستراتیژییەکان؛ مەرهەمێک بۆ بازاڕێکی تووڕە
ترەمپ لە حەفتەکانی ڕابردوودا هەوڵی داوە بە ئامرازە بەپەلەکان و کردەوە دەروونییەکان، گوشاری بازاڕ کەم بکاتەوە. گوشار بۆ سەر وڵاتانی ئەوروپی بۆ ئازادکردنی یەدەگە گازوئیلییەکان، پشتیوانی لە دابینکردنی زیاتری بەرهەمەکان و بڕیاری گروپی حەوت بۆ خێراکردنی ئازادکردنی یەدەگە نەوتییەکان، بەشێک بوون لەم کردەوانە.
ئامانجی ئەم سیاسەتانە ڕوونە: تێکردنی دابینکردن بۆ بازاڕ، کەمکردنەوەی نیگەرانییەکان لە کەمی و ڕێگری لە گواستنەوەی تەواوی شۆکی وزە بۆ نرخی سوتەمەنی و تێچووی ژیانی هاووڵاتییان.
بەڵام لە نێوان ئازادکردنی یەدەگەکان و چارەسەرکردنی قەیرانی دابینکردندا جیاوازی هەیە. یەدەگە ستراتیژییەکان بۆ بەڕێوەبردنی پەککەوتنە کاتییەکان داڕێژراون و ناتوانن بە تەنیا جێگرەوەیەکی بەردەوامی بەرهەمهێنان، توانای پاڵاوتن و ڕێڕەوە سەلامەتەکانی گواستنەوە بن. لەوەش زیاتر، ئازادکردنی نەوتی خاو بە مانای زیادبوونی خێرای دابینکردنی گازوئیل نییە؛ چونکە گۆڕینی نەوتی خاو بۆ بەرهەمە پێویستەکان، بە توانای پاڵاوتگەکان و دۆخی کارکردن بەستراوەتەوە.
بۆیە، کاریگەریی بڕیارێکی لەم چەشنە ڕەنگە لە کورتخایەندا هەست پێ بکرێت، بەڵام بۆ کەمکردنەوەی بەردەوامی نرخەکان، بازاڕ پێویستی بە دابینکردنی جێگای متمانە و بەردەوام هەیە.
گڵۆپی سەوز بۆ گازوئیلی ڕووسیا؛ وەرچەرخانێک لەژێر گوشاری بازاڕدا
کردەوەی تازەی ترەمپ لە ڕێککەوتن لەگەڵ ڤلادیمیر پووتین بۆ زیادکردنی دابینکردنی گازوئیلی ڕووسیا، یەکێکە لە ڕوونترین نیشانەکانی گوشاری قەیرانی وزە لەسەر بڕیاردانی واشنتۆن. حکومەتی ئەمریکا کە پێشتر بە ئامانجی سنووردارکردنی داهاتەکانی مۆسکۆ، سزای بەسەر کەرتی وزەی ڕووسیادا سەپاندبوو، ئێستا مۆڵەتێکی کاتی بۆ مامەڵە و هاوردەکردنی گازوئیلی ڕووسی دەرکردووە.
ترەمپ لە ٩ی ئۆکتۆبەردا ڕایگەیاند ڕووسیا لە قۆناغی یەکەمدا زیاتر لە ٣٠٠ هەزار تۆن گازوئیل بۆ بازاڕی ئەمریکا و جیهان دابین دەکات و بارکردنی دیکەش بۆ مانگەکانی داهاتوو لە بەرچاو گیراون. بە بڵاوبوونەوەی ئەم هەواڵە، گرێبەستەکانی داهاتووی گازوئیلی ئەمریکا ڕووبەڕووی دابەزین بوونەوە؛ نیشانەیەک لەوەی کە بازاڕ لانیکەم لە کورتخایەندا بۆ ئەگەری زیادبوونی دابینکردن کاردانەوەی هەبوو.
لەگەڵ ئەوەشدا، کاردانەوەی سەرەتایی نرخەکان نابێت لەگەڵ چارەسەری قەیرانەکە تێکەڵ بکرێت. شرۆڤەکارانی بازاڕی وزە لەبارەی بەسایی ئەم ڕێککەوتنە بۆ کەمکردنەوەی بەردەوامی نرخەکان گومانی جدییان دەربڕیوە. قەبارەی ڕاستەقینەی بارکراوەکان، کاتی گەیاندن، دۆخی پاڵاوگەکانی ڕووسیا و ئەگەری بەردەوامی هەناردەکردن، هەموو لە ڕێژەی کاریگەرییەکەیدا یەکلاکەرەوەن.
لە لایەکی دیکەوە، ئەم بڕیارە ڕووبەڕووی ڕەخنەی ئۆکرانیا بووەوە. ڤلۆدیمیر زێلێنسکی ڕێککەوتنەکەی بە کردەوەیەکی سوودبەخش بۆ مۆسکۆ ناو برد؛ ڕەخنەیەک کە ئاماژە بە ناکۆکیی نێوان دوو ئامانجی واشنتۆن دەکات: کەمکردنەوەی خێرای گوشاری نرخی سوتەمەنی لە ناوخۆی ئەمریکا و بەردەوامیی سیاسەتی سنووردارکردنی داهاتەکانی وزەی ڕووسیا.
ڕووسیا؛ دابینکردنی زیاتر لە سێبەری زیانی پاڵاوگەکان
یەکێک لە پرسیارە سەرەکییەکان لەبارەی ڕێککەوتنە نوێیەکە ئەوەیە کە ڕووسیا تا چەند دەتوانێت بەڵێنی زیادکردنی هەناردەکردنەکە جێبەجێ بکات. هێرشەکانی ئۆکرانیا بۆ سەر ژێرخانەکانی وزەی ڕووسیا، لە تەنیشت پێداویستیی ناوخۆیی ئەم وڵاتەوە، کاریگەریی لەسەر توانای دابینکردنی بەرهەمەکان داناوە بە شێوەیەک کە مۆسکۆ ئێستا بووەتە هاوردەکەری بەنزین.
بەپێی ڕاپۆرتی ئێس ئاند پی گڵۆباڵ لە ٩ی ئۆکتۆبەر، هەناردەکردنی گازوئیلی ڕووسیا لە نیوەی یەکەمی ساڵدا دەگەیشتە نزیکەی یەک ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا، بەڵام لە مانگی ژوئیەوە تێکڕاکەی بۆ نزیکەی ٥٥٠ هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا دابەزیوە. ئەم ئامارانە دەری دەخەن کە توانای هەناردەکردنی ڕووسیا لە مانگەکانی ڕابردوودا ڕووبەڕووی دابەزینێکی توند بووەتەوە.
کەواتە، تەنانەت ئەگەر مۆسکۆ لە ڕووی سیاسییەوە بۆ زیادکردنی هەناردەکردن ئامادەیی ڕابگەیەنێت، هاتنەدییەکەی بە توانای ڕاستەقینەی پاڵاوتن و ئەگەری گەیاندنی بارکراوەکانەوە بەستراوەتەوە. بەڵێنی دابینکردنی چەند ملیۆن تۆن گازوئیل، هەتا ئەو کاتەی نەبێتە ڕەوتێکی ڕاستەقینە و بەردەوامی بارکراوەکان، ناتوانێت بە تەنیا بنەمای متمانەی بازاڕ بێت.
لە هەمان کاتدا، ڕاپۆرتەکان باسی بەردەوامیی هێرشەکانی ئۆکرانیا بۆ سەر پاڵاوگەکانی ڕووسیا دەکەن. ئەم دۆخە دەتوانێت جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکە دژوارتر بکات و نیشانی بدات کە چارەسەرییە ڕاگەیەنراوەکەی ترەمپ، بە گۆڕانکارییەکانی مەیدانی شەڕێکی دیکەشەوە بەستراوەتەوە.
بازاڕی وزە بە بەڵێن بەڕێوە ناچێت
کۆی ئەم گۆڕانکارییانە، واقیعێکی ئابووری دەردەخات: نرخی وزە تەنیا بە لێدوانی سیاسەتمەداران یان ڕاگەیاندنی ڕێککەوتنی نوێوە نەبەستراوەتەوە؛ بازاڕ بۆ ڕێژەی دابینکردنی ڕاستەقینە، خێرایی گەیاندن، توانای پاڵاوتن و ئاستی مەترسی لە ڕێڕەوەکانی گواستنەوەدا کاردانەوەی دەبێت.
ترەمپ لە مانگەکانی ڕابردوودا چەندین جار بە دووبارەکردنەوەی بانگەشەی کراوەبوونی تەنگاوی هورمز و تێپەڕینی ڕۆژانەی ٢٢ تا ٢٨ ملیۆن بەرمیل نەوت، و تەنانەت ژمارەی زیاتریش لە ئاستی پێش شەڕ، هەوڵی داوە نیگەرانیی بازاڕ کەم بکاتەوە؛ بانگەشانەی کە هیچکام لە سەرچاوە سەربەخۆکان پشتڕاستی ناکەنەوە و دووبارەکردنەوە بەردەوامەکانیان بووەتە هۆی ئەوەی کاریگەریی دەروونیی ئەم پەیامانە لەسەر بازاڕ نەمێنێت و یان تەنانەت بە پێچەوانەوە کار بکات.
لە لایەکەوە، ترەمپ بۆ سنووردارکردنی هەناردەکردنی نەوتی ئێران گوشاری دەریایی و سزاکانی زیاد کردووە؛ لە لایەکی دیکەوە، بۆ کەمکردنەوەی نرخی سوتەمەنی لە ناوخۆ ناچار بووە پەنا بەرێتە بەر ئازادکردنی یەدەگەکان، گوشار بۆ سەر هاوپەیمانان و ئاسانکاری بۆ دابینکردنی گازوئیلی ڕووسیا. ئەم هاوکاتبوونە نیشانی دەدات کە بەڕێوەبردنی قەیرانی وزە، بەتایبەت لە بازاڕی بەرهەمەکاندا، تەنیا بە ئامرازە سیاسییەکان ناکرێت.
ستراتیژیی «گەمارۆدانی گەمارۆ»ی ئێرانیش لە دۆخێکی وەها‌دا مانای خۆی دەدۆزێتەوە: بەردەوامیی گوشاری دەریایی دەبێتە هۆی زیادبوونی مەترسی و تێچووی گواستنەوەی ناوچەیی و شوێنەوارەکانی لە بازنەی هەناردەکردنی ئێران تێپەڕ دەبێت و لە بازاڕی جیهانیی وزەدا ڕەنگ دەداتەوە.
تەنگژەکەی ترەمپ تەنیا دۆزینەوەی بارکراوی زیاتری گازوئیل نییە. کێشەی سەرەکی، گەڕاندنەوەی متمانەیە بۆ بازاڕێک کە هاوکات لەگەڵ تێکچوونی دابینکردن، زیانی ژێرخانەکان، سنووردارکردنی جیۆپۆلیتیکی و بەرزبوونەوەی تێچووی گواستنەوە ڕووبەڕوو بووەتەوە. هەتا ئەو کاتەی ئەم هۆکارانە چارەسەر نەبن، هەر ڕێککەوتن یان ئازادکردنی یەدەگێک دەتوانێت بەشێک لە گوشارەکە کەم بکاتەوە، بەڵام گەرەنتییەک نییە بۆ گەڕانەوەی بەردەوامی نرخەکان بۆ ئاستی پێش قەیرانەکە.