جام کوردی - مرۆڤ لە کۆنەوە سەرسام بووە بە درەوشاوەیی و جوانی بەردی بەنرخ. ئەم گەوهەرە
بڕاوانە نەک هەر زەڕەنگەرییان ڕازاندوەتەوە، بەڵکو بە درێژایی مێژوو، بە هێمای سامان
و دەسەڵات و پێگەی کۆمەڵایەتی و تەنانەت بیروباوەڕی ئایینی و عیرفانیش دادەنرێت. مێژووی
ناونانی و ناسینەوەی ئەو بەردانە، چیرۆکێکی پڕ لە هەوراز و نشێو، تێکەڵ بە شارستانییەت
و دۆزینەوە و ئەفسانە جۆراوجۆرەکانە.
زۆرێک لە ناوی بەردی بەنرخ ڕەگ و ڕیشەی لە زمانە کۆنەکانی وەک سانسکریت، یۆنانی، لاتینی، فارسی و عەرەبیدا هەیە. ئەم ناوانە زۆرجار ئاماژەن بۆ ڕەنگ، تایبەتمەندی، شوێنی دۆزینەوە، یان تەنانەت ئەفسانەی پەیوەست بە بەردەکەوە.
ئەڵماس: “ئەڵماس” لە وشەی یۆنانی وەرگیراوە کە بە واتای “دەستنەکەوتوو” یان “نەدۆڕاو” دێت. ئەم ناوە ئاماژەیە بۆ ڕەقبوونی نائاسایی ئەم بەردە، کە وایکردووە بە درێژایی مێژوو ببێتە هێمای مانەوە و بەهێزی.
یاقوت: “یاقوت” لە وشەی سانسکریتەوە هاتووە کە بە واتای “پاشا گەوهەرەکان” دێت، بەڵام ڕەگی لاتینی بە واتای “سوور” دێت، کە ئاماژەیە بۆ ڕەنگی ناوازەی بەردەکە. یاقوت هێمای خۆشەویستی و سۆز و بوێری بووە.
زمرد: ناوی زمرد لە وشەی یۆنانی بۆ “سەوز” هاتووە. ئەم بەردە بە ڕەنگی سەوزی سەرنجڕاکێش و تایبەتمەندییە چارەسەرکەرەکانی ناسراوە، لە شارستانییەتە کۆنەکانی وەک میسر و ڕۆمادا بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکاردەهێنرا.
یاقوت: پێدەچێت “یاقوت”یش ڕەگ و ڕیشەی سانسکریتی هەبێت، کە ئاماژەیە بۆ ڕەنگی شین و قووڵی. ئەم بەردە بە درێژایی مێژوو هێمای حەقیقەت و دڵسۆزی و ئاغایەتی بووە.
مرواری: بە پێچەوانەی بەردی بەنرخی تر کە لە زەویەوە دەرهێنراون، مرواری بەرهەمی دەریایە. ڕەنگە ناوەکەیان لە “گۆی” یان “گۆی”ەوە هاتبێت.
زۆرجار دۆزینەوەی بەردی بەنرخ پەیوەندی بە گەشتەکانی گەڕان و بازرگانی مەترسیدار و ململانێی دەسەڵاتەوە هەبووە. ئەو کانانەی زێڕ کە بە درێژایی مێژوو دۆزراونەتەوە، وەک کانەکانی ئەڵماس لە هیندستان و ئەفریقا و کانەکانی یاقوت و زمرد لە سریلانکا و بۆرما و کۆڵۆمبیا، سەرچاوەی سامانی گەورەیان بۆ ئیمپراتۆریەتەکان دابین کردووە.
بەهادان بە بەردی بەنرخ کارکردی چەند هۆکارێکە کە بە “4Cs” ناسراون:
عەیار: کێشی بەردەکە. تا بەردەکە قورستر بێت، گرانتر دەبێت (بەمەرجێک تایبەتمەندی خوازراوی تری هەبێت).
ڕەنگ: گرنگترین هۆکارە بۆ بەهادان بە زۆرێک لە بەردەکان بەتایبەتی ئەڵماس و یاقوت. بۆ ئەڵماس، مەودای ڕەنگێک هەیە لە بێ ڕەنگەوە تا زەرد و تا زیاتر لە بێ ڕەنگ نزیک ببینەوە، بەردەکە بەنرختر دەبێت. بۆ یاقوت، پلەی ڕەنگی "خوێنی کۆتر" بەرزترین بەهای هەیە.
ڕوونی: بڕی شەوائیب یان بۆشایی ناوەوەی ناو بەردەکە. تا ئەو بەردانەی کە شەوائیبی کەمتریان هەبێت ڕوونتر بن، بەنرخیان زیاتر دەبێت.
بڕین: کوالیتی بڕینی بەردەکە، کە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر درەوشاوەیی و جوانیەکەی دەبێت. بڕینی باش ڕووناکی بە باشترین شێوە ڕەنگ دەداتەوە و درەوشاوەیی بەردەکە دوو هێندە دەکات.
وە سەبارەت بە ناسینەوەی بەردی بەنرخ:
هونەر و زانستی ناسینەوەی وردی بەردی بەنرخ بابەتێکی تایبەتمەندە کە پێویستی بە زانیاری و ئەزموون هەیە. زانایانی گەوهەرناس ئامراز و شێوازی جۆراوجۆر بەکاردەهێنن بۆ جیاکردنەوەی بەردی ڕاستەقینە لە لاساییکردن و هەروەها بۆ دەستنیشانکردنی جۆری بەردەکە، وەک: ڕەقبوون _ شکاندنی ڕووناکی _ چاودێریکردن بە شووشەی گەورەکەری زێڕینگەریی و بەکارهێنانی ئامێری پێشکەوتوو.
بەردی بەنرخ تەنیا پارچەیەکی جوان و بەنرخ نییە، بەڵکو پارچەیەک لە مێژووی زەوی و مێژووی شارستانیەتی مرۆڤایەتییە، کە هەریەکەیان چیرۆکێکیان هەیە بۆ گێڕانەوە. لە کۆنەوە تا ئەمڕۆش ئەم گەوهەرانە بەردەوام بوون لە دیلکردنی دڵەکان و وەک هێمای نەمری و جوانی ماونەتەوە.