جام کوردی - مامۆستایەکی زانکۆ و شرۆڤەکاری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، بە ئاماژەدان بەوەی کە
وەڵامدانەوەی هێزە چەکدارەکانی ئێران بۆ هێرشەکانی چەند ڕۆژی ڕابردوو دەتوانرێت بە
هەوڵێک بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگی ناهاوسەنگ لە لێواری شەڕ هەژمار بکرێت، وتی: پەیامی ئەمریکا
بۆ ئێران ئەوەیە کە ناتوانێت بە ڕێگەی سەربازی و تۆقاندنەوە داواکارییەکانی لە دانوستانەکاندا
بەرەوپێش ببات.
شیکردنەوەی ڕووداوە بەردەوامەکان بۆ زۆرێک لە چاودێرانی دەرەکی زۆر قورسە بەهۆی زیادبوونی کۆنترۆڵنەکراوی گۆڕاوە هەبووەکان کە کاریگەرییان لەسەر ئەم شیکارییە هەیە. مەحاڵە ناونیشانێکی دیاریکراو بۆ ئەزموونی ئەو شتانە بدۆزرێتەوە کە ئێستا لە نێوان کۆماری ئیسلامی ئێران و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا دەگوزەرێت، بەو پێیەی ئەوەی لە ١٠ی پووشپەڕی ئەمساڵەوە ڕوودەدات و دانانی ئاگربەست بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕ، ئەوەی کە ڕوودەدات نە شەڕێکی دیاریکراو و نە ئاشتییە کە بتوانرێت پشتڕاست بکرێتەوە. لەم هەلومەرجەدا ئەو ڕێبازە دیپلۆماسیانەی کە بڕیارە بە لێکتێگەیشتنێک لە نێوان ئەو دووانەدا کۆتایی پێبێت، ڕووبەڕووی هەموو جۆرە تەحەددایەک دەبنەوە.
ئەمریکا ئێران بەوە تۆمەتبار دەکات کە لەم پرۆسەی دانوستانەدا کات بەفیڕۆ دەدات، لە کاتێکدا تاران لەبەردەم هەڵوێستی زۆر دژ بەیەک لە لایەن سەرۆکی ئەمریکاوەیە. ڕەنگە ئەم لێدوانەی "دۆناڵد ترامپ" کە دەڵێت "ئاگربڕ لەگەڵ ئێران زۆرترین پێشێلکاری ئاگربەستی لە مێژوودا هەبووە" ڕاستترین لێدوان بێت کە لە سەرەتای ململانێکانەوە لەگەڵ ئێراندا کردوویەتی.
ئەم پێشێلکارییە دووبارەبوونەوەی ئاگربەستە، لەگەڵ بێبڕیاربوونی ئەمریکا، دەتوانێت هەر پرۆسەیەکی ئاشتی لەناوببات و زەمینە خۆش بکات بۆ گەڕانەوە بۆ شەڕێک کە هیچ لایەنێک نایەوێت. لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ "حەیدەر عەلی مەسعود"، مامۆستا لە زانکۆی شەهید بەهەشتی تاران و شرۆڤەکاری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، بە دوای ئەو وەڵامە گەڕاین کە چ توخمێک لە پرۆسەی بڕیاردانی سەرۆکی ئەمریکادا لەبەرچاو دەگیرێت، وەک گەیشتن بە پرۆسەیەکی قبوڵکراو، هەروەها ڕژێمی ئیسرائیل لە کوێدا لە سیستەمی بڕیاردانی ترەمپدا وەستاوە، وەک یەکێک لە گرنگترین ئەو پارامێتەرانە.
لە ئێستادا لە نێوان ئێران و ئەمریکادا، شاهیدی دۆخێکی هەنگاوێک بەرەو شەڕ یان هەنگاوێک بەرەو ئاشتی دەبین، واتە ڕەنگە یاداشتێکی لێکتێگەیشتن واژۆ بکرێت یان ئاگربەستەکە بە شێوەیەکی جددی و هەمیشەیی بشکێنرێت. هۆکارەکانی ئەم ئاستە ناسەقامگیرییە لە ڕوونکردنەوەی دۆخەکەدا چین؟
- بە بڕوای من ئەم ناسەقامگیرییەی دۆخەکە دەتوانرێت
لانیکەم بۆ سێ هۆکار بگەڕێنرێتەوە.
یەکەم: حەز و ئەولەویەتەکانی هەردوولا. لە تیۆری و ڕێبازەکانی شیکردنەوەی سیاسەتی دەرەوەدا ڕێبازێکی تیۆری هەیە کە پێی دەوترێت "پۆلیهیوریستی" یان "گەڕانێکی فرەچەشن" کە لەسەر ئەو بنەمایە دامەزراوە کە بڕیاردان لە بواری سیاسەتی دەرەوەدا پرۆسەیەکی دوو قۆناغییە. ئەمەش بەو مانایەیە کە لە قۆناغی یەکەمدا بڕیاردەرەکان ئەو بژاردانە فڕێ دەدەن کە زیان بە پێگەی نوخبەی دەسەڵاتدار لە سیاسەتی ناوخۆدا دەگەیەنن و دواتر لە نێوان ئەو بژاردانەی کە ماونەتەوە بژاردەی گونجاو هەڵدەبژێرن.
لە هەلومەرجی ئێستادا پێدەچێت ئەو بژاردەیەی کە لە ڕوانگەی سیاسەتی ناوخۆییەوە بە بژاردەیەکی زیانبەخش بۆ ئێران و ئەمریکا دادەنرێت، ڕێککەوتنێک یان لێکتێگەیشتنێکە کە دەستکەوتی بەرجەستەی کورتخایەنی تێدا نییە کە بتوانرێت بفرۆشرێت و بخرێتە بەردەم نوخبەی ناوخۆیی یان ئۆرگانی کۆمەڵایەتی ناوخۆیی. بە واتایەکی تر، ڕێککەوتنێک کە دەستکەوتێکی بەرجەستەی کورتخایەنی نەبێت کە بتوانرێت بخرێتەڕوو و لەگەڵ پێدانی کەمترین ئیمتیاز و وەرگرتنی زۆرترین ئیمتیازدا نەبێت. بۆیە ئەم بژاردەیە بژاردەیەکی نەخوازراوە و لە بارودۆخی ئێستادا هیچ لایەنێک نەگەیشتوونەتە ئاستێک کە بتوانن ئەم دەستکەوتە بەرجەستە کورتخایەنانە لە ڕێککەوتنەکەدا لە بەرژەوەندی خۆیان گەرەنتی بکەن.
بۆیە ئەو بژاردەیەی کە ئەوان پێیان باشە، درێژەدان بە دۆخی “نە شەڕ و نە ئاشتی”ە؛ دۆخێک کە ئێران و ئەمریکا هەریەکەیان پێیان باشە بۆ ئێستا بەردەوام بن، بە هۆکاری خۆیان، مەگەر ڕێکەوتنێک یان لێکتێگەیشتنێک بە دەستکەوتی بەرجەستە کە بتوانرێت بخرێتە بەردەم ڕای گشتی ناوخۆیی بۆیان گەرەنتی نەکرێت. بۆیە دەتوانرێت ئەم فاکتەرە بە یەکێک لە هۆکارەکانی شل و ناسەقامگیری دۆخی ئێستا و بوون لە دۆخێکی نێوان شەڕ و ئاشتیدا هەژمار بکرێت.
فاکتەری دووەم: نەهێشتنی ڕێژەیی هەڕەشەی بوونگەرایی یەکتری نێوان ئێران و ئەمریکایە. ئێران هەرگیز هەڕەشەیەکی وجودی نەبووە بۆ ئەمریکا و لە ئێستادا نییە. بە پێچەوانەی هەندێک گوتاری ئەمنی سەبارەت بە ئێران کە هەندێک جار بانگەشەی ئەوە دەکەن کە مووشەکەکانی ئێران تەنانەت دەتوانن لە داهاتوودا خاکی ئەمریکا بکەنە ئامانج، پێدەچێت ئەم بانگەشانە زۆر زیادەڕەوییان تێدا بکرێت. لە لایەکی تریشەوە هەڕەشەی بوونگەرایی ئەمریکا بۆ سەر ئێرانیش تا ڕادەیەک کەمی کردووە. هەوڵەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ دروستکردنی هەڕەشەیەکی وجودی لە دژی سەروەری ئێران بە کردەوە شکستی هێناوە و سەروەری و کۆمەڵگای ئێرانیش خۆڕاگرییەکی بەرچاوی نیشانداوە. بۆیە پێدەچێت کەمبوونەوەی ڕێژەیی ئەم هەڕەشە وجودییانە لە پاراستنی دۆخی "نە شەڕ و نە ئاشتی"دا کاریگەر بێت.
فاکتەری سێیەم و کۆتایی: تێڕوانینی ئەکتەرەکان واتە ئێران و ئەمریکایە بۆ کاریگەریی توخمە زەمەنێک کە هاوتەریب لەگەڵ بەرژەوەندییەکانیان. لە لایەک ئەمریکا پێی وایە کات لە بەرژەوەندی ئەو کار دەکات؛ ئەمەش بەو مانایەیە کە فشارە ئابوورییەکانی گەمارۆی دەریایی و گەمارۆکان دواجار ئێران ناچار دەکات خۆی ڕادەست بکات و ئەو ڕێککەوتنە قبوڵ بکات کە ئەمریکا داوای دەکات. لەلایەکی دیکەشەوە ئێران پێیوایە کە ئەمریکا و ترەمپ پێویستیان بە ڕێککەوتن دەبێت بۆ گەیشتن بە سەرکەوتن لە بواری سیاسەتی دەرەوەدا، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی نزیکیی هەڵبژاردنەکانی ناوەڕاستی خول، هەروەها بۆ گەڕانەوەی بازاڕی وزە بۆ دەوڵەتێکی هاوسەنگ، و لانیکەم خۆی لەدەستی بەشێک لە داواکارییەکانی ئێران دەدات. ئەمە تێڕوانینی ئێرانە بۆ دۆخی ئێستا. لە ئەنجامدا توخمى کات و تێڕوانینى هەردوولا بۆ کاریگەرییەکانى لەسەر بەرژەوەندییەکانیان دەبێتە هۆی بەردەوامبوونى ئەم دۆخە ناسەقامگیرە و لەنێوان شەڕ و ئاشتیدا بێت، هەنگاوێک بەرەو ئاشتی و هەنگاوێک بەرەو شەڕ.
ترەمپ بانگەشەی ئەوە دەکات کە تاران کات بەفیڕۆ دەدات و ئێرانیش پێی وایە گۆڕان و دژبەیەک هەڵوێستەکانی سەرۆکی ئەمریکا ڕێگری دەکات لە لێکتێگەیشتن. پێدەچێت ئەمریکا نە متمانەی بە داواکارییەکانی خۆی هەیە و نە لە داواکارییەکانی ئێران. پێتوایە دەتوانرێت ئەم بۆشاییە لە نێوان هەردوو وڵاتدا پڕبکرێتەوە؟
- پێدەچێت ترەمپ جارێکی تر خیانەت لە دیپلۆماسی بکات بە هۆکاری پەیوەست بە سیاسەتی ناوخۆ و گەیشتن بە ڕێککەوتنێک کە دەتوانرێت لە فەزای ناوخۆیی ئەمریکادا پێشکەش بکرێت. ئەو نەک هەر تێگەیشتنە سەرەتاییەکانی ناو دەقەکەی گۆڕیوە و داواکاری نوێی خستۆتە ڕوو، بەڵکو ئامرازی سەربازیی بەکارهێناوە بۆ تۆقاندن و ناچارکردنی ئێران بۆ قبوڵکردنی داواکارییەکانی. وەڵامدانەوەی هێزە چەکدارەکانی ئێران بۆ هێرشەکانی ئەمدواییە و لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا دەکرێ وەک هەوڵێک بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگی ناهاوسەنگ لە ژێر بەربەستی شەڕدا سەیر بکرێت. ئێران هەوڵ دەدات سیگناڵێک بۆ ئەمریکا بنێرێت کە ناتوانێ بە ڕێگەی سەربازی و تۆقاندنەوە داواکارییەکانی لە دانوستانەکاندا بەرەوپێش ببات.
بۆیە دەکرێ بڵێین کە هاوسەنگی سەربازیی ناهاوسەنگ لە نێوان ئێران و ئەمریکادا جارێکی دیکە جێگیر بووەتەوە. بەڵام لە بواری هاوسەنگی ئیرادەدا، پێدەچێت نیشانەکانی بێ تاقەتی و پەلەکردن لە ڕەفتاری ترەمپدا هەبێت؛ بێ تاقەتی بۆ گەیشتن بە جۆرێک لە لێکتێگەیشتن لەگەڵ ئێران. بەو پێیەی هێرشە سەربازییەکانی هەردوولا بە سنووردار و ئامانجدار و کۆنترۆڵکراو ماونەتەوە، ئەگەری دەستپێکردنەوەی ڕاوێژکارییە دیپلۆماسییەکان بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتن و دۆزینەوەی ڕێگاکانی شکاندنی ئەو بنبەستە هێشتا ماوە و هێشتا ئاماژە و هیوای ئەوە هەیە کە ئەمە بێتە دی. تا ئەمریکا شەڕی ژێرخانی دەست پێ نەکات، لەو حاڵەتەدا بە وەڵامی بەرامبەری ئێران، ئەگەری چوونە ناو شەڕی سێیەمەوە دەبێت و بە کردەوە هیچ زەمینەیەک بۆ لێکتێگەیشتن نامێنێتەوە.
هاوکات لەگەڵ ئاڵوگۆڕی تەقە لە نێوان ئێران و ئیسرائیل لە سەرەتای ئەم هەفتەیەدا، میدیاکان باسیان لە چەندین پەیوەندی نێوان سەرۆکوەزیرانی ڕژێمی زایۆنی و سەرۆکی ئەمریکا کرد و ترەمپ داوای لە ناتانیاهۆ کرد وەڵامی ئێران نەداتەوە، بەڵام وەڵامی دایەوە. ئەمەش یەکێکە لەو نیشانانەی کە لە چەند هەفتەی ڕابردوودا ئاماژە بە جیاوازی نێوان ئەو دووانە دەکات. ئێستا پرسیار ئەوەیە جیاوازی ڕاگەیەندراو تا چەند جدییە؟ ئایا تاکتیکییە یان دەکرێت نیشانە سەرەتاییەکانی پچڕانی نێوان تەلئەبیب و واشنتۆن بێت؟
- وەک ئاماژەت پێدا، پەیوەندی ئایدیۆلۆژی و ستراتیجی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل ئەوەندە بەهێز و قووڵە کە بەڕاستی ناتوانرێت بەراورد بکرێت بە هیچ پەیوەندییەکی دیکە لە سیاسەتی نێودەوڵەتیی هاوچەرخدا. شەڕی ئیسرائیل لە دژی غەززە، هەروەها شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران، نیشانیدا کە ئیسرائیل بەردەوامە لە پشتبەستنێکی زۆر بە چەک و تەقەمەنی و ئامێرەکانی ئەمریکا. لە لایەکی دیکەوە ئەمریکاش بە شێوەیەکی زۆر پشت بە ئیسرائیل دەبەستێت بۆ پێشخستنی سیاسەتەکانی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و تەنانەت دەکرێت بڵێین ئەم وابەستەییە زیادی کردووە. بە سەرنجدان بەوەی کە بنکەکانی ئەمریکا لە وڵاتانی عەرەبی بە توندی بەر هێرشی مووشەکی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران کەوتوون، بەهای ستراتیژی ئیسرائیل بۆ ستراتیژییە سەربازی و ئەمنییەکانی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە جاران زیاتر بووە.
بەڕای من ئەمریکا و ئیسرائیل دیدگایەکی ستراتیژییان هەیە لە ئامانجی هاوبەشیان بەرامبەر بە ئێران، ئەویش لاوازکردنی سەرچاوەکانی دەسەڵاتی ئێرانە، بەڵام جیاوازی تاکتیکی لە نێوانیاندا هەیە سەبارەت بە شێواز و پانتایی پرسەکانی پەیوەست بە ئێران. لە هەلومەرجی ئێستادا، ئەمریکا زیاتر سەرنجی لەسەر فشارە ئابوورییەکانە لە ڕێگەی گەمارۆکان و گەمارۆی دەریایی و پرسی ئەتۆمی؛ واتە ڕێبازەکەی بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر بنەمای ئامرازە ئابوورییەکان و سزا و گەمارۆکە بە گرنگیدان بە فایلە ئەتۆمییەکان. لەبەرامبەردا ئیسرائیل پەیڕەوی لە فشارە ئەمنی و سەربازییەکان دەکات لەدژی ئێران، هەروەها ڕووبەڕووی کۆمەڵێک بابەتی بەرفراوانتر دەبێتەوە کە پەیوەندییان بە ئێرانەوە هەیە، لەوانە بەرنامەی مووشەکی و هێزە ناوچەییەکان.
ئاست و قووڵایی نفوزی ئیسرائیل لە دەستەی دەسەڵاتداری ئەمریکادا پرسێکی شاراوە نییە، بەڵام پرسیاری گرنگ لەم کاتەدا ئەوەیە کە ئایا بە لەبەرچاوگرتنی ئەو هەلومەرجە گشتییەی کە شەڕی ترەمپ دژی ئێران لە ئەمریکا و جیهاندا دروستی کردووە، ئەم ئاستە کاریگەرییە دەتوانێت واشنتۆن لەم شەڕەدا بهێڵێتەوە یان نا؟ بە گوتەی ڤانس، ئەمریکا بەرژەوەندییەکانی خۆی لە پێشینەی کارەکانی خۆی دادەنێت؟
- پێناسەی بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانی وڵاتان لەسەر بنەمای تێڕوانینی نوخبە دەسەڵاتدارەکانە بۆ ئامانجەکانیان و دەسەڵاتی نیشتمانی و ئارەزووەکانی هاوپەیمانە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکانیان. بە شێوەیەکی سروشتی ئەم تێڕوانینانە لە بەرامبەر پرس و دیاردەی جۆراوجۆری نێودەوڵەتیدا بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش شل و شلۆقن.
کاتێک ئەم شلەمەنییە سەبارەت بە پلەی گونجانی بەرژەوەندییە نیشتمانییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل دەکۆڵینەوە، لانیکەم دوو ڕوانگەمان ڕووبەڕوو دەبێتەوە. ڕوانگەی یەکەم ڕوانگەی کەسانی وەک بەڕێز میرشایمەر و واڵتە، کە پێیان وایە ئیسرائیل سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی ئەمریکای بە بارمتە گرتووە و پشتیوانی بێ مەرجی ئەمریکا بۆ ئیسرائیل لە ڕاستیدا پێچەوانەی بەرژەوەندییە نیشتمانییەکانی ئەمریکایە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ڕوانگەی دووەم کە زیاتر لە سروشتدا چەپگەرایە، پێی وایە ئیسرائیل لە بنەڕەتدا بریکار و ئامرازێکە بۆ پێشخستنی سیاسەتە ئیمپریالیستییەکانی ئەمریکا لە جیهاندا و ئەوە ئەمریکایە کە ئیسرائیل وەک ئامرازێک بەکاردەهێنێت. لەسەر بنەمای ئەم ڕوانگەیە، ڕووبەڕووی بەرژەوەندییە نیشتمانییە سەریەککەوتووەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل دەبینەوە.
یەکەم: کاریگەری جێگری سەرۆک لەسەر سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی ترەمپ سنووردارە و بڕیارە سەرەکییەکانیش بە مەرکەزی ترەمپ دەدرێن.
دووەم: ڕەنگە لە داهاتوودا هەڵوێستەکانی بەڕێز ڤانس بگۆڕدرێن و ئەگەری ئەوەش هەیە کە فشارەکانی لۆبی ئیسرائیل لە ئەمریکاش لەم گۆڕانکارییە هەڵوێستانەدا کاریگەر بن.
سێیەم: سیناریۆی ڕووبەڕووبوونەوەی ئێران لە داهاتوودا و دواجار ڕەنگە بە شێوەیەک داڕێژرابێت کە بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل تاڕادەیەک بەدی بهێنرێت.