جام کوردی - پێشهاتەکانی ئەم دواییەی ناوچەکە دەریخست کە کۆماری ئیسلامی ئێران لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا توانیویەتی ڕێگایەکی جیاواز لە بواری بەرگریدا بگرێتەبەر، سەرەڕای فشارە بەربڵاوەکان؛ پشت بەستن بە هێزی ناوخۆیی، پەرەپێدانی تەکنەلۆژیا ڕەسەنەکان، وەبەرهێنان لە بوارە بەرگرییە نوێیەکان و دروستکردنی توانای ڕێگریکردن، وایکردووە ئێران ببێتە یەکێک لە یاریزانە گرنگەکانی هاوکێشە ئەمنییەکانی ناوچەکە لەمڕۆدا.
شەڕەکان بەزۆری مەیدانێکن بۆ پێوانەکردنی واقیعەکان؛ لەوێدا کەلێنی نێوان ئیدیعا و دەسەڵاتی ڕاستەقینە دەردەکەوێت. پێشهاتە سەربازییەکانی ئەم دواییەی ناوچەکە بێبەری نەبوون لەم ڕێسایە. لە کاتێکدا زۆرێک لە شرۆڤەکارانی بیانی لە ساڵانی ڕابردوودا تەنیا لە چاویلکەی گەمارۆکان و سنووردارکردنی ئابوورییەوە، هێزی بەرگریی ئێرانیان هەڵسەنگاند، بەڵام ڕووداوەکانی ئەم دواییە دەریانخست کە هاوکێشە ئەمنییەکانی ڕۆژئاوای ئاسیا بەبێ ڕەچاوکردنی پێگە و توانای بەرگریی کۆماری ئیسلامی ئێران ناتوانرێت شیکارییان بۆ بکرێت. توانا ڕەسەنەکان لە بوارەکانی مووشەک، فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، بەرگری و فەرماندەیی ئۆپەراسیۆن، لەگەڵ ئەزموونی دەیان ساڵە لە مامەڵەکردن لەگەڵ هەڕەشە ئەمنییەکان، وایکردووە ئێران ببێتە یەکێک لە یاریزانە کاریگەرەکانی هاوکێشە ستراتیژییەکانی ناوچەکە؛ هەڵوێستێک کە زیاتر لە جاران سەرنجی چاودێرانی سەربازی و ئەمنی لە سەرانسەری جیهاندا ڕاکێشاوە.
لە دونیای ئەمڕۆدا هێزی بەرگری وڵاتان تەنها بە ژمارەی کەرەستەی سەربازی یان قەبارەی بودجەی سەربازی ناپێورێت. ئەزموونی شەڕەکانی دوو دەیەی ڕابردوو دەریخستووە کە ئەوەی پێگەی وڵاتێک لە هاوکێشە ئەمنییەکاندا دیاری دەکات، کۆمەڵێک توانای ڕەقەکاڵا، توانای تەکنەلۆژی، دەسەڵاتی فەرماندەیی، یەکگرتوویی نیشتمانی و ڕێگریکردنە.
پێشهاتەکانی ئەم دواییەی ناوچەکە جارێکی دیکە ئەو ڕاستییەیان بیرخستەوە کە کۆماری ئیسلامی ئێران لە ساڵانی ڕابردوودا تەنیا هەوڵی زیادکردنی ژمارەی کەرەستەی سەربازیی نەداوە، بەڵکو ستراتیژەکەی لەسەر بنەمای دروستکردنی پێکهاتەیەکی بەرگریی ناوخۆیی کە پشت بە توانا ناوخۆییەکان ببەستێت، بنیات ناوە؛ پێکهاتەیەک کە لەژێر مەرجی گەمارۆ و کۆت و بەندە نێودەوڵەتییەکان و فشارە سیاسییەکان پێکهات و وردە وردە بووەتە یەکێک لە پایە سەرەکییەکانی ئاسایشی نەتەوەیی وڵات.
سزاکان؛ لە سنووردارکردنەوە بۆ دەرفەتەکان
ڕەنگە کەم وڵات لە جیهاندا هێندەی ئێران ئەزموونی کارکردنیان لە ژێر سنووردارکردن و سزاکانی بەرگریدا هەبووبێت. لە ماوەی دەیان ساڵی ڕابردوودا بەشێکی بەرچاو لە ڕێگاکانی دابینکردنی کەرەستەی سەربازی بۆ ئێران گیرا و زۆرێک لە وڵاتان ئامادە نەبوون هاوکاری تاران بکەن لە ڕووی بەرگرییەوە. بەڵام هەمان ئەو مەرجانە بوونە هۆی دروستبوونی ڕێڕەوێکی جیاواز لە مەیدانی بەرگریدا؛ ڕێگایەک کە لەسەر بنەمای پەرەپێدانی زانیاری ڕەسەن و پشتبەستن بە توانا ناوخۆییەکان و ڕاهێنانی سەرچاوە مرۆییە تایبەتمەندەکان بوو. لەو ساڵانەی کە زۆر کەس پێیان وابوو کە سزاکان توانای بەرگری ئێران لاواز دەکەن، پیشەسازییە بەرگرییەکانی وڵاتەکە وردە وردە دەستکەوتی بەرچاویان لە بوارە جیاوازەکاندا بەدەستهێنا، لە بەرهەمهێنانی سیستەمی مووشەکی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانەوە تا دەگاتە ڕادار و بەرگری و ئامێری ئەلیکترۆنی. ئەمڕۆ زۆرێک لە شارەزایان پێیان وایە بەشێک لە توانای خۆڕاگری ئێران بەرهەمی ئەم قۆناغەی فشار و سنووردارکردنە؛ قۆناغێک کە وڵات ناچار بوو ڕێگایەکی خۆبژێوی بگرێتەبەر لەبری ئەوەی پشت بە هاوردە ببەستێت.
هێزی بەرگری؛ لە دەرەوەی ئامێرەکان
یەکێک لەو خاڵە گرنگانەی کە پێشهاتەکانی ئەم دواییەی ناوچەکە ئاشکرایان کردووە ئەوەیە کە هێزی بەرگری تەنها بە مانای هەبوونی ئامێری پێشکەوتوو نییە. ئەزموونی شەڕەکانی ئەم دواییە نیشان دەدات کە سەرکەوتن لە بەرەکانی شەڕدا زیاتر لە هەموو شتێک پەیوەستە بە توانای تێکەڵکردنی تەکنەلۆژیا و هەواڵگری و فەرماندەیی و بڕیاردان.
لە ساڵانی ڕابردوودا هێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامی ئێران هەوڵی نوێکردنەوەی پێکهاتە ئۆپراسیۆنەکانیان داوە کە هاوتەریب لەگەڵ پێشهاتە نوێیەکانی شەڕدا. زیادبوونی ڕۆڵی تەکنەلۆژیای نوێ و سیستەمی بێ سەرنشین و شەڕی ئەلیکترۆنی و ئۆپەراسیۆنی تۆڕ و بەکارهێنانی داتای هەواڵگری لە بەرەکانی شەڕدا بەشێکە لە ڕەوتێک کە لە زۆرێک لە سوپاکانی جیهانیشدا پەیڕەو دەکرێت. لەم ڕوانگەیەوە هێزی بەرگری ئێران تەنیا لە ئامێرەکاندا سنووردار نییە؛ هەروەها کۆمەڵێک زانیاری و ئەزموون و پێکهاتەی کارکردن لەخۆدەگرێت کە لە ساڵانی ڕابردوودا پێکهاتوون.
بۆچی گرنگی بە دەسەڵاتی بەرگری ئێران درا؟
یەکێک لە خاڵە دیارەکانی ڕەوتی پێشهاتەکانی ئەم دواییە کاردانەوەی شرۆڤەکاران و میدیاکانی بیانی بوو بەرامبەر بە تواناکانی بەرگری ئێران. بەشێکی گرنگی ئەم گرنگیپێدانە بۆ ئەوە بوو کە زۆرێک لە هەڵسەنگاندنە دەرەکییەکان لە ساڵانی ڕابردوودا بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر سنووردارکردن و سزا ئابوورییەکان چڕبوونەتەوە و کەمتر گرنگییان بەو تواناکانە داوە کە لە ناوخۆی وڵاتدا پێکهێنراون. بەڵام ڕووداوەکانی ئەم دواییە نیشانیان دا کە ئێران توانیویەتی بگاتە ئاستێکی توانا لە هەندێک بواری بەرگریدا کە لە حیساباتی ستراتیژی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا ناتوانرێت پشتگوێ بخرێت.
ئەمڕۆ لە جیهاندا کەم ناوەندی لێکۆڵینەوەی ئەمنی هەیە کە ڕۆڵ و پێگەی ئێران لە هاوکێشەکانی ڕۆژئاوای ئاسیادا پشتگوێ بخات. ئەمەش تەنها بەهۆی شوێنی جوگرافی وڵاتەوە نییە، بەڵکو بەهۆی ئەو توانایانەوەیە کە لە ساڵانی ڕابردوودا لە بوارە جیاوازەکانی بەرگریدا پێکهاتووە.
یەکێک لەو پێشهاتە گرنگانەی کە لەم ساڵانەی دواییدا سەرنجی چاودێرانی سەربازیی لە سەرانسەری جیهاندا ڕاکێشاوە، زیادبوونی ڕۆڵی سیستەمی بێ سەرنشینە لە شەڕە مۆدێرنەکاندا. شەڕەکانی ئۆکرانیا و قەفقاز و هەندێک ململانێی ناوچەیی دەریخست کە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان چیتر ئامرازێکی لاوەکی نییە، بەڵکو بووەتە یەکێک لە توخمە سەرەکییەکانی بەرەکانی شەڕ. هەروەها ئێران لە ساڵانی ڕابردوودا وەبەرهێنانی بەرفراوانی لەم بوارەدا کردووە و توانیویەتی توانای بەرچاو لە دیزاین و بەرهەمهێنانی سیستەمی بێ سەرنشیندا دروست بکات. گرنگی ئەم پرسە تەنیا لە لایەنی سەربازییەوە سنووردار نییە؛ هەروەها ئاماژە بە تواناکانی وڵات دەکات لە بوارەکانی تەکنەلۆژیا و ئەندازیاری و داهێنان.
ڕێگریکردن؛ گرنگترین پێکهاتەی ئاسایش
لە ئەدەبیاتی ئەمنیدا ئامانجی سەرەکی دەسەڵاتی بەرگری دەستپێکردنی شەڕ نییە؛ بەڵام بۆ ڕێگریکردن لەوەی ڕووبدات. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش چەمکی "رێگریکردن" بووەتە یەکێک لە پرەنسیپە گرنگەکانی ئاسایشی نەتەوەیی وڵاتان لەم دەیان ساڵەی دواییدا. ڕێگریکردن
کاتێک دروست دەبێت کە لایەنی بەرامبەر بەو ئەنجامە بگات کە تێچووی چالاکییە سەربازییەکان لە سوودە ئەگەرییەکانی زیاتر دەبێت. زۆرێک لە شارەزایان پێیان وایە پێگەی ئێستای ئێران لە هاوکێشە ناوچەییەکان تا ڕادەیەکی زۆر بۆ ئەم توانایە ڕاگرتنە دەگەڕێتەوە. ئەم توانایە وایکردووە کە بەبێ لەبەرچاوگرتنی کاردانەوە و تواناکانی ئێران هیچ بڕیارێک سەبارەت بە پێشهاتەکانی ناوچەکە مەحاڵ بێت.
ناوچەی ڕۆژئاوای ئاسیا لە چەند دەیەی ڕابردوودا یەکێک بووە لە ئاڵۆزترین ژینگە ئەمنییەکانی جیهان. بوونی زلهێزەکانی ترانس-هەرێمی، کێبڕکێی جیۆپۆلەتیکی، قەیرانی ئەمنی و پێشهاتە سیاسییەکان هەمیشە ئەم ناوچەیەی خستۆتە ناوەندی سەرنجی دامەزراوە ستراتیژییەکانی جیهان. لە وەها هەلومەرجێکدا ئێران بە هۆی هەڵکەوتەی جوگرافی و توانای بەرگری و دانیشتوان و سەرچاوەی وزە و کاریگەریی ناوچەیی بووەتە یەکێک لە یاریزانە دیاریکەرەکانی هاوکێشە ئەمنییەکان.
ئەمڕۆ ئاسایشی وزە، ئاسایشی دەریایی، ڕێڕەوی بازرگانی و تەنانەت زۆرێک لە پڕۆژەی جیۆپۆلەتیکی ناوچەکە بە جۆرێک بەستراوەتەوە بە پێگەی ئێرانەوە. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە ڕۆڵی ئێران تەنیا لە سنوورە جوگرافییەکانی وڵاتدا سنووردار نییە و ڕەهەندی فراوانتری بەدەستهێناوە.
یەکێک لەو لایەنانەی کە کەمتر لەبەرچاو گیراوە لە دەسەڵاتی بەرگریی ئێراندا، ڕۆڵی پیشەسازییە بەرگرییەکانە لە پەرەپێدانی تەکنەلۆجیدا. لە زۆرێک لە وڵاتانی جیهان پیشەسازی بەرگری وەک هێزی بزوێنەری داهێنان ناسراوە. پەرەپێدانی تەکنەلۆجیای پێشکەوتوو لە بوارەکانی وەک ئەلیکترۆنی، پەیوەندی، زیرەکی دەستکرد، فڕۆکەوانی و کەرەستەی پێشکەوتوو زۆرجار لە کەرتی بەرگری دەستپێدەکات و دواتر فراوان دەبێت بۆ بوارە ئابووری و پیشەسازییەکانی دیکە. ئێران هەروەها لە ساڵانی ڕابردوودا هەوڵی داوە کە تواناکانی بەردەست لەم بوارەدا بۆ بەرزکردنەوەی توانا زانستی و تەکنۆلۆژییەکانی وڵات کەڵک وەربگرێت. ئەم پرۆسەیە جگە لە بەهێزکردنی هێزی بەرگری خۆی، دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە پەرەپێدانی ئابوورییەکی بنەمادار بە زانیاری.
یەکێک لەوانە گرنگەکانی پێشهاتەکانی ئەم دواییە ئەوەیە کە ئاسایش و گەشەسەندنی ئابووری دوو چەمکی جیاواز نین. هیچ وەبەرهێنانێک بەبێ ئاسایش پێکناهێنرێت و هیچ ئابوورییەک بەبێ سەقامگیری ناتوانێت ڕێگای گەشەی بەردەوام بگرێتەبەر. هەر لەبەر ئەم هۆکارە زۆرێک لە ئابووریناسان پێیان وایە ئاسایش یەکێکە لە ژێرخانە گرنگەکان بۆ گەشەپێدان. لەم ڕوانگەیەوە بەهێزکردنی تواناکانی بەرگری تەنیا پێویستییەکی سەربازی نییە؛ هەروەها بەشێکە لە پێداویستییەکانی گەشەی ئابووری و ڕاکێشانی وەبەرهێنان و گەشەپێدانی بەردەوامی وڵات.
پێشهاتەکانی ئەم دواییەی ناوچەکە جارێکی دیکە نیشانی دا کە کۆماری ئیسلامی ئێران سەرەڕای گوشارە بەربڵاوەکان توانیویەتی لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا ڕێگایەکی جیاواز لە بواری بەرگریدا بگرێتەبەر. پشتبەستن بە توانا ناوخۆییەکان، پەرەپێدانی تەکنۆلۆژیا ڕەسەنەکان، وەبەرهێنان لە بوارە نوێیەکانی بەرگری و دروستکردنی تواناکانی خۆپارێزی، ئێرانی کردۆتە یەکێک لە یاریزانە گرنگەکانی هاوکێشە ئەمنییەکانی ناوچەکە لەمڕۆدا. واقیعەکە ئەوەیە کە شەڕەکان تەنیا ڕووبەڕووبوونەوەیەکی سەربازی نین؛ هەروەها تاقیکردنەوەی تواناکان، توانا تەکنەلۆژییەکان، یەکگرتوویی نیشتمانی و هێزی ڕێگریکردن لە وڵاتان. ئەوەی لە پێشهاتەکانی ئەم دواییەدا زۆر جێی سەرنج بوو ئەوە بوو کە ئێران سەرەڕای چەندین ساڵ گەمارۆ و سنووردارکردن، توانیویەتی پێگەیەک بۆ خۆی دروست بکات کە لە حیساباتی ئەمنیی ناوچەکە و جیهاندا چاوپۆشی لێ نەکرێت؛ پێگەیەک کە نەک لەسەر بنەمای وابەستەیی دەرەکی، بەڵکو لەسەر بنەمای توانا ڕەسەنەکان و ئەزموون و توانا ناوخۆییەکان پێکهاتووە.