مەسعوود پزیشکیان، سەرۆک‌کۆماری ئیسلامیی ئێران، لە سەردانێکی فەرمیدا لە تورکمانستانە تا هاوکات لەگەڵ بەشداریکردن لە کۆنفرانسی ژینگەیی دەریای خەزەر و کۆبوونەوەی سەرۆکانی وڵاتانی ئەندامی «کۆمەڵەی وڵاتانی سەربەخۆی هاوبەرژەوەند» (CIS)، زەمینەی گەشەپێدانی پەیوەندییە دووقۆڵی و فرەلایەنەکان لەگەڵ وڵاتانی ئامادەبوودا دەستەبەر بکات. ئەم ئامادەبوونە، لە پاڵ پێشاندانی توانستە هەرێمییەکانی ئێران، جارێکی دیکە خەیاڵی‌بوونی گەمارۆی دەریایی و ناکارامەیی ستراتیژیی سزاکان دەسەلمێنێت. هەڵوێستەکانی تاران هاوکات دەری دەخەن کە کۆماری ئیسلامی، وێڕای پێداگری لەسەر پرەنسیپی دانوستان، ناچێتە ژێر باری هەڕەشە و زێدەخوازییەکانی سیستەمی یەکلایەنەگەرایی و لە ڕێڕەوی چەسپاندنی مافەکانی خۆیدا، یەکێک لە ئەکتەرە سەرەکییەکانی سیستەمی نوێی جیهانییە.
یەکێک لە تەوەرە گرنگەکانی ئەم سەردانە، کۆنفرانسی ژینگەیی دەریای خەزەرە؛ ئەو پانتاییەی کە هاوبەشییە جوگرافییەکان و بەرژەوەندییەکانی دراوسێکان پێکەوە گرێ دەدات. بەسەربازی‌نەکردنی خەزەر و ڕووبەڕووبوونەوەی دەستێوەردانی بێگانە، پێویستییەکی حاشاهەڵنەگرە کە وڵاتانی کەناراوەکان چەندین جار جەختیان لێ کردووەتەوە. هاوتەریب لەگەڵ ئەوەدا، بەرەنگاربوونەوەی کەمئاوی و پیسبوونی ژینگە بۆ پاراستنی توانستە جیۆپۆلیتیکی و ئابوورییەکانی ئەم دەریایە بایەخێکی بنەڕەتی هەیە. هاوکاری لەم بوارەدا دەتوانێت لە بەرژەوەندییە نیشتمانییەکانی هەر وڵاتێک تێپەڕێت و ببێتە سەکۆیەک بۆ لێکنزیکبوونەوەی سیاسی، گەشەی ئابووری و سەرهەڵدانی ئاسایشێکی ناوخۆیی و بنەچەیی.
دیپلۆماسییەتی چالاک؛ بانگهێشتکردنی ئێران و هەڵوەشانەوەی سیناریۆی گۆشەگیرکردن
ئامادەبوونی ئێران وەک تاقە وڵاتی نائەندام لە کۆبوونەوەی سەرۆکانی وڵاتانی سەربەخۆی هاوبەرژەوەند، یەکێک لە گرنگترین لایەنەکانی ئەم سەردانەیە. ئەم پەیمانە کە لە ساڵی ١٩٩١ پێکهات، قۆناغ بە قۆناغ توانستە هەرێمییەکانی خۆی فراوانتر کردووە. پێگەی جیۆپۆلیتیکی و تواناکانی نێوخۆی ئێرانیش بوونەتە هۆی ئەوەی کە ئەندامانی ڕێکخراوەکانی وەک شانگهای، بریکس و یەکێتیی ئابووریی ئۆراسیا پێداگری لەسەر پێویستیی پەرەپێدانی پەیوەندی و هاوئاهەنگی لەگەڵ تاران بکەن.
ئەم ڕووداوە لە هەلومەرجێکدا گرنگیی زیاتر پەیدا دەکات کە ئەمریکا، بەتایبەت لە هەفتەکانی ڕابردوودا، بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە گەمارۆی دەریایی و توندکردنەوەی سزاکان ئێران ناچار بە خۆبەدەستەوەدان دەکات. هاوکات هەوڵێکی زۆر درابوو بۆ وێناکردنی وڵاتێک کە گوایە شکستخواردووە و لە لێواری داڕماندایە. بەڵام میوانداریکردنی ئێران وەک تاقە وڵاتی نائەندام، لە لایەکەوە سیناریۆی گۆشەگیرکردنی تاران دەخاتە ژێر پرسیار و لە لایەکی دیکەشەوە، نیشانەیەکە لە توانستە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکانی ئێران. هیچ هاوپەیمانێتییەکی گرنگی ناوچەیی تەنیا لەسەر بنەمای پڕوپاگەندەی میدیایی لەسەر شکستپێهێنانی وڵاتێک بڕیار نادات؛ لەبەر ئەوە، بانگهێشتکردنی ئێران دەبێ وەک نیشانەیەکی مانادار لە پێگەی ئەو وڵاتە و پووچەڵبوونەوەی بانگەشەکانی گۆشەگیرکردن سەیر بکرێت. دیدارە دووقۆڵییەکانی سەرۆک‌کۆمار لەگەڵ بەرپرسانی ئامادەبووش تەواوکەری ئەم ڕۆڵگێڕانە دیپلۆماسییەن.
شەڕی ڕەمەزان؛ مەیدانی دەسەڵات و پاڵپشتی دیپلۆماسی
جموجۆڵە دیپلۆماسییەکانی ئێران، لە کۆبوونەوە هەرێمییەکان و نەتەوە یەکگرتووەکانەوە تا ڕاوێژەکانی دەزگای سیاسەتی دەرەوە، لەسەر واقیعێکی گرنگ بنیات نراون: بەرهەمهێنانی توانا لە مەیداندا، بەتایبەت لە «شەڕی ڕەمەزان»ـەوە هەتا ئێستا. بەپێی بنەماکانی ڕیالیزم لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا، دەسەڵاتی جیهانیی وڵاتان لە کۆمەڵێک پێکهاتەی سیاسی، ئابووری، کولتووری، ئەمنییەتی، زانستی و تەکنیکییەوە سەرچاوە دەگرێت.
ئەمریکا و ڕژێمی زایۆنی لە شەڕی ڕەمەزاندا بەدوای لاوازکردنی ئێران و سڕینەوەی لە هاوکێشە جیهانییەکاندا بوون؛ بەڵام دەسەڵاتی بەرگری و سەربازیی وڵات، بە پاڵپشتیی جەماوەری، ئەو هاوکێشانەی تێکدا. کەڵکوەرگرتنی ئێران لە پێگەی جیۆپۆلیتیکیی تەنگاوی هورمز و کاریگەرییەکەی لەسەر ئابووریی جیهانی، هاوکات لەگەڵ دەرکەوتنی لاوازییە سەربازی و ئابوورییەکانی ئەمریکا، بایەخی پێگەی تارانی زیاتر کردووە. ئەم دەرفەتانە زەمینەی لێکنزیکبوونەوەی زیاتری وڵاتان و ڕێکخراوە هەرێمییەکان دابین دەکەن. لە بارودۆخێکی وەهادا، مەیدان و دیپلۆماسی دوو باڵی تەواوکەری سیاسەتی دەرەوەن کە هاوئاهەنگیی نێوانیان دەتوانێت بەرژەوەندییە نیشتمانییەکان و پێگەی جیهانیی ئێران بەهێزتر بکات.
دانوستانی دەسەڵاتدارانە و دەستپێشخەرییەکانی ئێران بۆ سیستەمی فرە جەمسەری
بەشێکی گرنگ لە پەیامی سەردانەکەی پزیشکیان، ڕوونکردنەوەی تێڕوانینی دانوستانکاریی ئێرانە لە بەرامبەر بێ‌بەڵێنی و کەمتەرخەمییەکانی ئەمریکا. جەختکردنەوەی سەرۆک‌کۆمار لە دیداری لەگەڵ پوتین لەسەر مانەوەی تاران لەسەر مێزی دانوستان و ڕەتکردنەوەی خۆبەدەستەوەدان لە بەرامبەر زۆرداریدا، هاوشانی هەڵوێستەکانی لە کۆبوونەوەی وڵاتانی هاوبەرژەوەند سەبارەت بە دوو جار دەستدرێژیی ئەمریکا و ڕژێمی زایۆنی لە کاتی بەڕێوەچوونی دانوستانەکاندا، چوارچێوەی ئەم ڕوانگەیە ڕوون دەکاتەوە. ئێران بۆ ئاشتی و سەقامگیریی بەردەوام پشتیوانی لە دیالۆگ دەکات؛ بەڵام دانوستان تەنیا لەسەر بنەمای ڕێزی دوولایەنە، پابەندبوون بە بەڵێنەکان و وەلانیانی هەڕەشە مانای هەیە. دانوستان لەژێر سێبەری زۆرداریدا، گفتوگۆ نییە؛ بەڵکو سەپاندن و زۆرلێکردنە. ئەم هەڵوێستە، وێڕای پاراستنی دەستپێشخەریی دیپلۆماسی، پێداگری لەسەر ئامادەیی تەواوی ئێران دەکات بۆ وەڵامدانەوەی هەر دەستدرێژییەک.
لە بواری هاوکارییە هەرێمییەکاندا، ئێران بە پشتبەستن بە توانستە ترانزێتییەکانی خۆی، پێشنیازی نوێی خستووەتە ڕوو. ئێران ڕێڕەوێکی سروشتییە بۆ گرێدانی ئاسیای ناوەڕاست و ئۆراسیا بە ئاوە نێودەوڵەتییەکانەوە، هەروەها بەندەرەکانی باشووری وڵاتەکە، بەتایبەت بەندەری چابەهار، دەرفەتی بەستنەوەی ئەم ناوچانە بە باشووری ئاسیا، ئەفریقا و ئەورووپاوە دەڕەخسێنن. دروستکردنی ڕێڕەوەکانی گواستنەوە لە ڕێگای خەزەرەوە و دامەزراندنی میکانیزمی «وڵاتانی هاوبەرژەوەند کۆ ئێران» (CIS+Iran) دەتوانێت هاوکارییەکان لە بوارەکانی ترانزێت، وزە، بازرگانی، کەرتی کانزا، وەبەرهێنان، تەکنەلۆژیا، ئاو، ژینگە، گەشتیاری و پەیوەندییە زانستی و کولتوورییەکاندا فراوانتر بکات.
ناوچەکە زیاتر لە هەر کاتێکی دیکە پێویستی بە ئەکتەری سەربەخۆ و هاوکاریی خۆماڵی هەیە بۆ هەنگاونان بەرەو سیستەمێکی فرە جەمسەری. ڕووبەڕووبوونەوەی پلانە تێکدەرانەکانی ئەمریکا لە قەوقاز، بەهێزکردنی ئاسایشی ناوخۆیی و بنەچەیی، کەمکردنەوەی کاریگەریی سزاکان لە ڕێگای ئابووریی هاوبەشی ناوچەیی، و هاوئاهەنگی بەرامبەر بە گۆڕانکارییە جیهانییەکان—لە شەڕانگێزییەکانی ئەمریکاوە تا پرسی فەلەستین—دەتوانن ئەم ڕەوتە بەهێزتر بکەن. وەک پزیشکیان جەختی لێ کردەوە، ڕێگای داهاتوو دەبێت لەسەر بنەمای گرێدان لەبری دابڕان، هاوکاری لەبری کێبڕکێی پڕوکێنەر، پشتبەستنی دوولایەنە لەبری وابەستەیی یەکلایەنە، و متمانە و بەرژەوەندیی هاوبەش لەبری ئاسایشی پشتبەستوو بە هەڕەشە بنیات بنرێت.