به پێی ڕاپۆرتی جام کوردی، شەهاب عەلی عەرەب، بریکاری سەرۆکی کۆمیسیۆنی گەشتیاری ژووری بازرگانی ئێران، له دوایین لێدوانی خۆیدا سەبارەت به نموونە و شێوازی گەشتیارانی عێراقی، باسی لەوە کرد که قوم، مەشهەد و مازەندەران شوێنی سەرەکی گەشتیاری ئەو خەڵکەن لە ئێراندا، هەروەها هەندێک له عێراقییەکان بۆ گەشتی یەک ڕۆژه بۆ ناوچەی ئازادی ئەروەند، ئابادان و خۆڕەمشەهر، گەشت دەکەن.
ئەم قسانە، زیاتر لە ڕاپۆرتێک سەبارەت بە بارودۆخی ئێستا، هۆشدارییەکی جیددییە بۆ کرماشان؛ پارێزگایەک کە بە شێوەیەکی سروشتی دەبێ یەکێک بێت لە یەکەم بژاردەکان بۆ دیاریکردنی ڕێگا نوێیەکانی گەشتیاری عێراق بۆ ئێران.
دراوسێیەک کە هێشتا نەبووەتە شوێنی سەفەر!
کرماشان پێویست ناکات سوودێکی تایبەت بۆ ڕاکێشانی گەشتیارانی عێراقی دروست بکات. سنوور و نزیکیی جوگرافی و لێکچوونی کولتووری و زمانەوانی لەگەڵ بەشێک لە عێراق و پەیوەندییە ئابووری و کۆمەڵایەتییە درێژخایەنەکان لە ئێستاوە بەشێک لەم سوودەیان خوڵقاندووە.
بە پێی ئەو ئامارانەی پێشتر لە ساڵی ١٤٠٢ لە لایەن سەرۆکی ئەوکاتەی زانکۆی زانستە پزیشکییەکانی کرماشانەوە ڕاگەیەندرا، ساڵانە نزیکەی ١٠ هەزار نەخۆشی بیانی لە پارێزگای کرماشان خزمەتگوزاری پزیشکییان وەرگرتووە، وەک نەخۆشانی نەخۆشخانە و دەرەوەی نەخۆشخانە و بەشێکی بەرچاو لەو نەخۆشانە خەڵکی هەرێمی کوردستانی عێراق بوون.
بێگومان ڕاگەیەندرا کە بەشێک لە نەخۆشە بیانییەکان لە کرماشانەوە بۆ نەشتەرگەرییەکی جددیتر دەچنە مەشهەد و تاران؛ پرسێک کە دەریدەخات کە کرماشان لە لایەک توانای ڕاکێشانی نەخۆشە بیانییەکانی هەیە و لە لایەکی دیکەشەوە بەشێک لە توانای ئەم بازاڕە لە خزمەتگوزاریی تایبەتمەندتردا بە پارێزگاکانی دیکە داوە!
هەروەها دوایین ئامارەکان کە لە مانگی ئابی ٢٠٢٦دا ڕاگەیەندرا، ئەوە دەردەخەن کە ئەم پەیوەندییە لەگەڵ بازاڕی عێراق هێشتا ماوە و ساڵانە نزیکەی ٥٠٠ نەخۆشی عێراقی لە ناوەندەکانی گەشتیاری تەندروستی ڕێگەپێدراو لە کرماشان خەوێندراون و لەو پارێزگایە چارەسەریان بۆ دەکرێت.
هەروەها ١٤ سەنتەری پارێزگاکە مۆڵەتی کارکردنیان لە بواری گەشتیاری تەندروستیدا هەیە کە ١٠ دانەیان نەخۆشخانەی چالاک و گەورەن.
ئەم ژمارانە نیشان دەدەن کە بازاڕی عێراق توانایەکی ڕاستەقینەیە بۆ کرماشان، بەڵام هێشتا کەلێنێکی گەورە لە نێوان تواناکاندا و پشکی پارێزگاکە لە بازاڕی گەشتیاری عێراقدا هەیە.
تەنانەت لە ساڵانی ڕابردووشدا بەڕێوەبەرانی دەزگا گەشتیارییەکانی عێراق سەردانی نەخۆشخانەی ئیمام ڕەزایان لە کرماشان کردووە و ئاشنا بوون بە توانا پزیشکییەکانی سەنتەرەکە و نەشتەرگەرییە تایبەتمەندەکان؛ ڕووداوێک کە دەریدەخات کە بازاڕی عێراق تەنها بیرۆکەیەک یان توانایەک نییە لەسەر کاغەز و پەیوەندی ڕاستەوخۆ لەگەڵ چالاکانی بازاڕ مومکینە.
بەڵام مەسەلەکە تەنیا توانای پزیشکی نییە؛ چونکە هێشتا کەلێنێکی گەورە لە نێوان ژمارەی هاتنی گەشتیاران بۆ سنوورەکانی پارێزگاکە و هەڵبژاردنی کرماشان وەک شوێنی مەبەست هەیە.
بە وتەی بریکاری بەڕێوەبەری گشتی ئیدارەی میراتی فەرهەنگی پارێزگاکە، هەرچەندە هیچ ئامارێکی ورد لەسەر شوێنی کۆتایی گەشتیارانی عێراقی کە لە سنوورەکانی کرماشانەوە دێنە ناو وڵاتەوە نییە، بەڵام مەزەندە دەکرێت کەمتر لە نیوەیان کرماشان وەک شوێنی مەبەست هەڵدەبژێرن و ئەوانی دیکەش دەچنە شارەکانی دیکە لەوانە مەشهەد، شیراز و قوم.
ئەمەش بەو مانایەیە کە کرماشان بەشێک لە بازاڕی گەشتیاری عێراق لەدەست دەدات هەر لەو خاڵەدا کە گەشتیاران دێنە ناو وڵاتەوە؛ کێشەیەک کە زیاتر پەیوەندی بە توانای پارێزگاکەوە هەیە بۆ گۆڕینی چوونە ژوورەوەی سنوورەکان بۆ مانەوە و گەشتکردن لە شوێنی مەبەست، نەک بە کەمی گەشتیار.
پرسەکە بەس چارەسەرکردن نییە؛ پەیوەندی بە پەرەپێدانی شوێنی مەبەستەوە هەیە
ڕەنگە یەکێک لە هەڵە سەرەکییەکان لە سەیرکردنی گەشتیارە عێراقییەکاندا بێت کە تەنها وەک نەخۆشێک یان زیارەتکارێک سەیری بکەیت. گەشتیارێکی عێراقی دەتوانێت موسافری زیارەتکار بێت، گەشتیارێکی کات بەسەربردن، هاوڕێی نەخۆش، کڕیار، یان تێکەڵەیەک لەمانە.
قوم و مەشهەد توانیویانە قازانجی ئایینی خۆیان بکەنە شوێنێکی مەبەست و پارێزگاکانی باکووریش سروشت و شوێنی نیشتەجێبوونیان بە ئەزموونی سەفەری عێراقییەکانەوە گرێداوە.
لەبەرامبەردا کرماشان هێشتا نەیتوانیوە تەواوی تواناکانی خۆی لە شێوەی بەرهەمێکی گەشتیاریی یەکگرتوو بۆ بازاڕی عێراق بخاتەڕوو.
ئەمەش ڕێک ئەو خاڵەیە کە پێویستە داڕشتنی سیاسەت لە بانگهێشتکردنی گەشتیار تێپەڕێت و بگاتە دیزاینی ڕێڕەوی گەشتەکە.
بۆچی نابێت گەشتیارێکی عێراقی کە لە سنوورەوە دەچێتە ڕۆژئاوای ئێرانەوە بتوانێت پاکێجێکی تایبەت و پیشەیی وەربگرێت کە خزمەتگوزاری پزیشکی، شوێنی نیشتەجێبوون، گەشتیاری مێژوویی و سروشتی، بازاڕکردن و سەردانیکردنی شوێنە سەرنجڕاکێشەکانی کرماشان لەخۆبگرێت؟!
بۆچی نابێت گەشتێک بۆ کرماشان بەشێک بێت لە ڕێڕەوی گەشتی گەشتیارانی عێراقی بۆ شوێنە ئایینیەکان یان کات بەسەربردنەکانی ئێران؟
دەبێ چی بکرێت؟!
ئەگەر کرماشان بیەوێت پشکی خۆی لە بازاڕی عێراقدا زیاد بکات، تەنیا ڕیکلام بەس نییە بۆ ئەو کارە. پێویستمان بە زنجیرەیەکی تەواو هەیە؛ لە ناساندنی تواناکان و بەبازاڕکردن لە شارەکانی عێراقەوە تا دەگاتە دەزگا تایبەتمەندەکان، گواستنەوە، شوێنی نیشتەجێبوون، وەرگرتنی گەشتیارانی بیانی، خزمەتگوزاریی فرە زمان و ئاسانکاری بۆ پرۆسەی چارەسەرکردنی نەخۆش.
لە گەشتیاری تەندروستیدا ئەم بابەتە گرنگترە. بوونی بنکەی پزیشکی بە توانای نێودەوڵەتی و توانای تایبەتمەند دەبێتە داهاتێکی بەردەوام بۆ پارێزگاکە کاتێک تۆڕێکی پیشەیی لە نێوان نەخۆش، دەزگای عێراقی، کۆمپانیای گەشتیاری تەندروستی، نەخۆشخانە، خزمەتگوزارییەکانی نیشتەجێبوون و گواستنەوەدا، دروست دەبێت.
ئەزموونی به ڕێوەبەری دەزگای گەشتیاری عێراقی بەسەردانی نەخۆشخانەی ئیمام ڕەزا دەرخەری ئەوەیە که دەکرێ پەیوەدییەکی وا دروست ببێت. بەڵام بۆشایی لە کوێیە؟!
پێویستی پێداچوونەوە بە سیاسەتەکانی گەشتیاری
قسەکانی شەهاب عەلی عەرەب سەبارەت بە شوێنە بەناوبانگەکان بۆ گەشتیارانی عێراقی دەتوانرێت وەک دەرفەتێک بۆ پێداچوونەوە بە سیاسەتی گەشتیاری کرماشان سەیر بکرێت.
مەسەلەکە ئەوە نییە کە بۆچی گەشتیارانی عێراقی دەچنە قوم، مەشهەد، یان باکوور؛ مەسەلەکە ئەوەیە بۆچی کرماشان نەیتوانیوە پشکی ڕێژەیی خۆی لەو بازاڕە بەدەست بهێنێت کە دراوسێیەتی!
کرماشان جێگای قوم و مەشهەد ناگرێتەوە و لە بواری سروشتدا ڕکابەری باکوری وڵاتیش ناکات. قازانجی کرماشان لە شوێنێکی تردایە؛ عێراقی دراوسێ، دەستڕاگەیشتنی زەوینی، پەیوەندییە کولتوورییەکان، توانای چارەسەرکردن، مێژوو و سروشت پێکەوە.
ئەگەر ئەم سوودانە لە قاڵبی بەرهەمێکی تایبەت و قابیل بە کڕین بۆ گەشتیارانی عێراقی بخرێنەڕوو، ئەوا کرماشان دەتوانێت لە پارێزگایەکی هاوسنووری عێراقەوە بگۆڕێت بۆ یەکێک لە شوێنە گەشتیارییەکانی عێراقییەکان لە ئێراندا.
ڕێگاکە ڕوونە
لە لایەکی دیکەوە ئەو پلانانەی کە پێشنیار کراون بۆ زیادکردنی مانەوەی گەشتیارانی عێراقی لە کرماشاندا، دەریدەخەن کە ڕێگای پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییەش تا ڕادەیەک ڕوونە.
هەر لە دروستکردنی وێستگەی گەشتیاری لەسەر ڕێگاکانی کرماشان-بەغدا و ڕەوانسەر-سلێمانی تا داڕشتنی پلانی هاوبەشی گەشتیاری لەگەڵ عێراقدا، ئەنجامدانی تۆڕی گەشتیاری تێکەڵاو، شەوانی ڕۆشنبیری کرماشان لە سلێمانی، پەرەپێدانی “رێڕەوی ڕۆشنبیری زاگرۆس” لە هەولێرەوە بۆ کرماشان.
ئەگەر ئەم ڕێوشوێنانە لە ئاستی پلانەکە تێپەڕن و ببنە زنجیرەیەکی یەکگرتوو لە پاڵ بەبازاڕکردنی ئامانجدار، پاکێجی سەفەر، گواستنەوە، خزمەتگوزاریی شوێنی نیشتەجێبوون، و گەشتیاری تەندروستی، دەتوانن بەشێک لەو گەشتیارانەی ئەمڕۆ بە کرماشاندا تێدەپەڕن بکەنە گەشتیارێکی درێژخایەن.
لە هەر حاڵەتێکدا باشترە ئەم پرسیارە سادەیە بەڵام جدییە بخرێتە سەر مێزی کارگێڕانی پارێزگاکان: کاتێک گەشتیارێکی عێراقی دێتە ناو خاکی ئێرانەوە، بۆچی نابێت کرماشان لە پلانی گەشتەکەیدا بێت؟! بێ گومان وەڵامی ڕاستگۆیانە بۆ ئەم پرسیارە، زۆرێک لە کێشە گەشتیارییەکانی پارێزگاکە چارەسەر دەکات، بەتایبەتی لە وڵاتی دراوسێی عێراقدا.
تایبەت بە جام کوردی