جام کوردی - ڕاگرتنی گەشتە ئاسمانییەکانی نێوان ئێران و عێراق لە ڕۆژانی ڕابردوودا، چیتر تەنیا بابەتێکی پەیوەندیدار بە کەرتی فڕۆکەوانییەوە نییە؛ بڕیارێکە کە لێکەوتەکانی پەلیکێشاوەتە سەر بوارەکانی مرۆیی، پزیشکی، پەروەردەیی، ئابووری، زیارەت و کولتووریی هەردوو وڵات، و جارێکی دیکە ئەم پرسیارەی خستووەتە بەردەم ڕای گشتی کە بۆچی دەبێت ناکۆکی و گوشارە سیاسییەکان، باجەکەی لە گیرفانی خەڵکی دوو وڵاتی دراوسێ بدرێت؟

لە ڕۆژانی کۆتایی مانگی خەرمانانەوە (کۆتاییەکانی مانگی سێپتەمبەر)، سەرەتا پێشوازیکردن لە گەشتە ئێرانییەکان لە فڕۆکەخانەی بەغدا تووشی سنووردارکردن بووەوە و دواتر فڕۆکەخانەی نەجەف و فڕۆکەخانەکانی هەولێر و سلێمانیش گەشتەکانی ئێرانیان ڕاگرت. بەپێی ڕاپۆرتە بڵاوکراوەکان، هەتا ٢٥ی سێپتەمبەر، هەر چوار فڕۆکەخانە عێراقییەکە کە مەبەستی گەشتەکانی ئێران بوون، پێشوازیکردن لە فڕۆکەکانی ئێرانیان ڕاگرتووە.

بەڵام سەرچاوەی ئەم ڕووداوە دەبێت لە گۆڕانکارییە گەورەکانی کەرتی فڕۆکەوانیی ئێراندا بپشکنرێت. 

وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا لە مانگی سێپتەمبەردا گەمارۆی نوێی بەسەر کەرتی فڕۆکەوانیی ئێراندا سەپاند و هۆشداریی دایە کۆمپانیا بیانییەکانی پێشکەشکاری خزمەتگوزارییەکانی وەک سووتەمەنی، خزمەتگوزارییە زەمینییەکان و خزمەتگوزارییە فڕۆکەخانەییە جۆراوجۆرەکان بە هێڵە ئاسمانییە گەمارۆدراوەکانی ئێران. ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە هەر ئەم هەڕەشەی گەمارۆیە دووەمییانە (لاوەکییەکان)، کۆمپانیاکانی خزمەتگوزاری لە فڕۆکەخانەکانی ناوچەکەی ڕووبەڕووی مەترسی کردووەتەوە. 

بەو پێیە، پرسەکە تەنیا «مۆڵەتی نیشتنەوەی فڕۆکەیەک» نییە؛ بەڵکوو پرسەکە تۆڕێک لە خزمەتگوزارییە کە گەشتێکی ئاسمانی بۆ ئەنجامدرانی پێویستی پێیەتی.

عێراق؛ لەنێوان دراوسێیەتی لەگەڵ ئێران و گوشاری واشنتۆندا

عێراق لەم نێوەندەدا کەوتووەتە دۆخێکی ئاڵۆزەوە. لە لایەکەوە، ئێران دراوسێی ڕۆژهەڵاتی عێراق و یەکێک لە گرنگترین هاوبەشە هەرێمییەکانی ئەم وڵاتەیە، و لە لایەکی دیکەشەوە، بەغدا ڕووبەڕووی گوشارەکانی پێکهاتەی سزاکانی ئەمریکا بووەتەوە. 

لە نوێترین پێشهاتدا، نووسینگەی ڕاگەیاندنی سەرۆکوەزیرانی عێراق لە ٢٦ی سێپتەمبەردا ڕایگەیاند کە حکوومەتی بەغدا لەگەڵ لایەنی ئەمریکی سەبارەت بە لێخۆشبوونی هەندێک لە فڕۆکەخانەکانی عێراق لە سنووردارکردنەکانی پەیوەندیدار بە کۆمپانیاکانی هێڵی ئاسمانیی ئێران دانوستان دەکات، تاوەکوو گەشتە ئاسمانییەکان بە مەبەستی پزیشکی، خوێندن، زیارەت و کاروباری مەدەنی دەست پێ بکەنەوە. هەر ئەم بابەتە دەریدەخات کە لێکەوتە مرۆییەکانی ئەم بڕیارە ئێستا بووەتە یەکێک لە تەوەرە سەرەکییەکانی گفتوگۆکانی بەغدا. 

ئەم هەنگاوە لە کاتێکدا دەنرێت کە بەرپرسانی عێراقی پێشتر ڕایانگەیاندبوو ڕاگرتنی گەشتەکان پەیوەستە بە توندکردنەوەی سزاکانی ئەمریکا لەسەر کەرتی فڕۆکەوانیی ئێران.

ئەو باجەی کە خەڵک دەیدات

کاریگەریی ئەم بڕیارە لەوانەیە زیاتر لە هەموو شتێک لە ژیانی گەشتیار و موسافیرەکان بەدی بکرێت. 

گەشتی ئاسمانی، ڕێگەیەکی چەند کاتژمێریی نێوان ئێران و عێراق دەگۆڕێت بۆ گەشتێکی وشکانیی درێژخایەن؛ ڕێگەیەک کە بەپێی مەبەست دەکرێت زیاتر لە ١٢ کاتژمێر بخایەنێت. ڕاپۆرتەکان باس لە زیادبوونی گوشار لەسەر ڕێبواران و بەرزبوونەوەی تێچووی گواستنەوەی وشکانی دوای ڕاگرتنی گەشتە ئاسمانییەکان دەکەن. 

لە نێو ئەم ڕێبوارانەدا، کۆمەڵە کەسانێک هەن کە سەفەرکردن بۆ ئەوان کات بەسەربردن یان هەڵبژاردنێکی شەخسی نییە:

- نەخۆشەکان بۆ چارەسەری پزیشکی سەردانی ئێران دەکەن.

- خوێندکارانی عێراقی لە زانکۆکان و ناوەندە زانستییەکانی ئێران دەخوێنن.

- زیارەتکاران لەنێوان شارە پیرۆزەکانی ئێران و عێراقدا هاتووچۆ دەکەن.

- بازرگانان و چالاکوانانی ئابووری بۆ بازرگانی و چالاکیی ئابووری پێویستیان بە هاتووچۆی بەردەوامە.

- و لە تەنیشت هەموو ئەمانەشدا، هەزاران خێزان و هاووڵاتیی ئێرانی و عێراقی هەن کە پەیوەندیی خێزانی و کۆمەڵایەتییان لە دوو دیوی سنووردا پێک هاتووە.

ڕاپۆرتە بڵاوکراوەکان تەنانەت ئاماژەیان بە نموونەی دیاریکراوی وەک ئەو نەخۆشە کردووە کە بۆ چارەسەر و چاندنی گورچیلە بەنیازی گەشتکردن بووە بۆ ئێران، هەروەها خوێندکارێکی عێراقی کە لە قوم گیری خواردووە. 

کەواتە هەر بڕیارێک کە ئەم ڕێگەیە دابخات، راستەوخۆ پەیوەندیی بە ژیانی بەشێکی بەرچاو لە خەڵکی هەردوو وڵاتەوە هەیە.

پەیوەندییەکانی ئێران و عێراق؛ لە ڕێگەیەکی ئاسمانی زیاترە

پەیوەندییەکانی نێوان تاران و بەغدا تەنیا لە ئاستی پێوەندیی دەوڵەتەکاندا کورت نابێتەوە. 

ئێران و عێراق خاوەنی پەیوەندییەکی بەرفراوانی ئایینی، زانکۆیی، بازرگانی، کولتووری و کۆمەڵایەتین. نەجەف و کەربەلا بۆ ملیۆنان ئێرانی جێگەی زیارەتن و قوم و مەشهەدیش بۆ ژمارەیەکی زۆر لە هاووڵاتییان و خوێندکارانی عێراقی گرنگیی ئایینی و زانستییان هەیە. 

باڵیۆزی ئێران لە بەغدا ڕایگەیاندووە کە پێش ڕاگرتنی گەشتەکان، ڕۆژانە نزیکەی ٢٥ گەشت لە ئێرانەوە بۆ نەجەف و نزیکەی ١٥ گەشت بۆ بەغدا ئەنجام دەدران و بەگشتی ڕۆژانە لەنێوان ١٢ بۆ ١٣ هەزار کەس لە ڕێگەی هێڵە ئاسمانییەکانی ئێرانەوە لەنێوان هەردوو وڵاتدا هاتووچۆیان دەکرد. هەروەها ئاماژەی بەوەش کردووە کە ڕاگرتنی گەشتەکان کێشەی بۆ ئەو خوێندکارە عێراقییانە دروست کردووە کە لە ئێران دەخوێنن. 

ئەم ئامارانە نیشان دەدەن کە ئێمە ڕووبەڕووی ڕێڕەوێکی ئاسمانیی سنووردار نین؛ بەڵکوو قسە لەسەر یەکێک لە گرنگترین شاڕێگەکانی پەیوەندیی نێوان دوو وڵاتە.

ناڕەزایەتی لە نەجەفەوە هەتا بەغدا

خاڵی سەرنجڕاکێش لە پێشهاتەکانی ئەم دواییەدا، سەرهەڵدانی ناڕەزایەتی و داواکارییەکانە لەناوخۆی عێراق بۆ پێداچوونەوە بەم بڕیارەدا. 

حوسێن ئەلعیساوی، سەرۆکی ئەنجوومەنی پارێزگای نەجەف، باسی لە ناڕەزایەتیی بازرگانان، خوێندکاران و نەخۆشە عێراقییەکان کردووە و داوای کردووە حکوومەتی عێراق لە جێبەجێکردنی سنووردارکردنی گەشتەکانی ئێران لە فڕۆکەخانەی نەجەف پێداچوونەوە بکات. ناوبراو جەختی لەوە کردووەتەوە کە ئەم بڕیارە لێکەوتەی ئابووریی بۆ پارێزگای نەجەف هەیە و بووەتە هۆی سەختی بۆ خوێندکاران، نەخۆشان، بازرگانان و زیارەتکاران. 

لە ئاستی پەرلەمانیشدا دژایەتی هاتووەتە ئاراوە. هەندێک لە پەرلەمانتاران و فراکسیۆنە عێراقییەکان داوایان کردووە کە نابێت فڕۆکەخانەکانی عێراق ببنە شوێنی جێبەجێکردنی سزای دەرەکی، و جەختیان لەسەر سەربەخۆیی بڕیاردانی عێراق کردووەتەوە. 

محەممەد ئەلمووسەوی، ئەندامی پەرلەمانی عێراقیش، هۆشداریی داوە لەسەر لێکەوتە مرۆییەکانی ڕاگرتنی گەشتەکان بۆ سەر نەخۆشان، خوێندکاران، زیارەتکاران و شاندەکانی هەردوو وڵات.

 دەنگی حەوزەی زانستیی نەجەف

یەکێک لە گرنگترین کاردانەوەکان، لە لایەن دەستەیەک لە فەقێ و مامۆستایانی حەوزەی زانستیی نەجەفی ئەشرەفەوە خرایە ڕوو. 

دەستەیەک لە فەقێکانی حەوزەی زانستیی نەجەف لە بەیاننامەیەکدا نیگەرانی و دژایەتیی خۆیان بەرامبەر بە ڕاگرتنی گەشتە ئاسمانییەکانی نێوان نەجەف و ئێران دەربڕی. ئەوان ئەم بڕیارەیان بە پەیوەندیدار بە گوشارە دەرەکییەکان زانی و جەختیان کردەوە کە پەیوەندیی نێوان نەجەف و ئێران تەنیا پەیوەندییەکی گواستنەوە نییە، بەڵکوو پەیوەندیی ئایینی، زانستی، کۆمەڵایەتی و مێژوویی لەنێوان هەردوو کۆمەڵگەدا بوونی هەیە. 

ئەم فەقێیانە هەروەها جەختیان کردووەتەوە کە ڕاگرتنی ڕێگەکانی پەیوەندی، راستەوخۆ کاریگەری دەخاتە سەر دۆخی زیارەتکاران، خوێندکاران، نەخۆشان و بازرگانان، و داوایان لە حکوومەت و پەرلەمانی عێراق کردووە بەرژەوەندییەکانی خەڵک، سەربەخۆیی بڕیاردانی عێراق و پێداویستییەکانی زیارەتکاران لەبەرچاو بگرن. 

ئەم کاردانەوەیە گرنگییەکی تایبەتی هەیە؛ چون نیشانی دەدات کە ناڕەزایەتی بەرامبەر بە ڕاگرتنی گەشتەکان تەنیا لە لایەن چالاکوانانی سیاسی یان ئابوورییەوە نەخراوەتەڕوو، بەڵکوو لەنێو بەشێک لە پێکهاتەی حەوزەی نەجەفیشدا نیگەرانی سەبارەت بە لێکەوتەکانی ئەم بڕیارە دروست بووە.

ناڕەزایەتیی سیاسییەکان و توێژە کۆمەڵایەتییەکان

لە تەنیشت خوێندکاران و حەوزەدا، ژمارەیەک لە ڕەوتە سیاسییەکانی عێراقیش دژایەتیی خۆیان ڕاگەیاندووە. 

هەندێک پەرلەمانتار و لایەنی سیاسی، ڕاگرتنی گەشتەکانی ئێرانیان بە پێچەوانەی سەربەخۆیی بڕیاردانی عێراق زانیوە. عادل عەبدولمەهدی، سەرۆکوەزیرانی پێشووی عێراق، ئەم سنووردارکردنەی بە دەستێوەردانی دەرەکی لە بڕیارەکانی عێراق وەسف کردووە و داوای پێداچوونەوەی تێدا کردووە. هەروەها ئەکرەم ئەلکەعبی، ئەمینداری گشتیی بزووتنەوەی نوجەبا، هۆشداریی دا لە بەردەوامیی ئەم دۆخە و داوای کۆتاییهێنان بە سنووردارکردنەکانی کرد. 

هەروەها ڕاپۆرتگەلێک سەبارەت بە ناڕەزایەتیی بازرگانانی عێراقی بڵاوکراوەتەوە؛ بابەتێک کە نیشان دەدات بازنەی نیگەرانییەکان لە چوارچێوەی زیارەت و گەشت تێپەڕیوە و بەشێک لە ئابووریی خۆجێیی عێراقیش خۆی بە کاریگەر دەزانێت بەم بڕیارە.

پرسیاری سەرەکی؛ گەمارۆدانی وڵاتێک یان گوشار بۆ سەر خەڵک؟

ئەوەی ئەمڕۆ لە پرسی گەشتە ئاسمانییەکانی ئێران و عێراقدا گرنگە، پرسیارێکی بنەڕەتییە: 

ئایا دەبێت گوشاری سیاسی بۆ سەر دەوڵەتەکان بە باجی سەختکردنی ژیانی خەڵک تەواو ببێت؟ 

سزاکانی ئابووری و سیاسی بە هەر ناوێکەوە بن، کاتێک پەلدەکێشن بۆ ناو خزمەتگوزارییە گشتییەکان، گواستنەوە، چارەسەری پزیشکی، خوێندن و هاتووچۆی هاووڵاتییان، چیتر تەنیا ناکۆکیی نێوان دەوڵەتەکان نین؛ بەڵکوو لێکەوتەکانیان راستەوخۆ ڕوودەکاتە کۆمەڵگە. 

لە ڕوانگەی کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە، سنووردارکردنی پەیوەندییە ئاسمانییەکانی ئێران لەگەڵ وڵاتانی ناوچەکە بەشێکە لە گوشاری بەرفراوانتری ئەمریکا دژی ئەم وڵاتە. لە بەرامبەردا، ئەمریکا سزاکانی وەک ئامرازێک بۆ گوشار خستنەسەر دەسەڵاتی ئێران دەناسێنێت. بەڵام ئەوەی لە کرداردا لە هێڵی نێوان ئێران و عێراقدا دەبینرێت، گیرخواردنی کۆمەڵێک لە هاووڵاتییانی هەردوو وڵاتە لەنێو ئەم ناکۆکییەدا.

ئێران؛ جەختکردنەوە لەسەر پاراستنی ڕێگەکانی پەیوەندی

لە کاردانەوە بەرامبەر بەم دۆخە، بەرپرسانی ئێران جەختیان لەسەر پێویستیی بەردەوامیی پەیوەندیی ئاسمانی لەگەڵ عێراق کردووەتەوە. 

ئێران هەروەها ڕایگەیاندووە کە لە گفتوگۆدایە لەگەڵ لایەنی عێراقی بۆ چارەسەرکردنی کێشەکە و دەستپێکردنەوەی گەشتەکان. باڵیۆزی ئێران لە بەغدا باسی لەوە کردووە کە زانایان، ڕەوتە سیاسییەکان، گرووپەکانی بەرگری (موقاوەمە)، توێژە کۆمەڵایەتییەکان، خوێندکاران، خاوەن مەوکەبەکان، سەرۆک عەشیرەتەکان و چینەکانی دیکەی عێراق داوای دەستپێکردنەوەی گەشتەکانیان کردووە و لە هەندێک شاردا لەوانە نەجەف، بەسرە و میسان بانگەوازی گردبوونەوە لەم بارەیەوە کراوە. 

ئەم کاردانەوانە لە تەنیشت دانوستانەکانی حکوومەتی عێراق لەگەڵ ئەمریکا بۆ بەدەستهێنانی لێخۆشبوونی مرۆیی، دەریدەخەن کە پرسی گەشتەکان لە بابەتێکی تەکنیکیی فڕۆکەخانەییەوە بووەتە پرسێکی سیاسی، مرۆیی و کۆمەڵایەتی.

داخوازییەکی ڕوون؛ پەیوەندیی نێوان گەلان مەکەنە قوربانی

ئێران و عێراق دەتوانن لەسەر زۆر بابەت گفتوگۆ لەگەڵ یەکتردا بکەن؛ بەڵام نابێت ڕێگە بدرێت ڕێگەی پەیوەندیی نێوان خەڵکی هەردوو وڵات ببێتە یەکەمین قوربانیی ناکۆکییە سیاسییەکان. 

- خوێندکار دەبێت بتوانێت بگاتە زانکۆ.

- نەخۆش دەبێت بتوانێت بۆ چارەسەری پزیشکی گەشت بکات.

- زیارەتکار دەبێت بتوانێت بچێتە زیارەت.

- بازرگان دەبێت بتوانێت بەردەوامی بە چالاکیی ئابووریی خۆی بدات.

- و خێزانەکانیش دەبێت بتوانن بەبێ سەپاندنی تێچووی ناپێویست، پەیوەندییان بە یەکترەوە هەبێت.

ڕاگرتنی گەشتە ئاسمانییەکانی نێوان ئێران و عێراق نیشانی دا کە گوشارە دەرەکییەکان، کاتێک دەپەڕنەوە بۆ ژێرخانەکانی گواستنەوە، دەتوانن زۆر بەخێرایی کاریگەرییەکانیان لەسەر ژیانی خەڵک دەربخەن. 

ئێستا حکوومەتی عێراق ڕایگەیاندووە کە بۆ بەدەستهێنانی لێخۆشبوون و گەڕاندنەوەی ئەو گەشتانەی پەیوەستن بە چارەسەری پزیشکی، پەروەردە، زیارەت و کاروباری مەدەنی لەگەڵ ئەمریکا دانوستان دەکات. ئەم ڕێگەیە دەکرێت دەرفەتێک بێت بۆ کەمکردنەوەی گوشار لەسەر هاووڵاتییانی هەردوو وڵات.

وتەی کۆتایی

پرسی گەشتە ئاسمانییەکانی ئێران و عێراق لە کۆتاییدا دەگەڕێتەوە بۆ ڕاستییەکی سادە: 

هیچ گەمارۆ و ناکۆکییەکی سیاسی نابێت بە باجی بڕینی پەیوەندیی نێوان گەلان، سەختکردنی چارەسەری نەخۆشان، سەرگەردانیی خوێندکاران، سنووردارکردنی زیارەت و زیانگەیشتن بە پەیوەندییە ئابووری و کولتوورییەکانی نێوان دوو وڵات تەواو ببێت. 

ئەو کاردانەوانەی کە لە لایەن ژمارەیەک لە پەرلەمانتاران و ڕەوتە سیاسییەکانی عێراق، بازرگانان، خوێندکاران و فەقێکانی حەوزەی زانستیی نەجەفەوە خراونەتەڕوو، دەریدەخەن کە ئەم بابەتە تەنیا ناکۆکییەکی نێوان تاران و واشنتۆن نییە؛ بەڵکوو بووەتە پرسێک بە ڕەهەندی ڕاستەوخۆی مرۆیی و کۆمەڵایەتی بۆ ئێران و عێراق. 

لەم ڕوانگەیەوە، کۆماری ئیسلامیی ئێران جەخت لەسەر پاراستنی پەیوەندی لەگەڵ دراوسێکەی و بەردەوامیی پەیوەندییە مرۆیی، کولتووری، زانستی، ئابووری و زیارەتییەکان لەگەڵ عێراق دەکاتەوە؛ ڕێڕەوێک کە لە کۆتاییدا دەبێت لە ڕێگەی گفتوگۆی نێوان هەردوو وڵاتەوە و بەبێ سەپاندنی باج بەسەر خەڵکدا پەیڕەو بکرێت.