جام کوردی - محەمەد باقر قالیباف، سەرۆکی مەجلسی شورایی ئیسلامی، لە وتەکانی شەوی ڕابردوودا باسی لەوە کرد کە دەبێت سووڕی «شەڕ، گفتوگۆ و ئاشتی» بگۆڕدرێت بۆ هاوکێشەی «شەڕ، گفتوگۆ و بەرگریی بازدارەر». گرنگیی ئەم ڕستبەندە لەوەدایە کە بەرگریی پایەدار نەک تەنها وەک دەرئەنجامێکی ئەگەریی شەڕ یان گفتوگۆ، بەڵکو وەک ئامانجێک دەناسێنێت کە دەبێت هەردوو ئامرازەکە لە خزمەت بەدیهاتنیدا بن. ئەم قسەیە دەکرێت وەک نیشانەیەک بۆ ڕوونتربوونەوەی گۆڕانکارییەک لە دیدگای ستراتیژیی ئێراندا سەیر بکرێت؛ گۆڕانکارییەک لە تەرکیزکردن لەسەر کۆتاییهێنان بە قەیران، بۆ هەوڵدان بۆ ڕێگری کردن لە دووبارەبوونەوەی.
لە پەیوەندییەکانی نێوان ئێران و ئەمریکادا، پرسیاری سەرەکی بۆ چەندین ساڵ ئەوە بووە کە چۆن دەکرێت بگەیەنرێتە ڕێککەوتنێک کە کۆتایی بە ململانێ بهێنێت و ڕێگای ئاشتی بکاتەوە. بەڵام ئەزموونی ڕووبەڕووبوونەوەکانی ئەم دواییە، پرسیارێکی سەختتری هێناوەتە ناوەندەوە: ئەگەر ڕێککەوتن نەتوانێت ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی شەڕ بکات، ئایا کۆتاییهێنان بە شەڕ بە تەنیا چەندە گرنگیی ستراتیژیی هەیە؟
بۆچی ئاشتی ئیتر بە تەنیا بەس نییە؟
لە لۆژیکی ئاسایی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا، شەڕ بۆ گەیشتن بە ئاشتی کۆتایی پێ دێت و گفتوگۆش ڕێگای گۆڕینی ڕاگرتنی تێکهەڵچوونە بۆ ڕێککەوتنی سیاسی. بەڵام ئەم ئەلگۆیە کاتێک کارا دەبێت کە ڕێککەوتنەکە بتوانێت ڕەفتاری لایەنەکان ڕێکبخات و ئەگەری گەڕانەوە بۆ شەڕ کەم بکاتەوە. ئەگەر لایەنێک پابەندبوونەکانی خۆی پێشێل بکات یان ڕێککەوتنەکە تەنها وەک وەستاندنێک بۆ خۆڕێکخستنەوە ببەستێت، ئیمزاکردنی بەڵگەنامە بە تەنیا ئاساییشی پایەدار دروست ناکات.
قالیباف راست لەم خاڵەوە باسەکەی دەباتە پێشەوە. ئەو ئەو بۆچوونە ڕەت دەکاتەوە کە گوایە گفتوگۆ و ڕێککەوتن لەگەڵ ئەمریکادا بەخۆڕایی ڕێگری لە هێرشی دووبارە دەکات، بەڵام لە هەمان کاتدا ئەو گریمانەیەش ڕەت دەکاتەوە کە تەنها جەنگان و زیادکردنی تێچووی دوژمن، ئەو لە ئامانجەکانی پەشیمان دەکاتەوە. لە دیدی ئەوەوە، چارەسەر هەڵبژاردنی یەکێک لەم دوو ڕێگایە نییە، بەڵکو تێکەڵکردنیانە بۆ دروستکردن و سەلماندنی بەرگری.
ئەمە جیاوازییەکی گرنگە. لەم ڕستبەندەدا، گفتوگۆ ئیتر تەنها هەوڵێک نییە بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتنێک بە ناوی ئاشتی، و شەڕیش نابێت ببێتە پرۆسەیەکی فرسایی و کۆتایی نەهاتوو. هەردوکیان دەبێت یارمەتی گۆڕینی هاوکێشەکانی لایەنی بەرامبەر بدەن؛ بە شێوەیەک کە تێچووی دەستدرێژیکردنە سەر ئێران لە سوودە ئەگەرییەکانی زیاتر بێت.
بێگومان بێباوەڕی بە ئەمریکا و گومان لە پابەندبوونی بە ڕێککەوتنەکانەوە، بە مانا نەبوونی سوودی دیپلۆماسی نییە. بە پێچەوانەوە، ئەگەر ڕێککەوتن بڕیارە بەشێک لە ستراتیژیی بەرگری بێت، دەبێت لە ڕووی پابەندبوونەکان، زەمانەتە جێبەجێکارەکان و تێچووی پێشێلکردنەکەیەوە بە شێوەیەک دیزاین کرێت کە ئاساییشی وڵات تەنها بە ئیرادە و بەڵێنی لایەنی بەرامبەرەوە نەبەسترێتەوە. پرسیاری سەرەکی گفتوگۆکردن یان نەکردن نییە؛ پرسیار ئەوەیە کە گفتوگۆ چ دەرئەنجامێک بۆ ئاساییشی درێژخایەنی ئێران بەدوای خۆیدا دەهێنێت.
لە مەیدانەوە تا هێزی نیشتمانی بۆ بەرگرییەکی پایەدار
بەشێکی تری وتەکانی قالیباف، جەختکردنەوەیە لەسەر گۆڕینی سەرکەوتنی سەربازی بۆ دەستکەوتی سیاسی. ئەو تێگەیشتنی ئیسلاماباد لەم چوارچێوەیەدا شڕۆڤە دەکات و دەڵێت کە ئەم لێکتێگەیشتنە، سەرەڕای جێگیرکردنی دەستکەوتەکانی مەیدان، دەرفەتێکی بۆ بەهێزکردنی توخمەکانی هێزی ئێران ڕەخساندووە. بێبەش لە هەڵسەنگاندنی ڕادەی بەدیهاتنی ئەم ئامانجانە، ئەسڵی بابەتەکە گرنگیی ستراتیژیی هەیە: دەستکەوتی سەربازی کاتێک بەردەوام دەبێت کە بتوانرێت بکرێتە ئەنجامێکی سیاسی. ئەگەر باڵادەستی لە مەیدان نەبێتە هۆی ڕێکارگەلێک بۆ کەمکردنەوەی هەڕەشە، جێگیرکردنی پێگەی وڵات و زیادکردنی توانای بەرگری و ئابووری، ڕەنگە بە تێپەڕبوونی کات بەشێک لە کاریگەرییەکەی لەدەست بدات.
بەڵام ئەم لۆژیکە مەرجێکی بنەڕەتی هەیەتی: نە هەر سەرکەوتنێکی سەربازی بە مەرجێک دەگاتە دەستکەوتی سیاسیی پایەدار و نە هەر ڕێککەوتنێکیش بە مانای جێگیرکردنی سەرکەوتنە. ئەنجامەکە دەبێت بە پێوەەرگەلێکی وەک ڕادەی کەمبوونەوەی هەڕەشە، توانای جێبەجێکردنی پابەندبوونەکان و کاریگەری ڕێککەوتنەکە لەسەر توانای بەرگری و ئابووری وڵات هەڵسەنگێندرێت.
خاڵێکی تری شایانی سەرنج لە وتەکانی قالیبافدا، فراوانکردنی چەمکی هێزە لە ڕەهەندە سەربازییەکان. ناوبراو لە پاڵ هێزی هێرشبردن و بەرگریی ئاسمانی، فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، جەبهەی مقاوەمەت و پێگەی ئێران لە تەنگەی هورمزدا، باسی لە یەکڕیزیی نیشتمانی، خۆڕاگریی کۆمەڵایەتی و ئابووری و بوونی ئاڕاستەیەکی روون بۆ داهاتوو دەکات. ئەم جەختکردنەوەیە، پەیوەندی نێوان بەرگری و گەشەپێدانی ئێران دەخاتە ڕوو. هێزی سەربازی بێ پشتێنەی ئابووریی پایەدار تووشی سنوورداربوون دەبێت؛ یەکڕیزیی نیشتمانی بەبێ متمانەی گشتی زیانی پێ دەگات؛ و خۆڕاگریی کۆمەڵایەتیش تەنها بە بانگهێشتکردنی خەڵک بۆ بەرگگرتنی سەختییەکان دروست نابێت. کوالێتی بەڕێوەبردن، سەقامگیریی ئابووری، هومێد بە داهاتوو و هەستی بەشداریکردنی هاووڵاتییان لە چارەنووسی وڵاتدا، هەموویان لە توانای نیشتمانیدا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەکان ڕۆڵیان هەیە.
لەم دیدگایەوە، بەرگرییەکی پایەدار نەک تەنها بە زیادکردنی توانای چەکی پێناسە دەکرێت. ئەم بەرگرییە کاتێک پشتێنەیەکی ڕاستەقینە دەدۆزێتەوە کە توانای سەربازی لەگەڵ ئابوورییەکی خۆڕاگر، کۆمەڵگەیەکی یەکگرتوو و دامەزراوەی کارا تێکەڵ بێت. ئاساییش، ئەگەر بڕیارە پایەدار بێت، دەبێت دەرفەتی گەشەپێدانیش بڕەخسێنێت.
لەگەڵ ئەوەشدا، بەرگری پێچەوانەی بەڵگەنامەیەکی ئیمزاکراو، دۆخێکی جێگیر نییە کە یەک جار بەدەست بهێنرێت و هەتاهەتایە بمێنێتەوە. ئەم چەمکە بە هەڵسەنگاندنی بەردەوامی لایەنی بەرامبەر لە توانا، ئیرادە و تێچووی چالاکیی سەربازییەوە گرێ دراوە. بۆیە تەنانەت زیادکردنی توانای بەرگریش بە تەنها مسۆگەر ناکات کە هەموു هەڕەشەکان لەناو ببن.
لە لایەکی ترەوە، بەرگرییەکی پایەدار جیاوازە لە شەڕی بڕ نەبوو. ئەگەر وڵات بەردەوام لە بەر دیمەنی تێکهەڵچوون، داخورانی ئابووری و نەبوونی دڵنیایی کۆمەڵایەتیدا بێت، ئەو ستراتیژییەی کە بڕیارە ئاساییش دروست بکات، ڕەنگە لەگەڵ ئامانجەکەی خۆیدا تووشی ناکۆکی ببێت. سەرکەوتنی ئەم ڕێبازە دەبێت نەک تەنها لە توانا بۆ وەڵامدانەوەی هێرش، بەڵکو لە کەمکردنەوەی ئەگەری شەڕ، پاراستنی تواناكانی وڵات و کردنەوەی ڕێگای گەشەپێداندا هەڵسەنگێندرێت.
ئەرکە نوێیەکانی دیپلۆماسی
لە میانەی ئەمەدا، دیپلۆماسی ئەرکێکی لە کڕینی کات زیاتری هەیە. ئەو دەرفەتەی لە گفتوگۆوە بەدەست دێت دەبێت ببێتە هۆی بەهێزکردنی ڕاستەقینەی هێزی نیشتمانی و ڕێککەوتنەکەش دەبێت بە شێوەیەک ڕێکبخەرێت کە دەرفەتی پشکنینی ڕاستێتیی پابەندبوونەکان و ڕووبەڕووبوونەوەی پێشێلکردنی ئەگەرییان تێدا هەبێت. بەبێ چنین پەیوەندییەک، سووڕی شەڕ و گفتوگۆ ڕەنگە تەنها دووبارە ببێتەوە، بەبێ ئەوەی وڵات بگاتە دۆخێکی سەقامگیرتر.
وتەکانی قالیباف لەو ڕوانگەیەوە شایانی سەرنجن کە باسەکەی لە دووانەی شەڕ و گفتوگۆوە گواستووەتەوە بۆ پرسیارێکی بنەڕەتیتر: چۆن دەکرێت بارودۆخێک دروست بکرێت کە لایەنی بەرامبەر لە دووبارەکردنەوەی شەڕ پەشیمان بێتەوە؟ وەڵامی ئەو، گرێدانی هێزی سەربازی، دیپلۆماسی و بەهێزکردنی بەردەوامی توخمەکانی هێزی نیشتمانییە لە چوارچێوەی ستراتیژیی بەرگریی پایەداردا.
لە ئەم چوارچێوەیەدا، ئاشتی ئیتر بە تەنها بە مانای ڕاگرتنی تێکهەڵچوون یان ئیمزاکردنی ڕێککەوتنێک نییە؛ بەڵکو دۆخێکە کە دەبێت پشتێنەی هەبێت و لە بەرامبەر گۆڕانی هاوکێشەکانی لایەنی بەرامبەردا خۆڕاگر بێت. لەگەڵ ئەوەشدا، بەرگریش نابێت ببێتە ئامانجێکی سەربەخۆ لە ئاشتی و گەشەپێدان. بایەخی کۆتایییەکەی لەوەدایە کە ئەگەری شەڕ کەم دەکاتەوە و دەرفەتی تەرکیزکردنی وڵات لەسەر داهاتوو دەڕەخسێنێت.
پرسیاری ئێران، لەم ڕستبەندەدا، تەنها کۆتاییهێنان بە شەڕی ئێستا نییە؛ بەڵکو ڕێگری کردنە لە گەڕانەوە بۆ خاڵی دەستپێک. ئەوەی کە ئەم گۆڕانکارییە لە دەربڕیندا تا چەند دەبێتە هۆی گۆڕانی پراکتیکی لە سیاسەتی ئەمنی و دەرەکیی وڵاتدا، بە چۆنیەتی جێبەجێکردنییەوە بەستراوە. پێوەری کۆتایییش ڕوونە: ئیا تێکەڵکردنی شەڕ، گفتوگۆ و هێزی نیشتمانی دەتوانێت ئاساییشێکی پایەدارتر دروست بکات و سەرچاوە و دەرفەتی زیاتر بۆ گەشەپێدانی ئێران دابین بکات؟