جام کوردی - لە ئاستی نێودەوڵەتیدا سەبارەت بە کۆبوونەوەی تاران چییان گوت؟ هاوکات هاتنی وەزیری بەرگری سعودیە، فەرماندەی سوپای پاکستان و ڕاوێژکاری ئاسایشی تورکیا بۆ تاران ئەوەتا لە هەواڵێکی دیپلۆماسیی ئاساییەوە، بووە بابەتێکی گرنگ و جدی لە کەشی سیاسی نێودەوڵەتیدا.
لە دەرەوەی ئێران کۆڕبەندەکەی تاران چەندین گێڕانەوەی جیاوازی بۆ کرا، بەشێکی بەرچاو لە میدیاکانی لە ئاستی جیهان، گرنگیی کۆڕبەندەکە لەوەدا دەبینن کە ئایا دەتوانێت ڕێگربێت لە خولێکی نوێی جەنگی نێوان ئێران و ئەمریکا و ئیسرائیل، نەک ئەوەی لە «ڕێکخستنە ناوچەییە نوێیەکەدا» بیدۆزێتەوە.
١. میدیاکانی ئەمریکا و ڕۆژئاوا: «هەوڵێک بۆ ڕێگەگرتن لە جەنگی داهاتوو»
ڕۆیتەرز کۆڕبەندەکەی تاران لە پلەی یەکەمدا وەک هەوڵێک بۆ کەمکردنەوەی گرژی و ڕێگەگرتن لە تەشەنەکردنەوەی جەنگ وەسف کرد. ئەم ئاژانسە ڕاپۆڕتی دا کە لە وتووێژەکاندا باس لە سازوکاری دەستپێنەکردنەوەی شەڕ، دەستپیکردنەوەی گفتوگۆکانی ئێران و ئەمریکا، هێرشەکانی حووسییەکان بۆ سەر سعودیە و کێشەکان لە گەرووی هورمز کراوە. ڕۆیتەرز هەروەها گوتوویەتی کە پاکستان پلانێکی لەبەرچاو داناوە بۆ نزیککردنەوەی هەڵوێستەکانی تاران و واشینگتۆن، کە تێیدا وڵاتە ئەندامەکانی پەیمانی مەککە و قەتەر دەتوانن ڕۆڵی ڕاستەقینەدەر بگێڕن.
واشینگتۆن پۆستیش ئەم کۆڕبەندەی لە چوارچێوەی نیگەرانی لە دەستپیکردنەوەی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیلدا شیکاری کردووە و وەک هەوڵێک بۆ کەمکردنەوەی گرژی ناساندوویەتی. لەم گێڕانەوەیەدا، تاران شوێنی ڕاوێژێکی دیپلۆماسییە کە هاوکات لەگەڵ زیادی نیگەرانییەکان لە هێرشێکی نوێدا بەڕێوە دەچێت. فاینەنشاڵ تایمز کۆڕبەندەکەی وەک بەشێک لە هەوڵی قەتەر و پاکستان بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی کاتی دانا؛ ڕێککەوتنێک کە لە هەندێک ڕاپۆڕتدا دەکرێت بریتی بێت لە کردەوەی گەرووی هورمز بەرامبەر بە کەمکردنەوەی فشارەکانی ئەمریکا و دەستڕاگەیشتنی ئێران بە سەرچاوە داراییەکان.
لە ئاکامدا، لە بەشێکی بەرچاوی میدیاکانی ڕۆژئاوا، تاران زیاتر وەک شوێنی کۆتا هەوڵە دیپلۆماسییەکان پێش گەڕانەوەی ئەگەری جەنگ کراوەتە قسە، نەک شتێکی تر.
٢. جەزیرە و میدیاکانی عەرەبی: کێشەکە لە ئاسایشی کەنداو و یەمەندایە
جەزیرە زیاتر جەختی لە بەرژەوەندییە ڕاستەوخۆکەکانی سعودیە کردووەتەوە. لە گێڕانەوەی ئەم تۆڕەدا، کێشەی هێرشەکانی حووسییەکان بۆ سەر سعودیە و هەڕەشە ئەمنییەکانی دەربەرامبەر ڕیاز، یەکێک بووە لە گرنگترین زەمینەکانی بوونی سعودییەکان لە تاران. ئەم ناوەندە لەگەڵ گێڕانەوەی فەرمییەکەی سعودیەش دەگونجێت. ڕائد کەریملی، جێگری وەزیری دەرەوەی سعودیە، لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی X نووسیویەتی کە گەشتی شاندی وڵاتە ئەندامەکانی پەیمانی مەککە لە چوارچێوی هەوڵەکان بۆ کەمکردنەوەی گرژی، پێشبرکێی چارەسەرە دیپلۆماسییەکان و پشتگیریکردن لە ناوبژیگەریی قەتەر و پاکستانە. بۆیە ناکرێت گێڕانەوەی سعودی بە تەنیا «ناوبژیگەری بۆ ئێران و ئەمریکا» لەبەرچاو بگیرێت؛ ئاسایشی سعودیە و هێرشەکانی حووسییەکانیش لە ناوەندی حسابەکانی ڕیازدان.
٣. میدیاکانی تورکیا: جەخت کردن لە سەر «ئاسایشی ناوچەیی»
میدیاکانی تورکیا بە گشتی ناوەندی ئەرێنیان بۆ پەسەندکردنی گفتوگۆ هەبوو. ئاژانسی ئانادۆڵوو، حورییەت، یەنی شەفەق، ڕۆژنامەی دیلی سەباح و هابەر تورک جەختیان لەسەر بەهای وەک ئاسایشی ناوچەیی، گفتوگۆ، هاوکاریی ئیسلامی و کەمکردنەوەی گرژی کردووەتەوە. لە هەندێک لەم میدیایانەدا وتارەکانی پزیشکیان دەربارەی هاوکاریی وڵاتانی موسڵمان و پێویستی بەهێزکردنی ئاسایش و گەشەپێدانی ناوچەیی سەرنجی زۆری ڕاکێشا. ئەم هەڵوێستە لەگەڵ سیاسەتی گشتیی ئەنقەرەش دەگونجێت: تورکیا لە لایەکەوە ئەندامی پەیمانی بەرگریی مەککەیە و لە لایەکی دیکەوە، نایەوێت لە ڕێکخستە ئەمنییە ناوچەییەکاندا ئێران وەک بەشداربووێکی لابراو ببینێت.
٤. پاکستان: تاران وەک بەشێک لە ڕێگای ناوبژیگەری
لە میدیاکانی پاکستان، گرنگی کۆڕبەندەکە لە هەموو شتێک زیاتر لە ڕۆڵی عاسم منیر و ئیسلام ئاباد لە ناوبژیگەریدا سەرچاوە دەگرێت. ڕۆژنامە پاکستانییەکەی تریبیون ڕاپۆڕتی دا کە نشستەکە بە پێشنیاری عاسم منیر بەڕێوە چووە و هەرچەندە ڕێککەوتنێکی دیاریکراو نەکراوە، بەڵام بڕیاری چوار وڵاتەکە بۆ بەردەوامبوون لە گفتوگۆ گرنگییەکی زۆری هەیە. ئەم میدیایە جەختی کردووەتەوە کە نشستەکە هیچ ڕێککەوتنێکی نوێی لەبارەی ئاگربەست، یەمەن یان قەیرانی نێوان ئێران و ئەمریکاوە ڕانەگەیاندووە. لەم ڕوانگەیەوە، پاکستان هەوڵ دەدات شوێنی خۆی وەک ناوبژیگەرێکی ناوچەیی لە نێوان تاران، ڕیاز و واشینگتۆندا جەخت بکاتەوە.
٥. ڕووسیا: گرنگیی جیۆپۆلیتیکیی کۆڕبەندەکە
مۆسکۆش گرنگی بە نشستەکەدا. میخائیل ئۆلیانۆف، نوێنەری ڕووسیا، لە کاردانەوە بەرامبەر بە کۆڕبەندەکەی تاران جەختی کردووەتەوە کە ناکرێت گرنگیی ئەم گەشەپێدانە کەم بکرێت. ئەم کاردانەوە کورتە، بە پێچەوانەی هەندێک لە شیکارییە میدیاییەکان، هێشتا مانای پشتگیری ڕووسیا لە پلانێکی دیاریکراو نییە؛ بەڵام نیشانەی ئەوەیە کە مۆسکۆش کۆڕبەندەکەی چوار وڵات لە چوارچێوی گۆڕینی ئەگەری ڕێکخستە ئەمنییە ناوچەییەکاندا بە چاودێرییەوە دەبینێت.
٦. هاوکارییەکی گرنگ: پێشنیاری عومان بۆ ئاسایشی ناوچەیی بەبێ سەرەکی ئەمریکا
یەکێک لە گرنگترین هەڵوێستە دەرەکییەکان هاوکات لەگەڵ کۆڕبەندەکەی تاران لەلایەن بەدر ئەل بوسەیدی، وەزیری دەرەوەی عومان، ڕاگەیەندرا. ئەو پێشنیاری دانانی پەیمانێکی نەک بەرپاوبوونی ناوچەیی لە نێوان چوار وڵاتەکەی ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو، ئێران و عێراقدا کرد و گوتی کە دەبێت وڵاتانی ناوچە زیاتر بەرپرسیارەتی ئاسایشی خۆیان لە ئەستۆ بگرن و ئەمریکا نەبێتە سەرچاوەی سەرەکی دابینکردنی ئاسایشی ناوچەکە.
ئەم هەڵوێستە گرنگی تایبەتی هەیە، چونکە نیشانەی ئەوەیە کە ئەو بیرۆکەیەی تاران ساڵانێکە لەبارەی «ئاسایشی ناوچەیی بەبێ بوونی هێزە دەرەکییەکان» پێشکەشی دەکات، ئێستا لە هەندێک پایتەختی عەرەبیشدا زیاتر و زیاتر لەبەرچاو دەگیرێت. بەڵام ڕاپۆڕتێکی گاردین لەبیر دەخاتەوە کە زۆرێک لە وڵاتانی ناوچە بەهۆی زیانەکانی نێوان هێرشەکانی ئێران و هێزە هاوپەیمانەکانییەوە، هێشتا بە گومانەوە سەیری گەیشتن بە پەیمانێکی وەها دەکەن.
٧. ئیسرائیل و میدیاکانی نزیک لەو ڕژێمە: کۆڕبەندەکە لە سێبەری جەنگی ئەگەری نوێدا
لە میدیاکانی ئیسرائیلدا، کۆڕبەندەکەی تاران بە شێوەیەکی سەرەکی نەک وەک ڕێککەوتنێکی ئەمنیی ئەرێنی، بەڵکو لە چوارچێوی هەوڵی وڵاتانی ناوچە بۆ بەڕێوەبردنی لێکەوتەکانی جەنگ و نیگەرانی لە خولی نوێی ململانێ کراوەتە قسە. تایمز ئۆف ئیسرائیل ئەم دیدارەی وەک یەکەم پەیوەندی ئاست-بەرزیی ئێران لەگەڵ هەر سێ وڵاتە ئەندامەکەی پەیمانی مەککە دوای تەشەنەکردنی قەیرانەکە وەسف کردووە و هاوکات جەختی لە بەردەوامی هێرشەکانی حووسییەکان و فشارە ئەمنییە ناوچەییەکان کردووەتەوە. لەم چوارچێوەیەدا، گرنگی نشستەکە بۆ ئیسرائیل هەتا ڕادەیەک دەگەڕێتەوە بۆ ئەم پرسیارە: ئایا لە حاڵەتی دەستپێکردنی خولی نوێی جەنگدا، وڵاتانی ناوچە ئامادەن لە سنووری ئەمریکا و ئیسرائیلدا وەستان یان هەوڵ دەدەن قەیرانەکە لە ڕێگەی گفتوگۆوە کۆنتڕۆڵ بکەن؟