جام کوردی - لەگەڵ چڕبوونەوەی هێرشەکانی ڕژێمی زایۆنی بۆ سەر باشووری لوبنان و هەڕەشەی چۆڵکردنی گەڕەکی زاحیەی بەیروت، نیگەرانییەکان سەبارەت بە پێشهاتەکانی سەر زەمین، چوونە ناو قۆناغێکی نوێ زیاتر بوون؛ قۆناغێک کە بتوانێت مەودای گرژییەکان لە دەرەوەی سنوورەکانی لوبنان درێژ بکاتەوە و کاردانەوەی ئەکتەرە ناوچەییەکان دەستپێبکات؛ تەوەرێک کە محەمەد عەلی موهتەدی شرۆڤەکاری باڵا بۆ پرسەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە چاوپێکەوتنێکدا باسی کرد.

لەگەڵ چڕبوونەوەی هێرشەکانی ڕژێمی زایۆنی بۆ سەر باشووری لوبنان و هەڕەشەی چۆڵکردنی گەڕەکی زاحیەی بەیرووت، پێشهاتەکانی سەر زەوی لە بەرەی باکووری فەلەستینی داگیرکراودا چووەتە قۆناغێکی هەستیارتر؛ قۆناغێک کە لە چاوی زۆرێک لە چاودێراندا تەنیا لە سنوورەکانی لوبناندا سنووردار نییە و دەتوانێت دەرئەنجامەکانی لە دەرەوەی ڕووبەڕووبوونەوەی ناوخۆیی هەبێت. هاوکات لەگەڵ زیادبوونی جموجۆڵە سەربازییەکانی ڕژێمی زایۆنی و فراوانبوونی مەودای هێرشەکان بۆ سەر شارەکانی لوبنان و ناوچە مەدەنییەکان، هەڵوێستە ڕاگەیەندراوەکانی ئێرانیش گرنگی و هەستیاری ئەم پێشهاتانەیان زیاتر کردووە و بووە هۆی ئەوەی ڕژێمی زایۆنی پاشەکشە بکات و هێرش بۆ سەر ناوچەکانی دەرەوەی شار دوابخات. ترەمپ بەپەلە لە تویتێکدا ئیدیعای کرد: هیچ هێزێک ڕەوانەی بەیروت ناکرێت، هەر هێزێکیش لە ڕێگادا بێت دەگەڕێندرێتەوە، حزبوڵاش تەقەکردن ڕادەگرێت، ئیسرائیلیش هێرش ناکاتە سەریان.

محەممەد عەلی موهتەدی، شرۆڤەکاری باڵای پرسەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لێکۆڵەری باڵا لە ئینستیتیوتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ لێکۆڵینەوە ستراتیژییەکان لە چاوپێکەوتنێکدا، ئاماژەی بە هەڕەشەی ئەم دواییەی ڕژێمی زایۆنی لە سەر گەڕەکی زاحیەی بەیرووت کرد و ئەم هەنگاوەی بە بەشێک لە ڕێبازێکی فراوانخوازانە و هۆکاری قەیراناوی زانی و جەختی لەوە کردەوە کە درێژەدان بەم ڕەوتە دەتوانێت ببێتە هۆی فراوانبوونی ململانێکان لە ناوچەکەدا.

ناوبراو وتی: ڕژێمی زایۆنی بە تایبەت بەو پێکهاتەیەی ئێستای کابینەکەی، بە کردەیی ناتوانێت ژیانی سیاسی خۆی بەبێ شەڕ و قەیران درێژە پێبدات و کەسایەتییە توندڕەوەکانی ئامادەی ئەم کابینەیەش بە ئاشکرا باس لە ڕێبازگەلێک دەکەن کە لەسەر بنەمای فراوانخوازی و فراوانبوونی داگیرکاری لە سەرانسەری ناوچەکە دامەزراون. ئەم بۆچوونە تەنیا لە فەلەستین سنووردار نییە و هەروەها لوبنان و سووریا و بەشەکانی دیکەی ناوچەکەش دەگرێتەوە؛ بۆیە دەبێت مەترسی لەسەر گەڕەکی زاحیەی بەیروت لە چوارچێوەی ئەم سیاسەتە ماکرۆیەدا شی بکرێتەوە. ئەو کەسایەتییە زۆر توندڕەوانەی کە لە کابینەی ئێستای حکومەتدا ئامادەن، لەوانەش بەشێک لە بەرپرس و وەزیرە ئەمنییەکان، بە ئاشکرا باوەڕیان بەو ڕێبازانە هەیە کە لەسەر بنەمای نەهێشتن و کۆمەڵکوژی و لەناوبردنی فەلەستینییەکان و تەنانەت موسڵمانانی ناوچەکە دامەزراون و لە چوارچێوەی ئەو بیرۆکەیەی کە پێی دەوترێت "ئیسرائیلی گەورە" دەجووڵێن.

ناوبراو زیادی کرد: ئەم پلانە بە ڕاشکاوی داگیرکردنی بەشێکی زۆری ناوچەکە لەخۆ دەگرێت لەوانە لوبنان، ئوردن، بەشێک لە باشووری سوریا، بەشێک لە عێراق، عەرەبستان و میسر و سەرکردەکانی ڕژێمی زایۆنیش چەندین جار باسیان لە پەیڕەوکردنی پلانێکی لەو شێوەیە کردووە. له به ڕامبه ڕ هه ڕه شه یه کی به ڕبڵاوی وادا، ده بوو هه موو وڵاتانی ناوچه هاوشان له گه ڵ کۆماری ئیسلامیی ئێران و میحوه ڕی خۆڕاگری، هاوکاری به ڕفراوان بۆ به ڕه نگاربوونه وه ی فراوانخوازی ڕژێمی زایۆنی و پلانه تێکشکێنه ڕه کانی کابینه ی نه ته نیاهۆ ده ست پێ بکردایە.

ئاماژەی بەوەشکرد: ئەوەی ئەمڕۆ لە لوبنان ڕوودەدات جیا نییە لە ڕەوتی گشتی پێشهاتەکانی غەززە. ڕژێمی زایۆنی لە یەک کاتدا دوو ڕێگای تەواوکەر پەیڕەو دەکات: یەکەم، توندکردنەوەی گوشاری مرۆیی و سەربازی بۆ سەر خەڵکی غەززە و دووهەم، فراوانکردنی مەودای دەستدرێژی بۆ باشووری لوبنان و زیادکردنی گوشار لەسەر خۆڕاگری لەم وڵاتەدا. لە غەززە بەشێکی زۆری خاکەکە لەژێر فشارێکی بێ وێنەدایە و ملیۆنان کەس لە بارودۆخێکی سەختی ئاوارەبوون و گەمارۆداندا دەژین؛ پرۆسەیەکی هاوشێوە لە لوبنان بەڕێوەدەچێت، هەرچەندە بە وردەکاری جیاواز.

بە گوتەی ئەم شرۆڤەکارە باڵایەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەو کاتەوەی ئاگربەست ڕاگەیەندراوە، حزبوڵڵا لە لوبنان چەند مانگێکە ڕێزی لەم ڕێککەوتنە گرتووە. ئەمە لە کاتێکدایە کە ڕژێمی زایۆنی بە درێژایی ئەم ماوەیە هێرش دەکاتە سەر باشووری لوبنان و ماڵەکانی گوندە جۆربەجۆرەکانی وێران کردووە و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک بۆ بە ئامانج و شەهیدکردنی ئۆتۆمبێل و خەڵکی سەر ڕێگاکان بەکارهێناوە. ئەم پرۆسەیە دواجار گەیشتە قۆناغێک کە حزبوڵڵا بڕیاریدا وەڵامی ئەو کردەوانە بداتەوە و هاوکێشە یەکلایەنە لە مەیدانەکە لاببات.

گۆڕان لە مەیدانی لوبنان و پەیامی هەڕەشەی دەحیە

موهتەدی لە درێژەی قسەکانیدا بە ئاماژە بە وەڵامی حزبوڵڵا وتی: وەڵامی بزووتنەوەکە تەنیا سنووردار و ڕەمزی نەبوو، بەڵکو لە ئاستە جۆراوجۆرەکانی ئۆپەراسیۆندا بەدواداچوونی بۆ دەکرا. ناوبراو زیادی کرد: حزبوڵڵا لە هەندێک کاتدا بە مووشەکی قورس شوێنی نیشتەجێبوونی زایۆنیستەکان و هەندێک شاری گرینگی باکووری فەلەستین وەک نەهاریە، حەیفا و جەرگەی تەلئەبیبی کردۆتە ئامانج. لە چەند هەفتەی ڕابردووشدا حزبوڵڵا شێوازێکی نوێی بەکارهێناوە و بە کەڵک وەرگرتن لە مایکرۆ درۆن بە ڕێنمایی فایبەر ئۆپتیک، هێرشی کردووەتە سەر ژمارەیەکی زۆر لە تانک و کەشتی هەڵگری کارمەندان و کۆبوونەوەی هێزە داگیرکەرەکان. ئەم ئامێرە ناتوانرێت شوێنپێی بگیرێت و نە دەستنیشان بکرێت و ئەمەش ڕژێمی زایۆنیستی تووشی سەرسوڕمان کردووە.

وتیشی: "ئەم پێشهاتانە وایکردووە کە تەلئەبیب مەودای هەڵسوکەوتە شەڕانگێزەکانی فراوانتر بکات و هەوڵی دروستکردنی ناوچەی پارێزەر لە باشووری لوبنان بدات، لەو چوارچێوەیەشدا نزیکەی ٨٠ شار و گوندی بەتەواوەتی وێران کردووە، خانووی وێران کردووە و دانیشتوانی ئەو ناوچانەی ئاوارە کردووە. لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا بازنەی ئەو جموجۆڵانە بۆ ناوچە گرنگەکانی لوبنان، و شارەکانی وەک تیر و نەباتیە لە هێرشەکان ڕزگاریان نەبووە”. ڕژێمی زایۆنی ئێستا ڕێوشوێنی بێوێنە دەگرێتەبەر، لەوانە هەڕەشەی چۆڵکردن و بۆردومانکردنی گەڕەکی باشووری بەیروت کە ناوچەیەکی دانیشتووانی شیعە و گرنگییەکی زۆری هەیە.

ئەو شرۆڤەکارە باڵای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جەختی لەوە کردەوە: ئەو مەترسییەی ئەم دواییە بۆ سەر گەڕەکەکانی بەیروت گرنگە، چونکە گەڕەکەکانی دەرەوەی شار تەنیا ناوچەیەکی جوگرافی نین، بەڵکو بە خاڵێکی سەرەکی لە هاوکێشە ناوخۆیی و ناوچەییەکانی لوبنان لە ڕوانگەی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئەمنیەوە هەژمار دەکرێن. ناوبراو زیادی کرد: ئەگەر ڕژێمی زایۆنیستی بیەوێت ئەم هەڕەشەیە جێبەجێ بکات، سروشتییە کە هەروەها ئاستی کاردانەوەکان لەو دۆخەی ئێستا تێدەپەڕێت.

لەو چوارچێوەیەدا موهتەدی ئاماژەی بە چەمکی "یەکێتیی مەیدانەکان" کرد و وتی ئەم بیرۆکەیە کە پێشتر شەهید سەید حەسەن نەسروڵڵا پێشنیاری کردبوو، لەسەر ئەو بنەمایە دامەزراوە کە ئەگەر یەکێک لە بازنەکانی میحوەری بەرخۆدان بکرێتە ئامانج، بوارەکانی دیکەش هەنگاوی پشتیوانی لێدەگرن. هەروەها ئەزموونی چەند مانگی ڕابردوو دەریخستووە کە ئەم چوارچێوەیە تەنیا گەڵاڵەیەکی تیۆری نییە و دەتوانێت ببێتە بنەمای بڕیاردان لە پراکتیکدا.

ئاماژەی بەوەشکرد: هەروەک چۆن دوای پێشهاتەکانی ٧ی ئۆکتۆبەر، بەرە جۆراوجۆرەکانی بەرخۆدان چالاک بوون بۆ پشتیوانیکردن لە غەززە، لەم بارودۆخەی ئێستادا، ئەگەر فشارەکانی سەر لوبنان، و بەتایبەتی لەسەر گەڕەکی زاحیەی بەیروت، بگاتە قۆناغێکی مەترسیدار، ئەگەری ئەوە هەیە کە ئەکتەرەکانی دیکەش لە مەیدانەکەدا چالاک بن. لە وەها هەلومەرجێکدا چیتر ناتوانرێت پەرەسەندنەکان تەنیا لە چوارچێوەی ململانێیەکی سنووردار لە نێوان حزبوڵڵا و ڕژێمی زایۆنیدا شیبکرێنەوە.

پەیامی ئێران، ڕۆڵی ئەنجوومەنی ئاسایش و ئەگەری فراوانکردنی ململانێکان

لە بەشێکی دیکەی قسەکانیدا، بە ئاماژەدان بە وەڵامدانەوەی ئێران بۆ هەڕەشەکانی ئەم دواییەی دژ بە لوبنان، موهتەدی وتی: هەڵوێستە ڕاگەیەندراوەکانی تاران، هەروەها ئەو هۆشدارانەی کە لەلایەن هەندێک دامەزراوەی بەرپرسیار و بارەگای خاتەمولئەنبیا وروژێنراون، پەیامێکی ڕوونیان تێدایە کە دەستدرێژی بۆ سەر لوبنان و هەڕەشە بۆ سەر گەڕەکی بەیروت ناتوانرێت بێ دەرئەنجام بمێنێتەوە. ناوبراو زیادی کرد: ڕاگرتنی ڕەوتی دانوستان و ئاڵوگۆڕی پەیام لەگەڵ ئەمریکا لە ڕێگەی نێوەندگرانەوە دەکرێ لەم چوارچێوەیەشدا هەڵسەنگێندرێت و نیشان دەدات کە کۆماری ئیسلامی ئێران ئاستی وڵامدانەوەی خۆی هاوتەریب لەگەڵ پێشهاتەکانی سەر زەمین پێناسە دەکاتەوە. لە وەها هەلومەرجێکدا، ئەنساروڵا ڕەنگە هەنگاو بنێت و گەرووی باب المنداب دابخات. ڕوونە کە داخستنی ڕێڕەوێکی ستراتیژی لەو شێوەیە لە ئاستی جیهانیدا چ دەرئەنجامێکی ئابووری قورسی دەبێت. بۆیە پێویستە جیهان فشار بخاتە سەر ڕژێمی زایۆنی بۆ پاشەکشەکردن و ڕاگرتنی ئەو کردەوانە.

لە وەڵامی پرسیارێک سەبارەت بەوەی ئایا گوشاری نێودەوڵەتی و هەوڵی هەندێک وڵاتی ئورووپایی لەوان فەرەنسا بۆ وروژاندنی ئەو پرسە لە ئەنجومەنی ئاسایشدا دەتوانێت پێش بە درێژەی دەستدرێژیی ڕژێمی زایۆنی بگرێت، وتی: ئەزموونی مێژوویی نیشانی داوە کە ئەم ڕژێمە هەرگیز گرنگییەکی جددی بە بڕیارنامەکانی ئەنجوومەنی ئاسایش نەداوە. لە سەرەتای دامەزراندنی ڕژێمی زایۆنیستی، چەندین بڕیارنامەی دژ بەم ڕژێمە دەرچووە، بەڵام لە زۆر حاڵەتدا ئەمانە بڕیارنامەکان بە هۆی ڤیتۆی ئەمریکاوە جێبەجێ نەکراون یان لە بنەڕەتدا بێکاریگەر بوون بۆ نموونە لە دوای شەڕی ٦ ڕۆژەی حوزەیرانی ١٩٦٧، ئەنجومەنی ئاسایش بڕیارنامەی ٢٤٢ی دەرکرد، کە بەپێی ئەو بڕیارنامەیە ڕژێمی زایۆنیستی ناچار بوو لە ناوچە داگیرکراوەکان بکشێتەوە، لە نێویاندا ٣٣٨ بڕیارنامە، بەڵام تا ئێستاش دەبینین کە کەناری ڕۆژئاوا و بەرزاییەکانی جەولان لە ژێر داگیرکاری ڕژێمی زایۆنیدایە و ئەم ڕژێمە درێژە بە داگیرکارییەکانی دەدات”. ناوبراو ڕوونیشی کردەوە: "بەو پێیەش ئەگەر پرسی دەستدرێژییەکانی ئەم دواییانە بهێنرێتە ئەنجوومەنی ئاسایشیش، ناکرێت چاوەڕوانی ئەوە بکرێت کە گۆڕانکارییەکی ڕاستەقینە لە هەڵسوکەوتی تەلئەبیبدا تەنیا لە ڕێگەی ئیدانە سیاسی و دیپلۆماسییەکانەوە بێتە ئاراوە. ڕژێمی زایۆنی لە حیساباتەکانیدا زیاتر لە گوشارە زارەکییەکان و بەیاننامە نێودەوڵەتییەکان لە هاوسەنگی مەیدانی و تێچووی ئۆپەراسیۆنەکان دەڕوانێت و بەو هۆیەشەوە، هەرچییەکی کاریگەر بێت پێویستە لەم ئاستەدا ڕێگریکردن پێناسە بکرێت”.

موهتەدی هەروەها ئاماژەی بە هۆشدارییەکانی ئێران کرد بۆ چۆڵکردنی شوێنە نیشتەجێبوونەکان لە باکوری فەلەستینی داگیرکراو و وتی: ئەم جۆرە پەیامانە ئاماژەن بۆ ئەوەی ئەگەر دەستدرێژیەکان بەردەوام بن، مەودای وەڵامدانەوەکە دەتوانێت ئاستی ئێستا تێپەڕێنێت. ئەگەر پڕۆسەی پەرەسەندنەکە بەردەوام بێت، ئەگەری چالاکبوونی ئەکتەرەکانی وەک ئەنساروڵا یەمەنیش زیاد دەکات و لەو حاڵەتەشدا ئەو پرسە سنووردار نابێت تا سنوورەکانی لوبنان و فەلەستینی داگیرکراو، بەڵام ڕەنگە هێڵەکانی کەشتیوانی و ڕێڕەوی ستراتیژی و ئابووری ناوچەیی و تەنانەت جیهانیش کاریگەرییان لەسەر بێت”.

لە کۆتاییدا جەختی لەوە کردەوە: دۆخی ئێستای ناوچەکە زۆر شڵەژاوە و پێشهاتەکان قۆناغ بە قۆناغ بەرەوپێش دەچن؛ واتە لە هەر قۆناغێکدا بەپێی جۆری کاردانەوەکان و ئەنجامەکانیان بڕیار لەسەر هەنگاوی داهاتوو دەدرێت. ئەگەر هەوڵە سیاسی و دیپلۆماسی و نێوەندگیرییەکان ئەنجامی نەدات و ڕژێمی زایۆنیستی پێداگری لەسەر درێژەدان بە دەستدرێژییەکانی خۆی بکات، ئەگەری هەنگاونان بۆ دۆخەکە بەرەو شەڕێکی ناوچەیی جددیتر زیاتر دەبێت؛ شەڕێک کە تەنها لە یەک بەرەدا سنووردار نابێت و هەروەها دەتوانێت تێچووی قورس بۆ ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی بەدوای خۆیدا بهێنێت.