جام کوردی - گەشتە دیپلۆماسییەکانی ئەم دواییەی بەرپرسانی باڵای ئێران دەبێ بە سەرەتای قۆناغێکی نوێ هەژمار بکرێن؛ قۆناغێک کە ئێران هەوڵ دەدات ئەو دەستکەوتانەی لە سەردەمی بەرخۆدانی نیشتمانیدا بەدەستی هێناوە بۆ تۆڕێک لە پەیوەندییە سیاسی و ئابووری و ئەمنییە بەردەوامەکان بگۆڕێت. ئەگەر مەیدان توانی باڵانسەکان بگۆڕێت، ئێستا ئەوە دیپلۆماسییە کە دەبێت ئەو گۆڕانکاریانە بچەسپێنێت.
لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا، دەزگای سیاسەتی دەرەوەی ئێران یەکێک لە قۆناغە دینامیکییەکانی خۆی لە ساڵانی ڕابردوودا ئەزموون کردووە. تیمی دانوستانکاری ئێران ڕۆژی یەکشەممە لە سویسرا بەسەر برد بۆ پێداچوونەوە بە قۆناغەکانی جێبەجێکردنی یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن لەگەڵ ئەمریکا؛ محەمەد باقر قالیباف ڕاستەوخۆ دوای گەڕانەوەی بۆ ئێران سەفەری بۆ عومان کرد؛ ڕۆژی سێشەممە مەسعوود پزیشکیان سەرۆک کۆمار و عەباس عێراقچی وەزیری دەرەوەی ئێران بەرەو پاکستان بەڕێکەوتن. بڕیارە ڕۆژی شەممە وەزیری دەرەوە بەرەو عێراق بڕوات و لە هەمان کاتدا هەواڵی گەشتە نزیکەکەی سەرۆکی پەرلەمان بۆ چینیش بڵاوکراوەتەوە. ئەگەر بەجیا و وەک زنجیرەیەک گەشتی دیپلۆماسی ڕۆتینی سەیری ئەم گەشتانە بکەین، ڕەنگە گرنگی ڕاستەقینەی ئەوان نەبینرێت؛ بەڵام ئەگەر هەموو ئەم ڕووداوانە پێکەوە دابنێین، وێنەیەکی جیاواز دێتە پێشەوە: ئێران چووەتە قۆناغێکی دیپلۆماسی چالاک و فرە چینەوە کە ئامانج لێی چەسپاندنی دەستکەوتە سیاسی و ستراتیژییەکانی پێشهاتەکانی ئەم دواییە.
لە ئەدەبیاتی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا هیچ سەرکەوتنێک لە مەیداندا بەردەوام نابێت تا نەگۆڕدرێت بۆ دەستکەوتێکی سیاسی. مێژوو پڕە لە نموونەی ئەو وڵاتانەی کە لە بەرەکانی شەڕدا سەرکەوتوو بوون بەڵام بەهۆی لاوازییەکانی سیاسەت و دیپلۆماسی نەیانتوانیوە ئەو سەرکەوتنە بقۆزنەوە. هەر لەبەر ئەمەشە زۆرێک لە تیۆریستەکانی ستراتیجی پێیان وایە شەڕ درێژەپێدەری سیاسەتە و سیاسەتیش دەبێ گەرەنتی دەرئەنجامی شەڕیش بکات. وا دیارە کۆماری ئیسلامی ئێران بەتەواوی بەم لۆژیکە چووەتە قۆناغێکی نوێوە. دوای پێشهاتەکانی ئەم دواییە و گۆڕانی هاوکێشە ناوچەییەکان، ئیتر پرسی سەرەکی تەنیا بەڕێوەبردنی قەیرانەکان نییە؛ بەڵکو چەسپاندنی پێگەیەکی نوێیە کە لە ئەنجامی ئەم پێشهاتانەدا پێکهاتووە. لێرەدایە کە ڕۆڵی دیپلۆماسی دێتە پێشەوە.
قۆڵی سیاسی تەواوکردنی دەستکەوتەکانی بوارەکە
یەکێک لە تایبەتمەندییە گرنگەکانی پێشهاتەکانی ئەم دواییە، هەماهەنگی بێ وێنەیە لە نێوان ئاستە جیاوازەکانی بڕیاردان لە وڵاتدا. گەشتە هاوکاتەکانی سەرۆک کۆمار و وەزیری دەرەوە و سەرۆکی پەرلەمان بۆ شوێنی جیاواز نیشان دەدات کە دیپلۆماسیەتی ئێران تەنیا لە وەزارەتی دەرەوە چڕ نەبووەتەوە، بەڵکو هەموو توانا سیاسییەکانی وڵات بۆ گەیشتن بە ئامانجێکی هاوبەش کەڵک وەردەگیرێت. لە ڕاستیدا سیاسەتی دەرەوەی ئێران لە یەک کاتدا لەسەر چەند میحوەرێک دەجووڵێت. یەکەم: بەڕێوەبردنی ژینگەی دەوروبەر و سەقامگیرکردنی پەیوەندی لەگەڵ دراوسێکان. پێویستە لەم چوارچێوەیەدا گەشت بۆ پاکستان و عێراق و عومان شی بکرێتەوە. هەرێمی دوای جەنگ پێی ناوەتە قۆناغێکی هەستیارەوە و زۆرێک لە یاریزانەکان پێگەی خۆیان پێناسە دەکەنەوە. سروشتییە ئێران پێش ئەوانی تر هەوڵی داڕشتنی چوارچێوەی پەیوەندییە نوێیەکان بدات.
دووەم: چالاککردنی توانای زلهێزەکانی ئاسیا. گەشتەکەی داهاتووی قالیباف بۆ چین تەنها گەشتێکی پەرلەمانی نییە. چین ئەمڕۆ یەکێکە لە گرنگترین یاریزانە ئابووری و سیاسییەکانی جیهان و یەکێکە لە هاوبەشە ستراتیژییە سەرەکییەکانی ئێران. لە بارودۆخێکدا کە نەزمی جیهانی لە یەک جەمسەرییەوە بۆ فرە جەمسەری دەگۆڕێت، پەیوەندییەکانی تاران و پەکین لە دەرەوەی پەیوەندییە دوو قۆڵییەکان گرنگیی بەدەستهێناوە.
سێیەم: درێژەدان بە ڕێبازی دانوستان و بەڕێوەبردنی دۆسیە نێودەوڵەتییەکان.
ناردنی تیمی دانوستانکار بۆ سویسرا و پاشان بۆ پاکستان و عومان و چین نیشان دەدات کە ئێران وێڕای پاراستنی دەسەڵاتی بەرگری و پێگەی مەیدانی خۆی، هێشتا دیپلۆماسی بە ئامرازی سەرەکی بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان دەزانێت.
لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا هەندێک قۆناغی مێژوویی بە خێرایی تێدەپەڕن. وڵاتان هەندێک جار تەنها چەند مانگێکیان لەبەردەمدایە بۆ ئەوەی ئەنجامی گۆڕانکارییەکی گەورە بکەنە دەستکەوتێکی بەردەوام. ئەگەر ئەم دەرفەتە لەدەست بدرێت، ئەوا بارودۆخە نوێیەکان وردە وردە لەناو دەچن و ئەو سوودانەی بەدەست دەهێنرێن کاڵ دەبنەوە. ئەمڕۆ ئێران لە خاڵێکی وادایە.
پێشهاتەکانی ئەم دواییە بوونەتە هۆی ئەوەی پێگەی ناوچەیی و نێودەوڵەتیی ئێران بچێتە قۆناغێکی نوێوە. ئێستا زۆرێک لە یاریزانە جیهانی و ناوچەییەکان بە دیدێکی جیاوازەوە سەیری ئێران دەکەن. ئەم دۆخە دەتوانێت دەرفەتی گرنگ لە بوارەکانی ئابووری، ئاسایش، ترانزێت، وزە و هاوکاری ناوچەیی دروست بکات؛ بەڵام بەدیهێنانی ئەم دەرفەتانە پێویستی بە دیپلۆماسییەکی چالاک و بەردەوام و داهێنەرانە هەیە. ئاماژەکانی ئێستا ئاماژە بەوە دەکەن کە ئامێری سیاسەتی دەرەوەی وڵاتیش بە باشی لەم واقیعە تێگەیشتووە. قەبارەی زۆری ئاڵوگۆڕ و ڕاوێژکارییە سیاسییەکان ئەوە دەردەخات کە تاران بەنیازی تەنیا پشت بەو دەستکەوتانە نییە کە بەدەست هێنراون، بەڵکو هەوڵ دەدات بیانکاتە پێگەی سیاسی و ئابووریی بەردەوام.
لە بەڕێوەبردنی قەیرانەکانەوە بۆ ئەندازیاریی نەزمی نوێ
ڕەنگە گرینگترین جیاوازیی نێوان دیپلۆماسیەتی ئێرانی ئەمڕۆ و قۆناغەکانی پێشوو لەم خاڵەدا بێت. لە زۆرێک لە ساڵانی پێشوودا بەشێکی بەرچاو لە وزەی سیاسەتی دەرەوە بۆ بەڕێوەبردنی قەیرانەکان خەرج دەکرا؛ بەڵام ئێستا نیشانەکان دەردەکەون کە ئێران لە دەوڵەتێکی کاردانەوە تێدەپەڕێت و بەرەو ڕۆڵێکی چالاکتر لە داڕشتنی ڕێکخستنە نوێیەکانی ناوچەییدا هەنگاو دەنێت. دوای شەڕە یەک لە دوای یەکەکان و گۆڕانکارییە جیۆپۆلیتیکییەکان و کێبڕکێی دەسەڵاتی گەورە، ناوچەی ڕۆژئاوای ئاسیا لە لێواری ڕێکخستنەوەی نوێدایە. لە وەها هەلومەرجێکدا هەر وڵاتێک زووتر بتوانێت تۆڕی پەیوەندییە سیاسی و ئابووری و ئەمنییەکانی خۆی سەقامگیر بکات، پشکی زیاتری لە نەزمی داهاتوودا دەبێت. لەم ڕوانگەیەوە گەشتە چڕەکانی ڕۆژانی ڕابردوو تەنیا زنجیرەیەک کۆبوونەوەی دیپلۆماسی نین؛ ئەوان بەشێکن لە هەوڵێکی گەورەتر بۆ گۆڕینی پێگەی نوێی ئێران بۆ واقیعێکی بەردەوام لە پێکهاتەی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا. ئێستا تۆپەکە لە گۆڕەپانی دیپلۆماسیدایە. ئەگەر بوارەکە لە چەند مانگی ڕابردوودا توانی هاوکێشەکان بگۆڕێت، لە مانگەکانی داهاتوودا ئەوە دیپلۆماسییە کە دەبێت ئەو گۆڕانکاریانە سەقامگیر بکات.
هەروەها سیاسەتی دەرەوە بە وردی لەم خاڵەدا مانای هەیە؛ کە سەرکەوتنە کاتیەکان دەبنە دەستکەوتی بەردەوام و دەرفەتە مێژووییەکان پێش ئەوەی لەدەست بدرێن دەبنە سەرمایەی نیشتمانی. سەرەڕای جووڵەی بێ وێنەی دەزگای سیاسەتی دەرەوە لە چەند هەفتەی ڕابردوودا، واقیعەکە ئەوەیە کە ئێران هێشتا توانای دیپلۆماسی گرنگی هەیە کە دەتوانرێت لە قۆناغی چەسپاندنی دەستکەوتەکانی ئەم دواییە کەڵکی لێ وەربگیرێت. ناوچەی یەکەم ئەوروپایە. هەرچەندە لە ساڵانی ڕابردوودا پەیوەندییەکانی تاران و پایتەختەکانی ئەوروپا بە هۆی پرسی ئەتۆمی و شەڕی ئۆکرانیا و هەندێک ناکۆکی سیاسییەوە ئاڵۆز بووە، بەڵام پێشهاتەکانی ئەم دواییە دەتوانن بنەمایەک بۆ دووبارە پێناسەکردنەوەی ئەو پەیوەندییانە دابین بکەن.
بێگومان زۆرێک لە وڵاتانی ئورووپایی لەم ساڵانەی دواییدا هەڵوێستێکی جێی پرسیار و نادۆستانەیان بەرامبەر ئێران گرتووەتەبەر و نیشانیان داوە کە شکستیان هێناوە لە ڕێکخستنی پەیوەندییە عەقڵانی و ژیرانە لەگەڵ ئێران. بەڵام وڵاتانی ئەوروپا لە هەموو شتێک زیاتر پێویستیان بە سەقامگیری ناوچەیی و ئاسایشی وزە و پێشگرتن لە قەیرانی نوێ هەیە. ئێستا کە مەترسی شەڕ پاشەکشەی کردووە، تاران و لانیکەم هەندێک وڵاتی ئەوروپی دەتوانن لە ڕێگەی دەستپێشخەرییە سیاسییە نوێیەکانەوە بەشێک لە توانای لەدەستچوو لە پەیوەندییە هاوبەشەکاندا بگەڕێننەوە.
گۆڕەپانی دووەم دامەزراوە نێودەوڵەتی و فرەلایەنەکانە. نەتەوە یەکگرتووەکان، ڕێکخراوی هاوکاری ئیسلامی، بزووتنەوەی بێ لایەنەکان، ڕێکخراوی هاوکاریی شەنگەهای و تەنانەت هەندێک دامەزراوەی تایبەتمەندی ئابووری و دارایی نێودەوڵەتی دەتوانن ببنە سەکۆیەک بۆ چەسپاندنی گێڕانەوەی ئێران سەبارەت بە پێشهاتەکانی ئەم دواییە.
لە دونیای ئەمڕۆدا سەرکەوتنی ستراتیژی تەنیا لە مەیدان و تەنانەت لە دانوستانی دوو قۆڵیشدا بەدەست نایەت؛ هەروەها لە توانای وڵاتێکدایە بۆ داڕشتنی گێڕانەوە نێودەوڵەتییەکان.
ئێران ئێستا دەرفەتی ئەوەی بۆ ڕەخساوە کە فەزای دروستکراو بقۆزێتەوە بۆ بەهێزکردنی پێگەی یاسایی و سیاسی خۆی لە کۆڕ و کۆڕبەندە نێودەوڵەتییەکاندا.
ناوچەی سێیەم و ڕەنگە گرنگترین توانای پشتگوێخراو، وڵاتانی عەرەبی کەنداوی فارسە. زۆرێک لەو وڵاتانە لە کاتی قەیرانی ئەم دواییەدا بەهۆی لێکەوتەکانی شەڕەوە زیانیان بەرکەوت. نائەمنی لە ڕێگاکانی وزە، بەرزبوونەوەی تێچووی گواستنەوە، نیگەرانییەکانی وەبەرهێنەران و پچڕانی بازرگانی ناوچەیی، زیانێک بوون کە ئابوورییەکانی عەرەبیش هەستیان پێکرد. ئێستا لەگەڵ گەڕانەوەی ڕێژەیی سەقامگیری بۆ ناوچەکە، زەمینە بۆ بوژانەوەی پرۆسەی کەمکردنەوەی پەرەسەندن و هاوکاری ئابووری نێوان ئێران و دراوسێکانی باشووری کەنداو، زیاتر لە جاران دانراوە.
لە ڕاستیدا هەمان ئەو وڵاتانەی کە بەدەست تەشەنەسەندنی قەیرانەکەوە دەناڵێنن، ئەمڕۆ دەتوانن ببنە هاوبەشی گرنگ لە چەسپاندنی ئاشتی و هاوکاریی ناوچەیی. ئەمە دەرفەتێکی دەگمەنە کە نابێت لەدەست بدرێت. لەم ڕوانگەیەوە، سەفەرە دیپلۆماسییەکانی ئەم دواییەی بەرپرسانی باڵای ئێران نابێ وەک کۆتایی ڕێگایەک، بەڵکو وەک سەرەتای قۆناغێکی فراوانتر سەیر بکرێت؛ قۆناغێک کە ئێران هەوڵ دەدات ئەو دەستکەوتانەی بەدەستی هێناوە بگۆڕێت بۆ تۆڕێک لە پەیوەندییە سیاسی و ئابووری و ئەمنییەکانی بەردەوام. ئەگەر مەیدان توانی هاوسەنگیەکان بگۆڕێت، ئێستا ئەوە دیپلۆماسییە کە دەبێت ئەو گۆڕانکاریانە لە پێکهاتەی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا بە دامەزراوەیی بکات و چەسپێنێت. سەرکەوتنی کۆتایی نەک بە ژمارەی گەشتەکان دەپێورێت، بەڵکو بەو ڕادەیەی کە ئەم دەرفەتە مێژووییە دەگۆڕێت بۆ سوودە نیشتمانییە بەردەوامەکان.