جام کوردی - بانکی نێودەوڵەتی هۆشداریدا لەوەی کە پەرەسەندنی گرژییەکانی نێوان ئەمەریکا و ئێران جارێکی دیکە دەتوانێت شەپۆلی هەڵاوسان زیاتر بکات و گەشەی ئابووری جیهانی لە ساڵی ڕابردوودا لە سەدا 2.9 بۆ تەنیا لەسەدا 1.3 لە ساڵی 2026 دابەزێنێت.
ئیندەرمیت گیل، سەرۆکی ئابووری بانکی جیهانی بە ئاژانسی ڕۆیتەرزی ڕاگەیاندووە، بانکی نێودەوڵەتی لە پێشبینییە ئابوورییەکانی مانگی حوزەیرانیدا سێ سیناریۆی مۆدێل کردووە، ئەمەش بە لەبەرچاوگرتنی ئەو نادڵنیاییە زۆرانەی لە دەوری شەڕی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەیە. بەپێی زانیارییەکانی بانکەکە، لە خراپترین سیناریۆدا، واتە ململانێکان بۆ ماوەی ٦ مانگ یان زیاتر بەردەوام دەبێت، ڕێژەی هەڵاوسانی هێدلاینی جیهانی دەگاتە ٤.٥%.
بە گوتەی گیل، کە لە کۆتایی مانگی ئابدا خانەنشین دەبێت، "جەنگێکی درێژخایەن و زیانگەیاندن بە ژێرخانی نەوتی هەرێمەکە، نائاسایشی خۆراک زیاتر دەکات بە پەکخستنی هەناردەکردنی پێوانەی کیمیایی و هیلیۆم و گۆگرد کە کەرتی کشتوکاڵی پێویستی پێیەتی، هەروەها زەمینە بۆ زنجیرەیەک دەرئەنجامە لاوەکییەکان دادەنێت، لەنێویاندا بەرزبوونەوەی ڕێژەی سوود."
ئەمە یەکەم لێدوانی بەرپرسێکی باڵای بانکی نێودەوڵەتییە لەدوای پەرەسەندنی گرژییەکانی نێوان واشنتۆن و تاران.
ئەمریکا نەک هەر لە دوای هێرشی گوماناوی بۆ سەر ژمارەیەک کەشتی کە لە باشووری گەرووی هورمزدا تێدەپەڕن، نەک هەر هێرشە شەڕانگێزەکانی دژی ئێران دەستپێکردووەتەوە، بەڵکو بە پێشێلکردنی “رێککەوتنی ئیسلامی ئاباد”، دەستیکردووەتەوە بەو کارەی کە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا بە گەمارۆی دەریایی بۆ سەر ئێران ناوی دەبات. ترەمپ هەروەها لە پەراوێزی کۆبوونەوەی لوتکەی ناتۆ لە ئەنقەرە ئیدیعای کرد کە چیتر لێکتێگەیشتن لەگەڵ ئێران نەماوە و ئاگربەست کۆتایی هاتووە.
لەگەڵ دەستپێکردنەوەی دەستدرێژی سەربازیی ئەمریکا بۆ سەر ئێران و وەڵامدانەوەی بەرگریی ئێران بۆ بنکەی ئەمەریکا کە سەرچاوەی ئەو هێرشانە بوون، جارێکی دیکە سەرەنجی جیهانی بۆ گەرووی هورمز وەک ناوەندی ململانێیەکی نوێ لە نێوان ئێران و ئەمریکادا ڕاکێشاوە.
بەگوێرەی ئاژانسی ڕۆیتەرز، هاوکات لەگەڵ پەککەوتنی هاتوچۆی کەشتییەکان لە گەرووی هورمز، حوسییەکان (ئەنساروڵڵا) لە یەمەنیش دەستپێکردنی گەمارۆی دەریایی بۆ بارەکانی عەرەبستان لە گەرووی باب ئەلمەندەب کە بەرەو دەریای سوور دەڕوات، ڕاگەیاند.
گیل دەڵێت، وڵاتانی هەژار کە هێشتا لە دەرئەنجامەکانی پەتای کۆرۆنا چاک نەبوونەتەوە، ڕووبەڕووی نائاسایشی توندتری خۆراکی دەبنەوە. جگە لەوەش ئەو وڵاتانەی قەرزەکانیان زۆرە، لەگەڵ بەرزبوونەوەی ڕێژەی سووددا تێچووی قەرزکردنیان زیاتر دەبێت، ئەمەش دەبێتە هۆی فشارێکی زۆر لەسەر بودجەی کەرتەکانی وەک پەروەردە، تەندروستی و خزمەتگوزارییە گرنگەکانی دیکە.
وتیشی: هەستی شەخسی من ئەوەیە کە ڕەنگە تەنها چەند مانگێک لەوە ماوە، چونکە هێشتا نەمانبینیوە ڕێژەی سوود بەرزبێتەوە. "لەگەڵ بەرزبوونەوەی هەڵاوسان، دەکرێت پرسی چەند مانگێک بخایەنێت تا وڵاتانی قەرزدار دەست بکەن بە کێشەی زۆر جددی لە پێدانی خزمەتگوزاری قەرزەکانیان."
ئاماژەکانی ئەم فشارە لە ئێستاوە سەرهەڵدەدەن، بەپێی ئاژانسی ڕۆیتەرز، هەندێک وڵات ڕووبەڕووی کەمیی نەختینەیی بوونەتەوە و داوا لە سندوقی دراوی نێودەوڵەتی دەکەن قەرزەکانی ئێستایان زیاد بکات.
پێشبینییەکانی بانکی نێودەوڵەتی لە مانگی حوزەیرانی ڕابردوودا ڕایگەیاندووە، لەسەدا ٤٠ی وڵاتانی کەم داهات و مامناوەند یان لە ئێستاوە تووشی ناڕەحەتی قەرز بوون یان مەترسییەکی جددییان لەسەرە کە ببنە ئەو ئاستە. ژمارەیان ٣٢ وڵاتە، بەڵام گیل هۆشداریدا لەوەی کە ژمارەکە بە خێرایی بەرزبێتەوە ئەگەر ڕێژەی سوود بەرزبێتەوە. تەنانەت ئەو وڵاتانەی کە ئاگاداری نەدانی قەرزەکانیانن، دەتوانن ئاسۆی گەشەسەندنی درێژخایەنیان بچووک ببێتەوە.
ئەو بەرپرسەی بانکی نێودەوڵەتی زیادی کرد: ئەمە کارەساتێکە کە لە ئارادایە. ئەو وڵاتانەی کە بەردەوامن لە نەدانی قەرزەکانیان، ناچار دەبن سەرچاوەکان لە کەرتەکانی وەک پەروەردە، تەندروستی و بوارەکانی دیکە کە پێویستن بۆ گەشەسەندنی داهاتوو، لابدەن.
داتاکانی بانکی نێودەوڵەتی دەریدەخەن کە تێکڕای ڕێژەی قەرز بەرامبەر بە بەرهەمی ناوخۆیی لە وڵاتانی تازەپێگەیشتووی ئابووری و گەشەسەندوو لە ساڵی ٢٠٢٥دا دەگاتە نزیکەی ٧٤ لەسەد، لە نزیکەی ٥٠ بۆ ٥٥ لەسەد پێش پەتای کۆڤید-١٩. هەروەها لە وڵاتانی کەمداهاتیشدا ئەو ڕێژەیە لە نزیکەی ٤٠ لەسەدەوە بۆ ٦٧% بەرزبووەتەوە.
گیل وتی: هەندێک وڵات هیچ بژاردەیەکیان نییە جگە لە سودوەرگرتن لە کەمکردنەوەی قەرزەکان. "سێ گەورەترین ئابووری جیهان- ئەمریکا، چین و هیندستان- تا ئێستا تاڕادەیەک بەرگریان هەبووە لە کاریگەرییەکانی شەڕەکە، چونکە هەریەکەیان سەرچاوەی جیاوازی خۆڕاگرییان هەیە. بەڵام وڵاتانی تازەپێگەیشتو ڕووبەڕووی ئاستەنگی زۆر گەورەتر دەبنەوە."
بەڵام گیل هەندێک هەواڵی ئومێدبەخشی هەیە بۆ وڵاتانی تازەپێگەیشتو، ئاماژە بە شیکارییەکی نوێی بانکی جیهانی دەکات سەبارەت بە ئامادەیی وڵاتانی تازەپێگەیشتو بۆ AI، دەڵێت دەتوانن سوودمەند بن لە تەکنەلۆژیای سەرهەڵدەدات و ئەو دەستکەوتانەی بەرهەمهێنان کە دەتوانێت بیهێنێتە ئاراوە.
گیل ئاماژەی بەوەشکرد کە تەنها نزیکەی لەسەدا ١٠ی دانیشتوانی وڵاتە هەژارەکان و نزیکەی لەسەدا ٣٠ بۆ ٤٠ی خەڵکی وڵاتانی دەوڵەمەند ئەگەری زۆرە کاریگەری AIیان لەسەر بێت، وتی: "بۆ هەندێک لەو وڵاتانە، AI دەتوانێت دەرفەتێکی گەورە بێت. وڵاتانی تازەپێگەیشتو پێویستە زۆر زیاتر گەشبینتر بن بەرامبەر بە کاریگەرییەکانی AI لە چاو وڵاتانی پێشکەوتوو AI .دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ گەڕاندنەوەی گەشەی ئابووری بۆ ئەو ئاستەی کە لە دەیان ساڵدا نەبینراوە، هەرچەندە پێدەچێت لەم دەیەدا ڕوونەدات."