جام کوردی - ڕۆژنامەی هیڵ ڕۆژی یەکشەممە ئیدیعاکانی دۆناڵد ترەمپ و هەندێک لە دەزگاکانی ڕاگەیاندن سەبارەت بە گواستنەوەی کەشتییە نەوتهەڵگرەکان بەشێوەی بەرفراوان لە ڕێگەی گەرووی هورمزەوە خستەژێر پرسیاری جدییەوە.
لە کاتێکدا ئیدارەی ترەمپ بانگەشە بۆ سەرکەوتنی گوماناوی خۆی دەکات لە ئاراستەکردنی نەوتهەڵگرەکان لە ڕێگەی کەناڵی باشووری گەرووەکە بەدرێژایی کەناراوەکانی عومان، بەڵام قەبارەی ڕاستەقینەی ئەو نەوتەی کە بە گەرووی هورمزدا تێدەپەڕێت، تا ئێستا ڕوون نییە.
به گوێره ی هیڵ، ترانزێتێکی به ڕفراوانی کەشتی نەوتهەڵگر به هاوکاری هێزی دەڕیایی ئەمریکا پێویستی به سەڕچاوەی بەڕچاو له پێنتاگۆن دەبێت و ئەنجامی ئەو جۆره ئۆپەڕاسیۆنه تەنها بەشێکی کەمێک له قەبارەی نەوتی که به تەنگه ی هورمزدا تێدەپەڕێت له سەردەمی پێش جه نگدا. تەنانەت دیار نییە چەند کەشتی بە هەماهەنگی و مۆڵەتی ئێران بە گەروودا تێپەڕیون.
پێتراس کاتیناس، لێکۆڵەری وزە و بەرگری لە دامەزراوەی خزمەتگوزارییە شاهانەییە یەکگرتووەکان (RUSI) ڕۆژی هەینی ڕایگەیاند کە لە مانگی ئابدا ڕۆژانە تەنها سێ یان چوار کەشتی بەو گەرووەدا تێدەپەڕن، کە زۆر کەمترە لە مانگی شوبات.
بەڵام ماڵپەڕی ئەمریکی- زایۆنیستی ئەکسیۆس بە پشتبەستن بە بەرپرسانی ئەمریکا ئیدیعای کرد کە شەوی هەینی 40 کەشتی نەوت هەڵگر بە کەناڵی باشوور لە کەناراوەکانی عوماندا تێپەڕیوە. هەروەها بانگەشەی ئەوەیان کردووە کە ئەو هەوڵە ئاسانکاری بۆ گواستنەوەی نزیکەی ١٦ ملیۆن بەرمیل نەوت بۆ بازاڕی وزەی جیهانی کردووە.
بەڵام ئەکسیۆس مێژوویەکی دوور و درێژی هەیە لە یاریکردنی میدیایی و دروستکردنی لێشاوێک لە بەرژەوەندی ئەمریکا و ڕژێمی زایۆنیستی. هەروەها کاتیناس ڕوانگەیەکی گوماناوی لەم ژمارانە دەگرێتەبەر.
ناوبراو بە ڕۆژنامەی زە هیڵ-ی ڕاگەیاندووە، دەزانم کە کۆشکی سپی بانگەشەی ئەوە دەکات ... ڕۆژانە نزیکەی ١٥ بۆ ٢٠ کەشتی بە گەرووی هورمزدا تێدەپەڕن، لەگەڵ ئەوەشدا زانیومانە کە بیرکاری کۆشکی سپی زۆر ورد نییە.
هەروەها ئۆپەراسیۆنە بازرگانییە دەریاییەکانی هێزی دەریایی شاهانەی بەریتانیا (UKMTO) خەمڵاندنێکی کەمتری کردووە و ڕایگەیاندووە، لە ٧ی ئابەوە زۆر کەم کەشتی بە ئاشکرا بەو گەرووەدا تێپەڕیوە و ژمارەی کەشتیەکانیش لە "یەک ژمارەدا" بووە.
تێچووی دوورخستنەوەی کەشتیی زیاتر لە گەرووی هورمز لەژێر یاوەری سەربازیدا زۆرە و ئۆپەراسیۆنەکە مەترسیی لەگەڵدایە، کەمترینیان ئەگەری وەڵامدانەوەی ئێران نییە.
مۆنا یاکۆبیان، بەڕێوەبەری پرۆگرامی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سەنتەری لێکۆڵینەوە ستراتیژی و نێودەوڵەتییەکان (CSIS) وتی: “تەحەدایەک هەیە کە چەندە لەم جۆرە گواستنەوەی نەوتە نهێنییە بەردەوامە”. “شاردنەوەی ئاسانتر نابێت و ڕەنگە لە ئەنجامدا ببێتە ئیستفزازییەکی ئاشکراتر دژی ئێران.”
ئاماژەی بەوەشکرد، تا ئۆپەراسیۆنی پنتاگۆن گەورەتر بێت، ئەگەری وەڵامدانەوەی ئێران زیاتر دەبێت.
یاکوبیان وتی: "پێشتر بینیومانە ئێرانییەکان وەڵامی شتێکی لەو جۆرەیان داوەتەوە... تا ئەو کاتەی ئەو بڕە لابراوانە گەورە و بەرچاو نەبن، ڕەنگە ئەم جۆرە ئۆپەراسیۆنانە بەردەوام بن."
“بەڵام دواتر کاریگەرییەکی زۆری لەسەر بازاڕە جیهانییەکان نییە، کە بەڕاستی ئامانجی سەرەکی هەوڵەکەیە.”
بەڕێوبردنی کەشتییەکان پێویستی بە سەرچاوەیەکی بەرچاو هەیە بۆ ئەوەی بڕێکی سنووردار لە نەوت لە ڕێگەی گەرووەکەوە بەدەست بهێنرێت. لە ئێستادا نزیکەی ٢٠ کەشتی جەنگی ئەمریکی لە ناوچەکەدا هەن کە دوو گروپی هێرشبەری کەشتی فڕۆکە هەڵگر لەنێویاندا هەیە. بەڵام هەرچەندە نەوت بەناو گەرووی هورمزدا دەڕژێت، بەڵام بەس نییە بۆ دابینکردنی خواست.
ڕۆزماری کالانیک، بەڕێوەبەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سەنتەری ئەولەویەتەکانی بەرگری، کە یەکێکە لە دامەزراوەکانی بیرکردنەوە، دەڵێت: "کات، یەدەگی جیهانی زیاتر کەمدەکاتەوە، چونکە هێشتا کورتهێنانی نەوت هەیە کە ڕۆژانە لە گەرووی هورمز بەجێدەهێڵێت، هەرچەندە سوپای ئەمریکا نەوت لەو گەرووی هورمزدا دەجوڵێنێت و هیچ کەسێک زانیاریی وردی نییە سەبارەت بەوەی چەند بەلایدا تێدەپەڕێت".
ئاماژەی بەوەشکردووە، “ڕەنگە ڕۆژانە ٣ ملیۆن بەرمیل بێت، ڕەنگە ڕۆژانە ٥ ملیۆن بەرمیل بێت، بەڵام ناگەڕێتەوە بۆ ئاستی پێش جەنگ و تا ئەو کاتەی ئەوە بەردەوام بێت، یەدەگی ئەمریکا و جیهانی کەم دەبێتەوە، ئەمەش ئاستی متمانە کەمدەکاتەوە پێش ئەوەی نرخەکان باز بدەن”.
ترەمپ لەم هەفتەیەدا بەڵێنی گوشاری ئابووری و ئۆپەراسیۆنی "چەقێنەر"ی دا بۆ "چەقاندنی" ئێران، هاوکات بە ئاشکرا پاشەکشەی لە هەر چارەسەرێکی دیپلۆماسی لەگەڵ تاران کرد.
ئەم لێدوانانە بووە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت لە کۆتایی هەفتەدا، چونکە بازاڕەکان ترسیان لەوە هەبوو کە نیشانەی شەڕێکی درێژخایەنتر بێت. ڕۆژی هەینی ترامپ دیسانەوە بانگەشەی ئەوەی کرد کە ئەمریکا زاڵە بەسەر گەرووی هورمزدا.
بەڵام یاکۆبیان وتی ئەم جۆرە دڵنیاییە گشتیانە بەشێکن لە ستراتیژی پەیوەندییە گشتییەکانی واشنتۆن، هەرچەندە مەرج نییە ڕەنگدانەوەی واقیع بن.
پێشتر چەندین شرۆڤەکار نیگەرانی خۆیان لە دەرئەنجامەکانی بەردەوامی ململانێکان دەربڕیوە. شرۆڤەکاران ئاماژەیان بە دابەزینی یەدەگی نەوتی جیهانی کردووە، کە ئەگەری هەیە ببێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و بەرزبوونەوەی تێچووی ژیان لە وڵاتانی جۆربەجۆردا.
نرخی نەوتی خاوی برێنت لە سەرەتای هەفتەی ڕابردوودا بە 94 دۆلار و 39 سەنت بوو، لە کاتێکدا سەرەتای هەفتەی ڕابردوو نرخی بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت بە 94 دۆلار و 39 سەنت بوو. ئەمەش یارمەتی کۆمارییەکان نادات، کە لە ژێر فشاردان لەسەر ئابووری و توانای کڕینی ئەمریکییەکان لەگەڵ نزیکبوونەوەی هەڵبژاردنەکانی ناوەڕاستی خولی مانگی نۆڤەمبەر.