جام کوردی - شرۆڤەکارێکی ئابووری، بە جەختکردنەوە لەسەر کەمکردنەوەی پشتبەستنی ئابووریی ئێران بە دۆلار و تۆڕە داراییەکانی ژێر کاریگەری ئەمریکا، وتی: هەمەچەشنکردنی سەبەتەی دراو، پەرەپێدانی پەیمانی دراوی دوولایەنە و فرەلایەنە و ئاسانکاریی بازرگانی، دەتوانێت گوشارەکان لەسەر ئابوری وڵات لە بەرامبەر گەمارۆ و شۆکەکانی دراودا کەم بکاتەوە.
دوابەدوای شکستی واشنتۆن لە بەرەکانی شەڕی سەربازی دژی ئێران، سکۆت باسنێت وەزیری گەنجینەی ئەمریکا لە ٢ی ئەیلولدا، بە دووبارەکردنەوەی ئەو قسە و باسانەی کە ڕەنگدانەوەی ناسنامەی شەڕانگێزی وڵاتەکەیە، بانگەشەی ئەوەی کرد کە لە ئەمڕۆوە، بە فەرمانی سەرۆک ترامپ، ئۆپەراسیۆنی بایکۆتی ئابووریمان لە دژی ئێران دەستپێکردووە؛ ئەمە هەڵمەتێکی بێ وێنەیە کە ئێران و ئەو کەسانە دەکاتە ئامانج کە هاوکاری و پشتیوانی دەکەن.
ئەم ئیدیعایە لە کاتێکدا کرا کە واشنتۆن دەیان ساڵە ڕێبازێکی دوژمنکارانە لە گوشاری ئابووری و گەمارۆکانی سەر نەتەوەی ئێران دەگرێتەبەر و بە بیانوو و نازناوی جۆراوجۆر سزای ئابووریی جۆراوجۆری بەسەر سێکتەری جۆراوجۆری ئابووری ئێراندا سەپاندووە، لەوانە بانکی و بیمە، وزە و پیشەسازی، پەیوەندییەکان، و تەکنۆلۆژیای نوێ.
لە وەڵامی ئەم لێدوانانەدا، محەمەد باقر قالیباف، سەرۆکی مەجلیسی شۆرای ئیسلامی لە هەژماری خۆیدا نووسیویەتی: "ئەمریکییەکان دەزانن کە کەس باوەڕ بە قسە بێماناکانیان ناکات؛ ئەمریکا لە ڕووی ئابوورییەوە لەوە زیاتر بیەوێت پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی دیکە سنووردار بکات.
هەروەها سەید عەلی مەدانی زادە، وەزیری کاروباری ئابووری و دارایی ڕایگەیاند، ئێران نەک هەر پلانی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی گەمارۆ ئابوورییەکانی ئەمریکا بۆ ماوەیەکی زۆر داناوە، بەڵکو پلانێکی هێرشبەرانەی لە دژی ئەم تیرۆرە ئابوورییە داڕشتووە، کە لە کاتی گونجاودا جێبەجێ دەکرێت؛ جەختیشی لەوە کردەوە کە سەردەمی جیهانی تاک جەمسەری کۆتایی هاتووە و ئەمریکا ناتوانێت خوێنبەرە دارایی و ئابوورییەکانی ئێران ببڕێت.
لەم پێوەندییەدا، حوسێن ڕەزەوی پوور، شرۆڤەکاری ئابووری، لە چاوپێکەوتنێکدا سەبارەت بە لاوازیی ئابووریی ئێران لە بەرامبەر هەڵاوسانی دراو و سنووردارکردنی دراو کە لە ئەنجامی گەمارۆ داراییەکانەوە دێتە ئاراوە، وتی: کەمکردنەوەی پشتبەستن بە دۆلار و تۆڕە داراییەکان لە ژێر کاریگەریی ئەمریکادا پێویستی بە هەمەچەشنکردنی سەبەتەی دراو و پەرەپێدانی ڕێککەوتنە دراوییە دوولایەنە و فرەلایەنەکان و دروستکردنی میکانیزمی بەدیل لە دەرەوە هەیە بازرگانی؛ هەرچەندە ئێران لە ساڵانی ڕابردوودا ئەزموونی لە بەکارهێنانی دراوەکانی وەک یۆرۆ، یوان و درهەمی ئیماراتی لە ئاڵوگۆڕە بازرگانییەکاندا بەدەستهێناوە، بەڵام بە شێوەیەکی پێویست هەندێک لە دەرفەتەکانی ئێستای بۆ ئەنجامدانی ڕێککەوتنی دراوی بەکارنەهێناوە.
هەروەها جەختی لەسەر پێویستی بەڕێوەبردنی بازاڕی ئاڵوگۆڕی دراوی بیانی و کەمکردنەوەی گوشارەکان بۆ سەر بازاڕی ناڕەسمی کردەوە و ڕایگەیاند کە داڕێژەرانی سیاسەت پێویستە گرنگی بە ئاسانکاری بازرگانی و گەڕانەوەی ئاڵوگۆڕی دراوی بیانی لە هەناردەکردن و پەرەپێدانی تواناکانی هەناردەکردن و گۆڕینی ڕێگا بازرگانییەکان بەمەبەستی کەمکردنەوەی لاوازیی ئابووری و دابینکردنی ئەگەری زاڵبوون بەسەر هەلومەرجە دژوارەکانی ئێستادا.
پێویستی کەمکردنەوەی پشتبەستن بە دۆلار لە بازرگانی دەرەکیدا
ناوبراو سەبارەت بە پشتبەستنی ئاڵوگۆڕی بازرگانی ئێران بە دۆلار و تۆڕە داراییەکان لە ژێر کاریگەری ئەمریکا و چارەسەرەکانی کەمکردنەوەی ئەم وابەستەییە وتی: ئێمە سەردەمانێک پشتبەستنێکی قووڵمان بە بازرگانی دۆلارەوە هەبوو، بەڵام ئێستا لە ڕاستیدا هەلومەرجەکان وەک جاران نین. لە ساڵانی ڕابردوودا و بە تایبەت لە ١٠ ساڵی ڕابردوودا، ئێران فێری ئەوە بووە کە بۆ کەمکردنەوەی لاوازیی بازرگانییەکەی بەرامبەر بە هەڵاوسانی دراو، پێویستە پۆرتفۆلیۆی دراوەکانی هەمەچەشن بکات و دراوی بەدیل لە بازرگانیدا کەڵک وەربگرێت.
ڕەزەوی پوور درێژەی بە قسەکانی دا: بێگومان ناتوانم بڵێم ئەمە بەتەواوی ڕوویداوە، بەڵام ئێمە دەرفەتمان بۆ ڕەخسا کە ڕێککەوتنی دراوی دوولایەنە و فرەلایەنە لەگەڵ ئەو وڵاتانەدا بکەین کە وەک ئێمە خەریکی شەڕی ئابووری و کێبڕکێی ئابووری بوون لەگەڵ ئەمریکا، ئەگەرچی بە ڕادەیەکی کەمتر یان زیاتریش بێت.
ئەم شارەزایە ئابوورییە بە ئاماژە بەوەی کە لە دەرفەتی ڕێککەوتنە دراوییەکان بە باشترین شێوە کەڵک وەرنەگیراوە، ڕایگەیاند: بیانوو بە ئاراستەی پشتگوێخستنی ڕێککەوتنە دراوییە دوولایەنە و فرەلایەنەکان زۆر قبوڵکراو نین چونکە پێدەچێت دەرفەتی ئەنجامدانی ڕێککەوتنی دراوی بەدیلمان لەدەستدابێت. بەڵام ئێستا فێربووین لە بازرگانییەکانماندا دراوی بەدیل لەبری دۆلار بەکاربهێنین، کە بریتین لە درهەمی ئیماراتی، یۆرۆ یان یوان.
فاکتەری سەرەکی شۆکی دراو، ئەو دراوە نییە کە پێویستە بۆ بازرگانی
ئەم شرۆڤەکارە ئابورییە، بە ئاماژەدان بەوەی کە بابەتی سەرەکی لە دۆخی ئێستای وڵاتدا دراوی پێویست نییە بۆ بازرگانی، ڕایگەیاند: ئەوەی لە کۆتاییدا کێشەکەیە، فاکتەری سەرەکی شۆکی دراوە لە دۆخی ئێستای وڵاتدا، لە ڕاستیدا دراوی پێویست نییە بۆ بازرگانی، بەڵکو دراوی بنی بازاڕە، کە پێی دەوترێت دراوی کاغەزی، واتە ئەو دراوەی کە بۆ بازرگانی نافەرمی بەکاردێت و بۆی خواست لەسەری هەیە. ئەم دراوە بۆ گەشت یان مەبەستی تری ئاڵوگۆڕی بیانی بەکاردێت و بەزۆری بە جۆرێک لە جۆرەکان لە بازاڕی کاغەزدا دابین دەکرێت کە پێی دەوترێت بازاڕی سەوز.
ڕەزەوی پوور لە درێژەی قسەکانیدا وتی: "نرخی ئاڵوگۆڕی ئەم دراوە کەلێنێکی بەرچاوی لەگەڵ نرخی دراوی ئاڵوگۆڕدا هەیە کە ئاماژەیە بۆ دراوی بازرگانیمان، ئەم بۆشاییەش بەداخەوە هێشتا بوونی هەیە، سەرەڕای پەسەندکردنی سیاسەتی چاکسازیی ئاڵوگۆڕی دراوی بیانی لەلایەن حکومەتەوە لە مانگی ئازاری ساڵی ڕابردوو و مانگی یەکی ساڵی ڕابردوو. پێدەچێت حکومەت هەوڵی ئاسانکاری بۆ گواستنەوە لە بازاڕی حەواڵە بۆ بازاڕی کاغەز بدات بە مەبەستی بەڕێوەبردنی ئاڵوگۆڕی دراوی بیانی". شۆکەکانی بازاڕی کاغەز و چاوەڕوانییەکانی هەڵاوسان لە ئەنجامدا.
شەڕی ئابووری ئەمریکا لە دژی ئێران پرسێکی نوێ نییە
لە وەڵامی ئەو پرسیارەی کە ئێران چۆن دەتوانێت تۆڕێکی دارایی بەدیل و میکانیزمی پارەدان لە دۆخێکدا دروست بکات کە ئەمریکا هەوڵی سنووردارکردنی دەستڕاگەیشتنی ئێران بە سیستەمی دارایی نێودەوڵەتی دەدات، ئەم شرۆڤەکارە ئابوورییە ڕایگەیاند: تا ئەمڕۆ هەموو هەوڵەکانی ئەمریکا بۆ گوشاری بازرگانی و دراو لەسەر ئێران دووبارە بووەتەوە و ئەم هەوڵە هەوڵێکی نوێ نییە.
ئاماژەی بەوەشکرد: "تەنانەت خودی شرۆڤەکارانی ئەمریکی وتوویانە کە ئەم هەوڵە گەڕانەوەی ترەمپە بۆ سیاسەتێک کە لە سەردەمی ئۆبامادا ڕوویداوە؛ واتە گەڕانەوەی ترەمپ لە سیاسەتی شەڕەوە بۆ سیاسەتێکی ئابووری و سزاکان، بانگەشەی ئەوە دەکەن کە دەتوانێت ئەو سزایانە بە توندیتر جێبەجێ بکات".
ڕەزەوی پوور لە درێژەی قسەکانیدا وتی: بەڵام ئەزموونی نێودەوڵەتی لە چەند ساڵی ڕابردوودا فێری کردووین کە بەهۆی چوونە ناو شەڕی بازرگانیی ئەمریکا لەگەڵ وڵاتانی زیاتر لە سەردەمی ئۆباما، ئامادەیی وڵاتان بۆ هاوکاری لەگەڵ ئەمریکا لە گەمارۆی ئابووریدا کەمی کردووە، هەروەها ئامادەیی بۆ هەمەچەشنکردنی پەیوەندییەکانی نێوان وڵاتان زیادی کردووە.
شەڕی بازرگانی ئەمریکا لەگەڵ وڵاتانی جیاواز دەتوانێت دەرفەت بۆ ئێران بخوڵقێنێت
ناوبراو بە ئاماژەدان بە پێشهاتەکانی پەیوەندییە ئابوورییەکانی ئەمریکا لەگەڵ وڵاتانی جیاجیا، وتی: ئێستا ڕووبەڕووی چەندین وڵات دەبینەوە کە لە گرژیی بازرگانی و ئابووریدان لەگەڵ ئەمریکا، نموونەیەکی ڕوون و نزیک کەنەدایە، کە ئێستا ڕایدەگەیەنێت کە ئەمریکا چووەتە شەڕی ئابووری لەگەڵ ئێمە. سروشتییە کە ئەمە دوو دەرفەتە بۆ ئێران کە ئەم گەمارۆ ئابوورییە و گەمارۆیانە بێلایەن بکات و پێموایە بارودۆخ بۆ ئێران لە ڕابردوو خراپتر نابێت.
هەروەها بە ئاماژەدان بەوەی کە ئێران ئێستا لە نێو شەڕێکی فرەلایەنە و تێکەڵاودایە، وتی: یەکێک لە ڕەهەندەکانی ئەم شەڕە شەڕی مەعریفییە. لە ناو شەڕی مەعریفیدا زۆر گرنگە چ وێنەیەک لە دۆخەکە دروست بکەین. بەداخەوە بەو هێرشە مەعریفیەی کە ترامپ بۆ سەر ئێران دەستیپێکردووە، بازاڕ لە ئێران بەیانیان ڕووبەڕووی شۆکێکی ئابووری بووەتەوە بەبێ ئەوەی هیچ شتێکی نوێ لەسەر زەوی ڕووبدات. ئەم پرسە پێویستی بە بەڕێوەبەرانی باڵای حکومەت هەیە کە عەقڵیەتی شۆکێکی نوێ بشکێنن کە دەچێتە ناو ئابوورییەوە و بە دەستێوەردانی شەفاف و ڕوون فەزاکە بۆ خەڵک ڕوون بکەنەوە.