جام کوردی - سروشتێکی گەرم و وشکی هەیە، کە پێدەچێت مەترسی تووشبوون بە شێرپەنجە و نەخۆشییەکانی ددان کەم بکاتەوە؛ هەروەها میزهەڵگر و نەهێشتنی تینوێتی ساختە و هەوکردنی گەدە و پاککەرەوەی خوێن و ڕەنگی دەموچاو و پاککەرەوەی گەدە و نەهێشتنی بۆنی ناخۆشی دەم و ...چا بە ناوی زانستی Camellia sinensis L . چا دارێکی کێوییە و بەرزییەکەی زیاتر لە ١٠ مەتر دەبێت، بەڵام لە نمونەی چێنراودا بەرزییەکەی لە ٢ مەتر زیاتر نابێت. گەڵاکانی ڕووەکی چا سەوزی تۆخن. میوەی چا کەپسولێکە، سێ بەشییە و یەک یان دوو تۆوی تێدایە. بەگشتی چا بە دوو جۆر بەردەستە: سەوز و ڕەش، چای ڕەشیش لە ئەنجامی تەخمیرکردنی گەڵاکانی چای سەوزە، ئەمەش بووەتە هۆی لەدەستدانی فاکتەری ڕەنگی سەوزەکەی.
زۆر خواردنی لیمۆی ترش لەگەڵ چا زیانی بۆ تەندروستی لەش هەیە. چونکە گەرمی کارلێکی کیمیایی لە ئاوی لیمۆدا خێراتر دەکات.
چا لە باکووری هیندستان و ناوچەکانی دیکەی هیندستان بە کێوی دەڕوێت. لە زۆر ناوچەی تری وەک چین، ژاپۆن، جاڤا، بەرازیل، ئەرجەنتین، سریلانکا، ئەندەنوسیا، کینیا، تورکیا، پاکستان و ئێران (بەتایبەت لە ناوچەکانی باکوری گیلان) دەچێنرێت. گەڵاکانی ڕووەکی چا هەڵدەگیرێن و دەبرژێنرێن، هەندێکجاریش دەچێنرێن، بۆ ئەوەی ببنە چای سەوز یان ڕەشی ناسراو.
زۆربەی کاریگەرییەکانی چای سەوز دەگەڕێتەوە بۆ پێکهاتە پۆلیفینۆلیکەکانی. چای سەوز دەتوانێت ڕێگری بکات لە ڕوودانی شێرپەنجەی وابەستە بە گەدە و ڕیخۆڵە و سییەکان و ئیسترۆجین (لەوانەش شێرپەنجەی مەمک). دەمشۆردن کە لە چا دروست دەکرێت کاریگەرە لە ڕێگریکردن لە تارتەر و خراپبوونی ددانەکان، هەروەها لە ژەنگاویبوونیان. چای سەوز کاریگەری بەرهەمهێنانی گەرمی و زیادکردنی سووتانی چەوری هەیە؛ بۆیە دەتوانرێت لەو بەرهەمانەدا بەکاربهێنرێت کە یارمەتی دابەزاندنی کێش دەدەن. هەروەها چای سەوز دەتوانێت کاریگەر بێت لە ڕێگریکردن و چارەسەرکردنی سکچوون کە بەهۆی کلۆستریدیۆمەوە دروست دەبێت و هەروەها یارمەتیدەر بێت بۆ گەشەکردنی بەکتریا سودبەخشەکان لە فلۆرای ڕیخۆڵەدا.
توێژینەوەکانی چا لەسەر ئاژەڵان کاریگەری سودبەخشی دەرخستووە لە چارەسەرکردنی هەوکردنی قۆڵۆن و هەروەها کەمکردنەوەی کۆلیسترۆڵی خوێن. پێدەچێت پێکهاتە پۆلیفینۆلیکەکانی ناو چا کاریگەر بن لە دژە وەرەمی، پارێزەر لە ماددە کیمیاییە دەرەکییەکان و کاریگەری دژە ئۆکسێنەر.
کافایینی ناو چا هاندەری کۆئەندامی دەماری ناوەندییە و کاریگەری دژە خەمۆکی هەیە. ئەم کردارە بۆرییەکانی گورچیلە فراوانتر دەکات، بەمەش خێرایی پاککردنەوەی خوێن زیاد دەکات و کاریگەری میزهەڵگر دروست دەکات. هەروەها کافاین بەهێزی لێدانی دڵ زیاد دەکات و دەردانی شەربەتی گەدە زیاد دەکات و تێکچوونی شەکر و چەوری زیاد دەکات.
پێدەچێت چا ڕۆڵی هەبێت لە کەمکردنەوەی مەترسی تووشبوون بە شێرپەنجە و نەخۆشییەکانی ددان. هەروەها لە کۆنەوە بۆ کێشەکانی وەک ماندوێتی دەمارەکان، شەقیقە و سکچوون و ڕشانەوە بەکارهاتووە، هەروەها زیادکردنی کارایی لەش (بە کاریگەرییەکی هاندەرەوە). لە پزیشکی هیندیدا بۆ چارەسەری سکچوون و نەمانی ئارەزووی خواردن و شەقیقە و ئازاری دڵ و تا و ماندوێتی بەکاردێت. هەروەها لە پزیشکی چینیدا چای سەوز بۆ چارەسەری شەقیقە و سکچوون و سکچوون کە بەهۆی مەلاریا و کێشەی هەرسکردنەوە دروست دەبێت و وەک خۆپاراستن لە شێرپەنجە بەکاردێت.
بەپێی ئاماری فەرمانگەی پزیشکی نەریتی و تەواوکەری وەزارەتی تەندروستی، چا لە سروشتدا گەرم و وشکە. تونیکێکی گەدەیە لەو کەسانەی کە سروشتیان سارد و شێدارە. میزهەڵگر، نەهێشتنی تینوێتی ساختە و هەوکردنی گەدە، پاککەرەوەی خوێن و ڕەنگی دەموچاو، هەڵگری دەرمانە بۆ بەشی خوارەوەی گەدە و لەش، پاککەرەوەی گەدە، هەروەها بۆنی ناخۆشی دەم و بۆنی ناخۆشی سیر و پیاز لەناو دەبات. هەروەها بۆ لێدانی دڵ و نەخۆشییەکانی دڵ و سەختی میزکردن بەسوودە. هەروەها کۆترە کوڵاوەکەی بۆ ئاوسانی توند و کەمکردنەوەی ئازاری باوەڕپێکراو بەسوودە.
چارەسەرەکەی شیرینی و شیرە، خواردنی بەبێ شیرینی بە زیان دادەنرێت. خواردنەوەی چا بە سکی بەتاڵ زیانی هەیە و دەبێتە هۆی نەخۆشی، بەتایبەتی لە کەسانی گەرم و گوڕدا. خواردنەوەی بە گەرمی بەتایبەت لە کەشوهەوای گەرمدا زیانی هەیە بۆ کەسانی گەرم و گوڕ. نیو گرامی سوودبەخشە و ئەگەر لەگەڵ خواردندا بخورێتەوە هەرسکردن و هەڵمژینی خێراتر دەکات. باشترین چا بۆ میزاجی گەرم شیری بزن و بۆ میزاجی سارد میسک و مێخەک و زەنجەفیل و دارچین.
بەزۆری چا لە شێوەی بریودا دەخورێت. ئەگەر کەوچکێک گەڵای چای وردکراو لەگەڵ نزیکەی ١٠٠ بۆ ٢٠٠ ملیلیتر ئاو تێکەڵ بکرێت، ئەوا دوای ٣ بۆ ١٠ خولەک ئامادەیە بۆ خواردنەوە. دوای ٣ خولەک نزیکەی هەموو کافایینەکانی ناو گەڵاکان دەردەچن بۆ ناو ئاوەکە. لە چای ڕەشدا کە چای سەوزی چەورکراوە، ڕێژەی تانینەکان و لە ئەنجامدا کاریگەری دژە سکچوونەکەی زیاد دەکات.
کوپێک چای لێنراو نزیکەی ٥٠ بۆ ١٠٠ میلیگرام پێکهاتەی پۆلیفینۆلیک و ١٠ بۆ ٥٠ میلیگرام کافاینی تێدایە. پێشنیار دەکرێت دایکانی دووگیان خۆیان لە خواردنەوەی چا بەدوور بگرن بەهۆی بوونی کافاین تێیدا، یان لانیکەم چای زۆر شل و بە ڕێژەیەکی کەم بخۆنەوە. ئەو کۆرپانەی کە دایکیان لە کاتی شیرپێداندا چا دەخۆنەوە لەوانەیە تووشی کەمخەوی ببن.
خواردنەوەی چا لەگەڵ دەرمانی دژە خرۆشانی وەک وارفارین لەوانەیە کاریگەری ئەم دەرمانانە کەم بکاتەوە. وا دیارە شێوازی ئامادەکردنی چا و بڕی خواردنەوەی کاریگەری لەسەر بڕی ڤیتامین K کە تێیدایە. ئەو کەسانەی لە کاتی خواردنی ئەم دەرمانانەدا چا دەخۆنەوە، پێویستە لانیکەم هەمیشە هەمان جۆری شێوازی تەخمیرکردن و ئامادەکاری و بەرهەمهێنەر بەکاربهێنن.
هەروەها پێدەچێت خواردنی هاوکات لەگەڵ دەرمانە ئەلکالیەکان هەڵمژینی ئەم دەرمانانە کەم بکاتەوە بەهۆی ئەگەری بەستنەوەی تانینی ناو چا بە دەرمانەکەوە. پێدەچێت چا کاریگەر بێت لە هەڵمژینی ئەو ئاسنەی کە لە ڕووەکەکاندا هەیە؛ بۆیە ئەو ڕووەکخۆرانەی کە ئاسنەکەیان تەنها لە ڕووەکەکانەوە وەردەگرن، پێویستە لانیکەم دوو کاتژمێر بۆشایی لە نێوان خواردنەوەی چا و ڕووەکەکانی ئاسنی تێدایە بهێڵنەوە.
لەو کەسانەی کە گەدەیان هەستیارە، ئەگەری کاریگەری لاوەکی زیاترە بەهۆی بوونی پێکهاتەی تانین و ترشی کلۆرۆجینیک لە چادا. دەردانی ترشی زۆر، خورانی گەدە، لەدەستدانی ئارەزووی خواردن، قەبزی توند، یان هەندێکجار سکچوون دەتوانێت کاریگەری لاوەکی زۆر خواردنەوەی چا بێت. بۆ خۆپاراستن لەم کاریگەرییە لاوەکیانە دەتوانن بڕێک شیر بخەنە ناو چایەکەوە.
پێویستە وریایی لەو کەسانەدا بگیرێت کە لاوازی دڵ و خوێنبەرەکان، نەخۆشی گورچیلە، ڕژێنی غودەی دەرەقی زۆر چالاک و مەیلی نائاسایی بۆ کرژبوون و هەندێک نەخۆشی دەروونی وەک حاڵەتی دڵەڕاوکێ کە ترسی لەگەڵدایە.
نیشانەکانی کەمخوێنی "مایکرۆسایتی" لە منداڵاندا بەدی کراوە کە ڕۆژانە نزیکەی ٢٥٠ مل چای سەوز دەخۆن. خواردنی درێژخایەن زیاتر لە یەک گرام و نیو کافاین لە ڕۆژێکدا لەوانەیە ببێتە هۆی نیشانەی نادیاریکراو وەک نائارامی، توڕەبوون، کەمخەوی، لێدانی دڵ، سەرگێژخواردن، ڕشانەوە، سکچوون، لەدەستدانی ئارەزووی خواردن و سەرئێشە.
هەروەها خواردنەوەی بڕێکی زۆر لە چا لە یەک کاتدا دەبێتە هۆی ئەم نیشانانە، لەگەڵ لەرزینی نائیرادی و زیادبوونی نائاسایی کاردانەوەکان. یەکەم نیشانەکانی ژەهراویبوون بریتین لە ڕشانەوە و گرژبوونی سک. بەڵام ئەگەری ئاڵۆزیی کوشندە نییە لەگەڵ خواردنی لە شێوەی ئینفیوژندا. ئەو نەخۆشانەی سیستەمی دڵ و خوێنبەرەکانیان لاوازە، نەخۆشی گورچیلەیان هەیە، هەروەها ژنانی دووگیان یان شیردەر نابێت چا بخۆنەوە یان دەبێ زۆر کەم بیخۆنەوە.