بەگوێرەی ڕاپۆرتی جام کوردی، لە زۆر لە ناوچەکانی وڵاتدا، شوێنێکی گەشتیاری کاتێک دەبێتە شوێنی مەبەست کە کۆمەڵێک هۆکار لە شوێنی خۆیاندا بن؛ دەستڕاگەیشتن بە شێوەیەکی دروست، شوێنی نیشتەجێبوون، کات بەسەربردن، بۆنە، خزمەتگوزاری شارەوانی، ڕیکلام، وەبەرهێنان، لە هەمووی گرنگتر پلانێک بۆ دڵنیابوون لەوەی گەشتیاران تەنها بۆ چەند کاتژمێرێک لە شارەکەدا نەمێننەوە و بەشێک لە بودجەی گەشتەکەی لە هەمان شوێنی مەبەستدا خەرج بکات.
لەم پێوەندییەدا کرماشان هێشتا لە نێوان "سەرنجڕاکێشان" و "مەبەست"دا بەرەوڕووی کەلێنی بەرچاوە.
ڕەنگە گەشتیارێک بچێتە ناو کرماشان بۆ بینینی بێستوون یان تاق وەسان، بەڵام پرسیارە گرنگەکە ئەوەیە کە چی هانیان دەدات بۆ مانەوەی شەوێکی زیادە، سەردانی شوێنێکی تری سەرنجڕاکێش، کڕینی کاری دەستی، ئەزموونی خواردنی ناوخۆیی، یان بەکارهێنانی خزمەتگوزارییەکانی تری گەشتیاری؟
لێرەدایە کە پرسی گەشتیاری لە کایەی میراتی کولتووری تێدەپەڕێت و دەبێتە پرسێکی شارستانی و ئابووری.
شارەکە دەبێ بەشێک بێت لە ئەزموونی گەشتیاری
نابێ چاوەڕێی ئەوە بکرێت کە گەشتیارێک شوێنەوارێکی مێژوویی ببینێت و ئەزموونێکی باشی لە شوێنی مەبەست هەبێت، لەکاتێکدا ڕووبەڕووی کێشەگەلێک وەکوو نەبوونی ئاودەست، خراپی مۆبیلیاتی شار، دەرگای چوونە ژوورەوەی نەشیاو، نەبوونی شوێنی کات بەسەربردن، خراپی ڕووناکی یان نەبوونی خزمەتگوزاری گونجاو دەبێتەوە.
گەشتیار تەنها شوێنەوارێکی مێژوویی نابینێت؛ ئەو شارەکە ئەزموون دەکات.
شەقام، پارک، بازاڕ، چێشتخانە، گواستنەوە، تابلۆ، پاکوخاوێنی، ئاسایش، هەڵسوکەوتی خەڵک و تەنانەت ئەو وێنەیەی کە لە یەکەم ساتی چوونە ناو شاردا دەیبینێت، بەشێکن لە بەرهەمی گەشتیاریی کرماشان.
کەوابوو نابێ تەنها لە بەشی میراتی ڕۆشنبیری داوای پەرەپێدانی گەشتیاری بکرێت. شارەوانی، دەزگا خزمەتگوزارییەکان، کەرتی تایبەت، ژووری بازرگانی، کۆمەڵەکانی گواستنەوە، ئیدارەی پارێزگا و تەنانەت چالاکوانانی بواری ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندن هەریەکەیان بەشێکن لەم زنجیرەیە.
ئەگەر ئەم زنجیرەیە هاوئاهەنگ نەبێت، تەنانەت باشترین شوێنە سەرنجڕاکێشە مێژووییەکانیش ناتوانن بە تەنیایی پیشەسازی گەشتیاری دروست بکەن.
کرماشان نابێت تەنها مەبەستی هاتووچوو بێت
پێگەی جوگرافیای کرماشان دەرفەتێکی ناوازەیە؛ بەڵام ئەگەر پلانی بۆ دانەنرێت، دەتوانێت ببێتە دەرفەتێکی لەدەستچوو.
ئەم پارێزگایە دەکەوێتە سەر ڕێڕەوی بەشێکی بەرچاوی ڕێبواران و زیارەتکاران و سنوورەکانی لەگەڵ عێراق وایکردووە کرماشان ببێتە یەکێک لە دەروازە گرنگەکانی نێوان ئێران و ئەم وڵاتە. ئەم نزیکییە تەنیا سوودێکی بازرگانی نییە؛ بەڵکوو دەتوانێت سوودێکی گەشتیاری جددی بێت.
بازاڕی عێراق و بەتایبەت هەرێمی کوردستان بە هۆی نزیکیی جوگرافی و لێکچوونی کولتووری و زمانەوانی و سەفەری بەردەوام، دەتوانێ یەکێک لە بازاڕە ئامانجەکانی گەشتیاری کرماشان بێت.
بەڵام بۆ ڕاکێشانی گەشتیارانی عێراقی، تەنها پەرەپێدانی شوێنە سەرنجڕاکێشە مێژووییەکان بەس نییە. بەرهەمێکی گەشتیاری دەبێت بە شێوەیەک دیزاین بکرێت کە لەگەڵ ئەم بازاڕەدا بگونجێت؛ لە گەشتیاری تەندروستی و بازاڕکردنەوە تا گەشتیاری سروشت، گەشتیاری خۆراک، گەشتی خێزانیی و تەنانەت گەشتە کورتەکانی کۆتایی هەفتە.
کرماشان دەتوانێت هەڵبژاردەیەکی سروشتی بێت بۆ خێزانێکی خەڵکی سلێمانی یان هەڵەبجە کە بەدوای شوێنێکی نزیکدا دەگەڕێن بۆ گەشتێکی کورت، بەمەرجێک ژێرخان و خزمەتگوزاری و ناساندن و دەستڕاگەیشتنی بۆ دابین بکرێت.
لە بواری گەشتیاری تەندروستیشدا، نزیکی لە عێراق دەتوانێت سوودێکی گرنگ دابین بکات. بوونی ناوەندی پزیشکی و پزیشکی پسپۆڕ بە تەنیا بەس نییە؛ ئەم توانایە دەبێت لەگەڵ شوێنی نیشتەجێبوون، گواستنەوە، خزمەتگوزاری، وەرگێڕان، وەرگرتنی نەخۆشانی بیانی و بەبازاڕکردنی پیشەیی تێکەڵ بکرێت بۆ گۆڕینی "توانای چارەسەرکردن" بۆ "گەشتیاری تەندروستی".
تۆماری جیهانی کۆتایی ڕێگا نییە
کرماشان سێ شوێنەواری تۆمارکراوی جیهانی هەیە و ئەمەش سەرمایەیەکی گرنگە بۆ هەر پارێزگایەک؛ بەڵام تۆمارکردنی جیهانی شوێنەوارێک نابێت بە کۆتایی ڕێگاکە هەژمار بکرێت.
تۆمارکردنی جیهانی شوێنەوارێک بەهای ئابووری و کۆمەڵایەتی خۆی نیشان دەدات کاتێک ژمارەی سەردانکەران زیاد دەکات، مانەوەی گەشتیاران زیاد دەکات، بازرگانییە ناوخۆییەکان گەشە دەکەن و کۆمەڵگەی دەوروبەری شوێنەکەش پشکی لەم ڕەوتە ئابوورییەدا هەیە.
ئەگەر گەشتیارێک هاتە نێو شارەکە و وێنە بگرێت و بگەڕێتەوە، بەڵام لە شاردا پارە خەرج نەکات، ئەوا زنجیرەی ئابووری گەشتیاری تەواو نییە.
بۆیە شوێنەوارگەلێک وەکوو بێستوون و تاق وەسان، لەبری ئەوەی تەنیا سەرنج بخرێتە سەر ناساندنی خودی شوێنەکە، پێویستە "ئیکۆسیستەمێکی گەشتیاری" لە دەوریدا دروست بکرێت؛ شوێنی نیشتەجێبوون، چێشتخانە، بازاڕ، کاری دەستی، بۆنە، گواستنەوە، گەشتی تایبەتمەند و بەرنامەی کولتووری.
لێرەدایە کە وەبەرهێنانی کەرتی تایبەت گرنگ دەبێت.
کێشەکە نەبوونی بەردەوامییە
یەکێک لە کێشە جیددیەکانی گەشتیاری کرماشان دەستپێکردنی ئەو پڕۆژانەیە کە یان ناگەنە تەواوبوون یان دوای جێبەجێکردنیان هیچ پلانێکی دیاریکراو بۆ پاراستن و سوود وەرگرتن لێیان لە ئارادا نییە.
گەشتیاری بە پڕۆژەی کاتی گەشە ناکات. کۆمەڵگەیەکی کات بەسەربردن، فێستیڤاڵێک یان پلانێکی گەشتیاری کاتێک کاریگەرە کە لە پلانێکی چەند ساڵەدا دیاری بکرێت و ڕوون بێت کێ دوای کردنەوەی بەڕێوەی دەبات، چۆن پارێزگاری لێدەکرێت، چ بازاڕێک بۆی هەیە و بڕیارە چەند گەشتیار بۆ خۆی ڕابکێشێت؟
کرماشان لەجیاتی ئەوەی پێویستی بە لیستی درێژی پڕۆژە نیوە تەواوەکان هەبێت، پێویستی بە چەند پڕۆژەیەکی دیاریکراو، ئابووری و توانای سوودوەرگرتنی لێ هەیە، کە مۆدێلی وەبەرهێنان و درووستکردنی داهاتیان لە سەرەتاوە ڕوونە.
پێویستە گەشتیاری لە ئابووری پارێزگادا ببینرێت
ئەگەر بڕیارە گەشتیاری لە یەکێک لە میحوەرەکانی گەشەسەندنی کرماشاندا بێت، پێویستە کاریگەرییەکەی بە ژمارە و نیشاندەر بپێورێت.
ژمارەی گەشتیارانی هاتوو، بڕی مانەوە، تێکڕای خەرجی هەر گەشتیارێک، ژمارەی ئەو کەسانەی لەم بوارەدا دامەزراون، بڕی وەبەرهێنان، داهاتی بازرگانی ناوخۆیی و پشکی گەشتیاری لە ئابووری پارێزگادا، نیشاندەرێکن کە دەتوانن نیشان بدەن کە ئایا بەڕاستی بەرنامەکانی گەشتیاری ئەنجامیان بەدەستهێناوە یان نا.
بەبێ هەڵسەنگاندنێکی لەو شێوەیە، ڕەنگە ساڵانێک باسی پۆتانسێلی گەشتیاری بکەین، بەڵام نازانین ئەم پۆتانسێلانە چ بەشدارییەکیان لە ئابووری پارێزگاکاندا کردووە.
دەرفەتی کرماشان لە ئاوێتەبوونی سوودەکانیدایە
ڕەنگە گرینگترین سوودی کرماشان ئەوە بێت کە مەرج نییە تەنیا لەسەر یەک جۆر گەشتیاری تەرکیز بکات.
میراتی مێژوویی شانبەشانی سروشت، خواردن شانبەشانی کولتوور، گەشتیاری تەندروستی شانبەشانی توانای سنوورەکان، گەشتیاری سەرگەرمی شانبەشانی شوێنە سەرنجڕاکێشە سروشتییەکان وایکردووە کە کۆمەڵێکی هەمەچەشنی گەشتیاری دابین بکرێت.
ئەم سوودە کاتێک جددیتر دەبێت کە نزیکییەکەی لە عێراقەوە، بۆی زیاد بکرێت.
کرماشان دەتوانێ ببێتە شوێنی مانەوە، نەک تەنیا شوێنێک بۆ تێپەڕاندنی ڕێبواران؛ بەڵام ئەم گۆڕانکارییە لەگەڵ ڕیکلامدا ڕوونادات. پێویستە شارەکە بۆ گەشتیاران ئامادەبێت، وەبەرهێنەران هەست بە ئاسایش و پاساوی ئابووری بکەن، دامەزراوەکان خۆیان لە کارکردنی دوورگەیی دوور بخەنەوە، هەروەها بەرهەمێکی گەشتیاری تایبەت بۆ هەر بازاڕێکی ئامانجدار داڕێژرێت.
مەسەلەی ئەمڕۆ بۆ کرماشان ئەوە نییە کە ئێمە چیمان هەیە؟؛ وەڵامی ئەم پرسیارە ڕوونە. پرسیاری گرنگتر ئەوەیە، بەو شتەی کە هەمانە چ بەرهەمێکمان بۆ گەشتیاران دروست کردووە؟
ئەگەر وەڵامی ئەم پرسیارە لە پلانەکانی داهاتووی پارێزگاکەدا بە جددی وەربگیرێت، بێستوون و هورامان نابن بە میراتی تۆمارکراوی جیهانی؛ عێراق تەنها وەک دراوسێیەکی بازرگانی نامێنێتەوە، گەشتیاریش تەنها بابەتێکی دیکە نابێت لە لیستی تواناکانی گەشەپێدانی پارێزگاکەدا.
ئەوە کاتێکە کە دەتوانین باسی گەشتیاری وەک پیشەسازییەکی ڕاستەقینە لە کرماشاندا بکەین؛ پیشەسازییەک کە داهات و دامەزراندن و خۆشگوزەرانی لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵکدا دەبینرێت.
تایبەت بە جام کوردی