جام کوردی - شرۆڤەکاری ناوداری ئەمریکی هۆشداری دەدات کە تێچووە سەرسامکەرەکانی شەڕی سەپێندراوی وڵاتەکەی دژ بە ئێران بۆ ئەمریکا و جیهان گەیشتووەتە ئاستێکی بێوێنە، و بەڵێنی «سەرکەوتن»ی بەرپرسانی واشنتۆن لەگەڵ واقیعی مەیدانی و ئابووریدا یەکناگرێتەوە.**
فەرید زەکەریا، ڕۆژنامەنووس و شیکەرەوەی باڵای پرسە نێودەوڵەتییەکان و پێشکەشکاری دیاری کەناڵی سی‌ئێن‌ێن جەختی لەوە کردەوە: ئەمریکا بەهۆی ئەوەی سەرەڕای هەموو بانگەشەکانی لەبارەی ئامانجەکانی شەڕ دژ بە ئێران، هێشتا خۆیشی سەبارەت بەم ئامانجانە لە دۆخی سەرلێشێواوی و بێ‌بڕیاریدایە، ناتوانێت لەو زەلکاوەی دروستی کردووە دەربازی ببێت.
فەرید زەکەریا لەم وتارەیدا کە لە ماڵپەڕی «ئەتلانتیک» و ڕۆژنامەی «واشنتۆن پۆست» بڵاوی کردووەتەوە، ڕەهەندەکانی شەڕی دەستدرێژیکارانەی ئەمریکای بۆ سەر کۆماری ئیسلامیی ئێران تاوتوێ کردووە و ڕەخنەی لە ڕوانگە و شێوازی مامەڵەی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا بەرامبەر بەم شەڕە گرتووە.
بانگەشەی «سەرکەوتن» و واقیعی مەیدانی
زەکەریا لە سەرەتای ئەم وتارەدا بە ئاماژەدان بە بانگەشەی هەندێک لە کەسایەتییە میدیایی و سیاسییەکانی ئەمریکا سەبارەت بە «سەرکەوتن» لە شەڕ لەگەڵ ئێران، دەنووسێت: «ئەگەر لەم ڕۆژانەدا گوێ لە قسەی هەندێک کەس بگریت، دەبێت واشنتۆن دەست بە ئامادەکاری بۆ نمایشی سەربازیی سەرکەوتن بکات.»
ناوبراو لە درێژەدا وتەی چەندین کەسایەتیی دیاری میدیایی ئەمریکا دەهێنێتەوە کە بانگەشەی سەرکەوتنی واشنتۆن لە شەڕی سەپێندراو دژ بە ئێران دەکەن؛ لەوانە لەسەر زاری سکۆت جێنینگز، پێشکەشکاری سی‌ئێن‌ێن کە وتوویەتی: «ئێمە بردمانەوە. ئێران دۆڕاندی. تەواو.»
زەکەریا دەشڵێت هیو هیۆیت، پێشکەشکاری فۆکس‌نیوزیش هەمان بۆچوونی هەیە و دەستەی نووسەرانی ڕۆژنامەی وۆڵ‌ستریت جۆرناڵیش لەو بڕوایەدان کە هاوکێشەکان بە قازانجی ئەمریکا دەگۆڕێن.
بەڵام زەکەریا ڕوونی دەکاتەوە کە ئەوان تا ڕادەیەک بەهۆی ئەوەوە گەیشتوونەتە ئەم دەرئەنجامە، چونکە چاودێریی هەوڵە ئیدیعاکراوەکانی سوپای ئەمریکا دەکەن بۆ ئەوەی ناوی لێناوە «ڕژانی نەوت لە گەرووی هورمزەوە لەلایەن هاوپەیمانانی کەنداو» و «خنکاندنی هەناردەی ئێران»؛ بابەتێک کە بە بڕوای زەکەریا ڕەنگە «نمایشێکی سەربازیی بەرچاو» بێت، بەڵام «ئەمە شەڕەکە ناکاتە سەرکەوتنێک.»
ئەم شیکارکارە ئەمریکییە بە پێداچوونەوە بە مێژووی ئەم گرژییانەدا دەنووسێت: «بیرتان بێتەوە چۆن گەیشتینە ئێرە. لە حوزەیرانی ٢٠٢٥، ئەمریکا و ئیسرائیل بە چڕی دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێرانیان بۆردومان کرد و ترەمپ ڕایگەیاند کە بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران "تێکشکێندراوە".»
زەکەریا ئاماژە بە هێرشە دەستدرێژیکارانە هاوبەشەکانی ئەمریکا و ڕژێمی زایۆنیستی دەکات لە هەشت مانگ دوای ئەوە لە مانگی شوباتدا، کە لە میانیدا ڕێبەری باڵای شۆڕش و ژمارەیەکی زۆر لە بەرپرسانی باڵای ئێران شەهید کران، و هەروەها ئاماژە بەوە دەکات کە ترەمپ لە کاتی ئەم ئۆپەراسیۆنەدا بە ئاشکرا داوای «ڕووخاندن و گۆڕینی دەسەڵات»ی لە ئێران کردبوو.
شکستی ستراتیژیی گۆڕینی دەسەڵات
زەکەریا بە جەختکردنەوە لەسەر شکستی ئەم ستراتیژە دەڵێت: «بەڵام کۆماری ئیسلامی مایەوە، ڕیزەکانی خۆی لە دەوری فەرماندە توندوتۆڵەکان بەهێز کردەوە، ڕێبەرێکی نوێی دەستنیشان کرد و ئەو چەکەی کارا کرد کە لەمێژبوو هەڕەشەی بەکارهێنانی دەکرد: داخستنی گەرووی هورمز، کە نزیکەی پێنجیەکی نەوتی جیهانی پێدا تێپەڕ دەبێت. دوای زیاتر لە ٧ مانگ لە شەڕ، ئێستا ئەمریکا لەناو هەڵمەتێکی گەورەدایە بۆ ئەوەی ئێران ناچار بکات دەست لە گەمارۆدانی ئەو ڕێڕەوە ئاوییە هەڵبگرێت کە پێش دەستپێکردنی شەڕەکە کراوە بوو. واشنتۆن ئەم ئۆپەراسیۆنەی بۆ گەڕاندنەوەی دۆخەکە بۆ پێشوو دەستپێکردووە — و پێشڕەوییەکانی خۆیشی بە سەرکەوتن ناو دەبات!»
تێچووە سەرسامکەرەکانی شەڕ بۆ ئەمریکا
ئەم شیکارکارە ناودارە لە درێژەدا بە پشتبەستن بە ئامارە فەرمییەکان، تێچووەکانی ئەم شەڕە بۆ ئەمریکا دەخاتە ڕوو: «ئەو تێچووانە لەبەرچاو بگرن کە تەنیا بۆ گەڕانەوە بۆ خاڵی سفر خەرج کراون. بەپێی ڕاگەیەندراوی پنتاگۆن، تێچووی ئەم شەڕە گەیشتووەتە ٤٥ ملیار دۆلار و نووسینگەی بودجەی کۆنگرێسیش مەزەندەی دەکات کە تەنانەت پێکدادانێکی کەم‌توندوتیژیش مانگانە ٢ ملیار دۆلاری دیکە تێچووی هەبێت. بەلایەنی کەمەوە ١٩ سەربازی ئەمریکی کوژراون. ئەمریکا پێدەچێت لە نێوان نیوە تا دوو لەسەر سێی کۆگاکانی خۆی لە هەندێک مووشەکی بەرگریی پێشکەوتووی بەکارهێنابێت. قەرەبووکردنەوە و بەرهەمهێنانەوەی ئەمانە ڕەنگە زیاتر لە پێنج ساڵی پێبچێت، ئەمەش لە کاتێکدایە کە ئەمانە ئەو چەکانەن کە ئەمریکا لە بەرامبەر چین پێویستی پێیان دەبێت. تا کۆتایی مانگی حوزەیران، بەلایەنی کەمەوە ٦ کەشتیی جەنگیی ئەمریکی لە زەریای هێمنەوە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گوێزراونەتەوە.»
زەکەریا دواتر ئاماژە بە لێکەوتە ئابوورییەکانی ئەم شەڕە دەکات و دەنووسێت: «لە سەرەتای دەستپێکردنی شەڕەکەوە، نرخی نەوتی خاوی برێنت بە تێکڕا نزیکەی ١٠٠ دۆلار بووە بۆ هەر بەرمیلێک، کە نزیکەی لەسەدا ٤٠ بەرزترە لە پێش شەڕ. مارک زاندی، گەورە ئابووریناسی دامەزراوەی مودیزی ئەنالیتیکس، مەزەندەی کردووە کە تێچووی ئەم شەڕە بۆ خێزانێکی ئاسایی ئەمریکی تا مانگی تەممووز زیاتر لە ١٢٠٠ دۆلار بووە لە شێوەی بەرزبوونەوەی نرخەکان، دانی سووی قەرزەکان و خەرجییە سەربازییەکان. ئەمریکییەکان تەنیا بۆ بەنزین و گازوایل نزیکەی ١٣٠ ملیار دۆلاری زیادەیان داوە. بەرزبوونەوەی نرخی گازوایل تێچووی گواستنەوە، کشتوکاڵ و خۆراکی زیاد کردووە. ئەو خێزانانەی ماڵەکانیان بە نەوت گەرم دەکەنەوە، ڕەنگە ئەم زستانە ڕووبەڕووی پسووڵەی لەسەدا ٥٠ بەرزتر ببنەوە.»
لاوازبوونی متمانەی هاوپەیمانان و زیانگەیشتن بە ئابووریی جیهان
ئەم شیکارکارەی پرسە نێودەوڵەتییەکان لە بەشێکی دیکەی وتارەکەیدا باس لە لێکەوتە هەرێمی و جیهانییەکانی ئەم شەڕە دەکات و دەنووسێت: «قەبارەی زیانەکان لە دەرەوەی ئەمریکا سەرسوڕهێنەرە. وڵاتانی کەنداو بینەری لەناوچوونی متمانەی خۆیان بوون بە واشنتۆن. سەرەڕای ئەوەش، ڕووبەڕووی تێچووی سەرسامکەری گواستنەوە و داڕمانی کەرتی گەشتیاری بوونەتەوە. ڕێژەی داگیرکردنی هوتێلەکانی دوبەی لە نزیکەی لەسەدا ٨٥ لە مانگی شوباتەوە بۆ لەسەدا ٢٣ لە مانگی ئازاردا دابەزیوە. پێویستە حکوومەتەکان ملیاران دۆلار بۆ نۆژەنکردنەوەی ژێرخانەکان و دروستکردنی ڕێگەی بەدیل لە دەوری گەرووی هورمز خەرج بکەن. وڵاتانی هاوردەکاری وزە، واتە زۆربەی وڵاتانی جیهان، لە پێدانی پسووڵەکانیاندا تووشی کێشە بوون.»
وانەکانی مێژوو
زەکەریا لە درێژەدا بە بەراوردکردنی ئەم شەڕە لەگەڵ ئەزموونە مێژووییەکانی ئەمریکادا دەنووسێت: «لە کاتی شەڕی ڤێتنامدا، ئەمریکا بەردەوام بە وردەکارییەوە زیانە گەورەکانی دژ بە دوژمنی ڕادەگەیاند، لە چەکە تێکشکێندراوەکانەوە تا ژمارەی کوژراوانی سەربازانی دوژمن. بەڵام پێوەری سەرکەوتن ئەوەیە کە ئایا ئەم زیانانە دەبنە هۆی خۆبەدەستەوەدانی دوژمن یان نا. تا ئێستا ئێران خۆی بەدەستەوە نەداوە و بەڵگەش هەیە کە نیشانی دەدات بۆردومانی زیاتر ئەم واقیعە ناگۆڕێت.»
دژبەری لە ڕوانگەی ترەمپدا
ناوبراو لە بەشی کۆتایی وتارەکەیدا، کێشە و دژبەرییە سەرەکییەکەی ڕوانگەی ترەمپ بەم شێوەیە ڕوون دەکاتەوە: «کێشەی بنەڕەتیی ڕوانگەی ترەمپ ئەوەیە کە ناتوانێت بڕیار بدات کە ئایا دەیەوێت سیاسەتەکانی ئێران بگۆڕێت یان حکوومەتەکەی.»
زەکەریا دەشڵێت: «سکۆت بێسێنت، وەزیری خەزێنەی ئەمریکا، لە مانگی ئەیلوولدا ئەم دژبەرییەی نیشان دا کاتێک وتی پەیامی ئەو بۆ وڵاتانی دیکە ئەوەیە کە "ئەمە کۆتایی دەسەڵاتی ئێرانە." سەرەڕای ئەوەش، لە هەمان چاوپێکەوتندا، پێداگری لەسەر ئەوە کرد کە ئامانجەکە مەرج نییە ڕووخاندنی حکوومەت بێت، بەڵکوو خستنەژێر گوشاریەتی بۆ دانوستان.»
ئەو زیادیشی دەکات کە لە درێژەی ئەم دژبەرییەدا: «ترەمپ لە وتارەکەیدا لە نەتەوە یەکگرتووەکان لە مانگی ڕابردوودا، ئەم پرسیارەی ورووژاند کە ئایا دەبێت ڕێککەوتنێک بکات کە ڕێگە بە ئێران بدات ببێتە وڵاتێکی گەورەتر — یان "کۆماری ئیسلامی بە خێرایی لەناو ببات." لە هەمان کاتدا، نێردراوەکانی ئەو، ستیڤ ویتکۆف و جارید کۆشنەر، لە دانوستاندا بوون لەگەڵ بەرپرسانی ئێران. واشنتۆن هەڕەشەی لەناوبردنی دەوڵەتی دەکرد و لە هەمان کاتیشدا داوای لێدەکرد کە بە جیدی دانوستان بکات.»
دەرئەنجام: واشنتۆن لە زەلکاودا چەقیوە
زەکەریا لە کۆتاییدا بە ئاماژەدان بە تیۆرییەکەی ستیڤن بیدڵ و هاوکارانی لە گۆڤاری «فۆرین ئەفێرز» کە پێیان وایە «شەڕەکان لە کۆتاییدا لە ڕێگەی مامەڵە و چەوسانەوەی سیاسییەوە کۆتاییان دێت»، دەنووسێت: «هێزی سەربازی دەتوانێت مەرجەکانی ئەم دانوستان و سازانە باشتر بکات، بەڵام ناتوانێت ببێتە جێگرەوەی ئەوان. ئەمریکا چەندین جار ئەم وانەیەی لەبیر کردووە، لە ڤێتنامەوە تا ئەفغانستان و عێراق؛ کارامەییەکی لەڕادەبەدەری لە وێرانکردندا نیشان داوە، بەڵام لە گۆڕینی دەستکەوتەکانی مەیدانی جەنگ بۆ دەرئەنجامی سیاسیی بەردەوام زۆر لاوازتر کاری کردووە.»
ناوبراو لە کورتەی کۆتاییدا دەنووسێت: «ئیدارەی ترەمپ دەبێت بڕیار بدات کە چی دەوێت. هەتا ئەو کاتەی واشنتۆن ئەم دژبەرییە چارەسەر نەکات، لە نوێترین زەلکاوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی خۆیدا بە چەقیوی دەمێنێتەوە.»