جام کوردی - لە چوارچێوەی پێشکەوتنە خێراکانی سیستەمی نێودەوڵەتیدا، کۆمەڵێک ڕەوتی هاوکات لە ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتی ئاسیادا قاڵب دەگرن کە دەتوانن لە بنەڕەتدا پێکهاتەی هێز و هاوکێشەکانی وزەی جیهانی بگۆڕن. دوو ڕووداوی گەورە، گیرانی دوو ڕێڕەوی ئاوی گرنگ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەگەری دەستپێکردنی ململانێی نێوان چین و تایوان، دەتوانێت جیهان بگەیەنێتە قۆناغێک لە "نەوتی ٢٠٠ دۆلار" کە مەترسی نییە، بەڵکو خواستی وڵاتانە بۆ پاراستنی کەمترین سەقامگیری ئابووری.
هورمز و باب ئەلمەندێب؛ دوو ڕێڕەوی تەنگەبەری وزە لە لێواری گۆڕینی هاوکێشەکەدا
لەگەڵ چڕبوونەوەی هەنگاوەکانی ئەمریکا و سەپاندنی گەمارۆی دەریایی ئیدارەی واشنتۆن دژی ئێران، دۆخەکە بە ئاراستەیەکدا دەڕوات کە نەک تەنها گەرووی هورمز بە داخراوی دەمێنێتەوە، بەڵکو باب ئەلمەندێب بەڕووی کەشتییە دوژمنکارەکانیشدا دادەخرێت. ئەم دوو ڕێڕەوی ئاوییە خوێنبەرە گرنگەکانی گواستنەوەی وزە و بازرگانی جیهانین؛ گەرووی هورمز ڕێڕەوی نزیکەی یەک لەسەر سێی نەوتی جیهانە و باب ئەلمەندێب ئەو ڕێگایەیە کە دەریای سوور بە زەریای هیندستانەوە دەبەستێتەوە.
پلانی ئێران بۆ سنووردارکردنی هاتوچۆ لە ڕێگەی باب ئەلمەندێبەوە ماوەیەکی زۆرە لە ئارادایە و ئێستا لە کاردایە. لە هەمان کاتدا پلانی ئیدارەی ترەمپ بۆ گەمارۆدانی تانکەرەکانی ئێران دەتوانێت کاردانەوەی زنجیرەیی لێبکەوێتەوە. لە دۆخێکی لەو جۆرەدا، داخستنی دوو ڕێڕەوی ئاوی لە یەک کاتدا، شۆکێکی بێ وێنە دەگەیەنێتە بازاڕی وزە؛ شۆکێک کە بەپێی شیکارەکان نرخی نەوت لە ٢٠٠ دۆلار تێپەڕێنێت.
تایوان؛ دووەم خاڵی لە لێواری تەقینەوە لە ڕۆژهەڵاتی ئاسیا
شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران لە نزیکەوە لەلایەن هەموو ڕکابەرە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکانی ئەمریکاوە بە تایبەت پەکین چاودێری کرا. ئەمە بۆ ڕکابەرەکانی ئەمریکا گرنگ بوو چونکە پێوەرێکی بێ تێچوون بوو بۆ هەڵسەنگاندنی هێزی مەیدانی سوپای ئەمریکا و هەڵسەنگاندنەوەی تواناکانی شەڕ و بەرگری. ئەو دەرەنجامەی کە لەم تێبینییە دەرکەوت یەک شت بوو: بێتوانایی پێکهاتەیی بەهێزترین سوپای جیهان!
لەم نێوەندەدا پەکین بە دروستی درکی بەوە کرد کە بەشێکی بەرچاو لە یەدەگی چەکی ئەمریکا کە مەبەست لێی کۆنتڕۆڵکردنی چین بووە لەم شەڕەدا بەکارهێنراوە و ئێستا دەستی ئەم خۆنمایشکەرە زلهێزە بە تەواوی بەتاڵ بووە. لەم ڕوانگەیەوە چین بارودۆخی ئێستا وەک دەرفەتێکی یەکجارەکی لە ژیاندا بۆ "کۆتاییهێنان بە پرسی تایوان" دەبینێت.
جێگیرکردنی زیاتر لە سەد کەشتی جەنگی چینی لە دەوروبەری تایوان و لێدوانەکانی سەرکردەکانی پەکین سەبارەت بە "کۆتاییهێنان بە چیرۆکی تایوان" نیشانەن کە وەک پشتڕاستکردنەوەی ئەگەری چالاکیی سەربازی نزیک دەخرێنەڕوو. ململانێیەکی لەو شێوەیە نەک هەر زنجیرەی دابینکردنی جیهانی تێکدەدات، بەڵکو کۆنترۆڵی بەشێکی بەرچاو لە تەکنەلۆژیا پێشکەوتووەکان و ڕێگاکانی وزە بە چین دەبەخشێت.
گۆڕینی جەمسەربەندیی جیهانی؛ ئەوروپا خۆی لە ئەمریکا دوور دەخاتەوە
پرسێکی تری گرنگ ئەوەیە کە زۆرێک لە حکومەتەکان خۆیان لە سیاسەتەکانی ئەمریکا دوور دەخەنەوە. هەر لە دژایەتی ئەوروپا بۆ بەشداریکردن لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان لە گەرووی هورمز تا دەگاتە ڤیتۆی نزیکەی بێ وێنەی فەرەنسا لە ئەنجوومەنی ئاسایش لە بەرژەوەندی ئێران، لە هەڵوێستە نوێیەکانی کەنەدا و کۆریای باشوورەوە تا هەڕەشەکانی تورکیا لە دژی ئیسرائیل و هەوڵەکانی ژاپۆن بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتن لەگەڵ ئێران لەسەر گەرووی هورمز، هەموو ئەمانە وەک نیشانەی گۆڕانکاری لە ئاراستەی جیۆپۆلیتیکی جیهانیدا دەخرێنەڕوو، ئەمەش نیشان دەدات کە شەڕی ڕەمەزان نەک هەر نەبووە هەر شتێک بۆ ئەمریکا و ئیسرائیل بەدەست بهێنن، بەڵام لاوازی و لاوازییەکانیشیان ئاشکرا کرد و ورەی بە ڕکابەرەکانی ئەمریکا بەخشی بۆ ئەوەی خۆیان ئامادە بکەن بۆ چەسپاندنی پێگەی نێودەوڵەتی و ناوچەیی خۆیان.
بەم پێیە وڵاتان "لایەنی ڕاستی مێژوو" هەڵدەبژێرن و وردە وردە لە میحوەری ئێران-چین-ڕووسیا نزیک دەبنەوە؛ میحوەرێک کە خەریکە دەبێتە جەمسەری نوێی دەسەڵاتی جیهانی.
دەرئەنجامی کۆتایی: نەوت لە 200 دۆلار تێدەپەڕێنێت و داڕمانی هەژموونی دۆلار
ئەگەر چین کۆنتڕۆڵی گەرووی تایوان بکات و لە هەمان کاتدا گەرووی هورمز و باب ئەلمەندێب سنووردار بکرێت، ئەوا جیهان ڕووبەڕووی قەیرانێک دەبێتەوە کە نرخی نەوت لە 200 دۆلار تێدەپەڕێت. لە دۆخێکی وادا ئابووری ئەمریکا زۆرترین زیانی پێدەگات و هەژموونی دۆلار ڕووبەڕووی تەحەدای جددی دەبێتەوە. ئەمەش جێبەجێکردنی پێشبینییەکانی ڕابردووە سەبارەت بە دابەزینی دەسەڵاتی ئەمریکا.
لەم نێوەندەدا، تاکە ڕێگا بۆ ڕێگریکردن لە بازدانی بێ سنووری نرخی وزە، گەمارۆدانی ئێران نییە لە دەریادا، بەڵکو قبوڵکردنی مەرجەکانی ئێرانە لەلایەن ئەمریکاوە، چونکە هەر پەرەسەندنی گرژیەکان تەنها دەبێتە هۆی خێراترکردنی هەرەسهێنانی نەزمی کۆن و پێکهێنانی نەزمێکی نوێ.