جام کوردی - گۆڤاری تایم بە پشت بەستن بە لێکدانەوەی شارەزایان نووسیویەتی، پێناچێت سەردانەکەی دۆناڵد ترەمپ بۆ پەکین هیچ ئەنجامێکی بەرچاوی لێبکەوێتەوە و پێناچێت چین وەڵامی چاوەڕوانییەکانی ئەمریکا بداتەوە بۆ هەڵگرتنی گەمارۆی گەرووی هورمز.
میدیا ئەمریکییەکە نووسیویەتی: ترەمپ پێنجشەممەی داهاتوو دەگاتە پەکین بۆ پێشوازییەکی گەورە. ئەو وێنە فەرزەکە لەگەڵ هاوتا چینییەکەی شی جینپینگ لە هۆڵی گەورەی گەل دەگرێت پێش ئەوەی گفتوگۆی دەرگا داخراو لەگەڵیدا بکات. هەردوو سەرکردەکە بە زەق و زەنگی گرێبەستەکانەوە دەردەکەون و وەک سەرکەوتنێک بۆ خۆیان ڕایدەگەیەنن: فرۆشتنی سۆیای ئەمریکی و ڕەنگە بزوێنەری جێت کە چین زۆر پێویستی پێی بێت. بەیاننامە بڵاودەکەنەوە و بەڵێنی هاوکاری دەدەن.
میدیاکە زیادی کرد: بە لەبەرچاوگرتنی ئاگربەستە ناسکەکەی ترەمپ لەگەڵ ئێران لە گەرووی هورمز، نادڵنیایییەکی بەرچاو هەیە سەبارەت بەوەی کە ئایا گەشتەکەی بۆ چین تەنانەت ئەنجام دەدرێت یان نا. بەڵام ترەمپ ئەو نۆرمە پەیڕەو ناکات، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی ئاسۆی ناشیرینی دواخستنی گەشتەکەی بۆ چین بۆ جاری دووەم. ئەوەی زۆر دڵنیاتر دەردەکەوێت ئەوەیە کە هیچ شتێکی جەوهەری لە لوتکەکەدا نایەت.
درو تۆمپسۆن، بەڕێوەبەری پێشووی چین و تایوان و مەنگۆلیا لە ئۆفیسی وەزیری بەرگری و ئێستا توێژەر لە زانکۆی تەکنەلۆژی نانیانگ لە سەنگافورە دەڵێت: گومانم هەیە ئەم گەشتە هیچ شتێک بەدەستبهێنێت.
ئالان کارلسۆن، پسپۆڕی چین لە زانکۆی کۆرنێل هاوڕایە و دەڵێت: "چانسی دەرچوونی هەر شتێکی گەورە لەم دانوستانانە کەمێک باشترە لە سفر".
لە ڕاپۆرتەکەدا ئاماژە بە هۆشداریی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی سەبارەت بە کەمیی نەوت کە بەهۆی دوو هێندە گیرانی گەرووی هورمزەوە دروست بووە، دەڵێت: "ئەمە دەکرێت کەمێک سەیر بێت". بەڵام سەرەڕای ئەوەی کە نیوەی نەوتی چین و نزیکەی یەک لەسەر سێی هاوردەکردنی گازی سروشتی شل بەو گەرووەدا تێدەپەڕێت و نزیکەی لەسەدا ١٣ی هاوردەکردنی نەوتەکەی ڕاستەوخۆ لە ئێرانەوە بووە پێش جەنگ، بەڵام تا ئێستا پەکین بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر بە باشی ئەو پچڕانەی تێپەڕاندووە. ئەمەش بە شێوەیەکی بەرچاو دەگەڕێتەوە بۆ یەدەگی بەرفراوان و ستراتیژی پەرەپێدانی سەرچاوەی وزەی بەردینی و غەیرە بەردبوو لە یەک کاتدا و دروستکردنی بۆری نەوت و گاز. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش شی جینپینگ دەتوانێت هەست بە خۆڕازیبوون بکات، بەتایبەتی بە بەراورد لەگەڵ هاوپەیمانە گەمارۆدراوەکانی ئەمریکا و پێناچێت خۆی بۆ چارەسەرکردنی قەیرانەکە بێزار بکات.
شێوازی ئاسایی بۆ سەرۆکەکانی ئەمریکا ئەوەیە کە بە متمانەوە دەچنە ناو کۆشکی سپی و هەوڵدەدەن مامەڵەیەکی گەورە لەگەڵ چین بکەن لەسەر بەربەستە بەردەوامەکان، وەکو یارمەتییەکانی حکومەت، فڕێدانی کاڵا و دەستڕاگەیشتن بە بازاڕ لە بوارەکانی وەک خزمەتگوزارییە داراییەکان. بەڵام، سەرەڕای دانوستانە بێکۆتاکان، پەکین هەرگیز پاشەکشە ناکات و لە کۆتاییدا نیگەرانییە ناوخۆییەکان لە ئەمریکادا پێشینەیان دەبێت لەگەڵ نزیکبوونەوەی هەڵبژاردنەکانی ناوەڕاستی خول.
تایم نووسیویەتی: دەبێت دان بەوەدا بنرێت کە ترەمپ بە ئاشکرا ڕایگەیاندووە کە هیچ بەرژەوەندییەکی لە پرسەکانی مافی مرۆڤدا نییە، پرسێک کە پێدەچێت بەشێکی زۆری ناکۆکی ئاسایی نەهێڵێت و لەبری ئەوە تیشک دەخاتە سەر پرسە ئابوورییەکان. بەڵام شی لەوێشدا پاشەکشە ناکات.
بەڵام لە سیستەمی وڵاتدا چەسپاوە. هەموو پلانەکانی پێنج ساڵەی چین – لەنێویاندا نوێترین پلان کە لە مانگی ئازاردا بڵاوکرایەوە – ئیرادەی حزبی کۆمۆنیست بۆ خۆبژێوی ئاشکرا دەکات، لە کاتێکدا ستراتیژییە ئابوورییە زەقەکانی حکومەت، وەک "دروستکراوی چین ٢٠٢٥"، "ستانداردەکانی چین ٢٠٣٥" و "چین یەکەم" جەخت لەسەر ئەولەویەتەکانی گەشەکردن دەکەنەوە. تەنانەت کاتێک پێشکەوتن بەدەست دێت – وەک بەڵێنێکی ساڵی ٢٠١٧ کە ڕێگە بە کارتی بانکیی ئەمریکی بدات بچنە ناو چینەوە – پەکین خاو بووەتەوە لە جێبەجێکردنی.
لە کاتێکدا سیاسەتی دەرەوەی خولی یەکەمی ترەمپ تا ڕادەیەکی زۆر لەسەر هێرشکردنە سەر چین بوو، خولی دووەمی زیاتر پارچە پارچە بووە، فەرمانی هێرشی سەربازیی بۆ سەر وڵاتان و هەڕەشەی داگیرکردنی گرینلاند و کەنەدا و پەنەما و هەروەها ناکۆکی ئابووری و دیپلۆماسی لەگەڵ بەریتانیا و یەکێتی ئەوروپا و چەندین وڵاتی دیکە. لە کاتێکدا پەکین لەم هێرشانە بێبەری نەبووە، بەڵام بە هیچ شێوەیەک ئامانجی سەرەکی نەبووە، ئەمەش زۆر کەسی تووشی سەرسوڕمان کردووە، بەو پێیەی بازنەی ناوەوەی ترەمپ نامۆ نییە بە هەستی دژە چین.
لە چەند مانگی ڕابردوودا ترەمپ ئیمتیازاتی بەرچاویشی بە پەکین داوە، لەوانە ڕەزامەندی لەسەر فرۆشتنی چیپی نیمچە هێڵکاری زیرەکی دەستکردی پێشکەوتوو لە کۆمپانیای Nvidia بۆ چین. هەروەها 13 ملیار دۆلاری فرۆشتنی چەکی بە تایوانی خۆبەڕێوەبەری ڕاگرتووە.
بەڵام تایوان پرسێکە کە ڕووداوی چاوەڕواننەکراوی تێدا ڕوودەدات. چرپەیەک هەیە کە پەکین هەوڵدەدات ترەمپ ڕازی بکات کە بڵێت ئەمریکا "دژی" سەربەخۆیی تایوانە، بۆ ئەوەی نیشان بدات کە واشنتۆن هێشتا پابەندە بە دوو ڕێگریکردن لە بەرامبەر هەر گۆڕانکارییەک لە دۆخی ئێستا.
جۆناسان سولیڤان، بەڕێوەبەری پرۆگرامەکانی چین لە پەیمانگای توێژینەوەی ئاسیا لە زانکۆی نۆتینگام لە بەریتانیا دەڵێت: “بەڵام پێموانییە گەشبینییەکی زۆر هەبێت”. "چینییەکان زیاتر هەڵوێستی خۆیان لەسەر تایوان دەخەنە ڕوو و ڕەنگە ئەمریکییەکان بە ڕوونی تەحەدای ئەوە نەکەن."
تایم نووسیویەتی: "ڕەنگە هەفتەی داهاتوو بە هیچ شێوەیەک کۆبوونەوەیەکی توند نەبێت، چونکە بڕیارە ئەمساڵ چەند جارێکی دیکە ترامپ و شی کۆببنەوە، لەوانە ئەگەری گەشتێکی شی و هاوسەرەکەی بۆ واشنتۆن لە مانگی ئەیلولدا، گەشتەکەی ترەمپ بۆ شێنژن بۆ لوتکەی ئاپێک لە مانگی نۆڤەمبەردا، هەروەها گەڕانەوەی شی بۆ ئەمریکا لە مانگی داهاتوودا بۆ لوتکەی جی ٢٠ لە میامی.
کارلسۆن، پسپۆڕی چین لە زانکۆی کۆرنێل دەڵێت: "ڕاست ئەم کەمی ماددەیە کە ئامانجی لوتکەکە دیاری دەکات". "لە غیابی هیچ ماددەیەکی ڕاستەقینەدا، هەردوو شی جینپینگ و ترەمپ دەتوانن سەرکەوتن ڕابگەیەنن بەبێ ئەوەی قوربانییەکی زۆر بدەن. ئەوکات لوتکە خۆی گرنگ دەبێت."