جام کوردی - شرۆڤەکارێکی نێودەوڵەتیی بازاڕی نەوت و وزە، بە لێکۆڵینەوە لە کاریگەرییەکانی دیپلۆماسی لەسەر بازاڕ، وتی: نرخی جیهانی نەوتی ئێستا زیاتر لە جاران گرێدراوە بە ئەنجامی دانوستانەکانی ئێران و ئەمریکا، بەجۆرێک کە گەیشتن بە ڕێککەوتن دەتوانێت نرخەکان تا 15 دۆلار کەمبکاتەوە، بەڵام بنبەستبوون لە دانوستانەکاندا، مەترسی بازدانی برێنت لە 120 دۆلار زیاتر دەکات.
ئیحسان جەنابی ئەو گۆڕاوانەی کە کاریگەرییان لەسەر داهاتووی بازاڕی نەوت هەیە، تاوتوێ کرد و ڕایگەیاند: کاتێک باس لە دانوستانەکانی ئێران و ئەمریکا دەکەین، بە شێوەیەکی سروشتی دەتوانین دوو سیناریۆی سەرەکی لە خەیاڵماندا بێت؛ یەکەم: دانوستانەکان بگەنە ئەنجام و دووەم، کە ناگەنە ئەنجام. بەم پێیە پێویستە شیکاری بازاڕی نەوتی جیهانیش لە چوارچێوەی ئەم دوو سیناریۆیەدا ئەنجام بدرێت.
ئاماژەی بەوەشکرد: بازاڕی نەوتی لە بازاڕەکانی جیهان، بەشێوەیەکی نەریتی، وەک هەموو بازاڕەکان و تەنانەت بازاڕەکانی کاڵا، هەمیشە لەژێر کاریگەری فاکتەرە بنەڕەتییەکانی بازاڕدا بووە، کە گرنگترینیان خواست خستنەبازاڕە. بەڵام ئەوەی لە بارودۆخی ئێستادا دەیبینین ئەوەیە کە ڕۆڵی ئەم گۆڕاوە تەقلیدییانە تاڕادەیەک کەم بووەتەوە و بازاڕی نەوتی خاوی جیهانی ئێستا کاریگەرییەکی زۆری لەسەر سیاسەتی وڵاتانی بەکاربەر و بەرهەمهێنەر و هەموو ئەو یاریزانانەیە کە بە جۆرێک لە جۆرەکان ڕۆڵیان لە بازاڕی نەوتدا هەیە.
جەنابی ڕاشیگەیاند: جگە لەو هۆکارانە، ئێستا پێشهاتە جیۆپۆلیتیکییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست یەکێکە لە گرنگترین هۆکارە کاریگەرەکان و دەتوانێت ببێتە پاژنەی ئەکیل لە بازاڕی نەوتدا. نموونەیەکی ڕوونی ئەمەش ئەو هێرشانەیە کە دوای هەنگاونان لە دژی ئێرانی ئەمریکا و ڕژێمی زایۆنی ڕوویان دا و زۆرێک لە خاڵە هەستیار و گرینگەکانی ئەو وڵاتە لەوان دامەزراوە نەوتییەکان هەڕەشەیان لێکرا و هێرشیان کرایە سەر. لە ژینگەیەکی وەهادا دانوستانەکانی ئێران و ئەمریکا وەک یەکێک لە گۆڕاوە نائابوورییە هەستیارەکان ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە دیاریکردنی ڕێڕەوی نرخەکان و هەروەها داڕشتنی چاوەڕوانییەکانی چالاکانی بازاڕ و لایەنە پەیوەندیدارەکان.
ئەم شرۆڤەکارە نێودەوڵەتییە پێی وایە: کاتێک باس لە یاریزانانی بازاڕ دەکەین، لە ڕاستیدا باسی وەبەرهێنەرانی نەوت دەکەین؛ ئەو ئەکتەرانەی کە بڕیارەکانیان زۆر لە ژێر کاریگەری پێشهاتە جیۆپۆلیتیکییەکاندایە. بەم پێیە، پێویستە دوو سیناریۆی “گەیشتن بە ڕێککەوتن” و “نەگەیشتن بە ڕێککەوتن” جێگەی سەرنجی پێشبینییەکانی داهاتوو بێت.
وتیشی: گەیشتن بە ڕێککەوتن ڕەنگە ببێتە هۆی زیادبوونی دابینکردن و دابەزینی ڕێژەیی نرخ لە بازاڕی وزە، بەڵام لەلایەکی ترەوە ئەگەر ئەو چەقبەستووە بەردەوام بێت، گومانی بەرەو سەرەوە بۆ سەر نرخەکان بێ گومان دروست دەبێت، یەکێک لە گرنگترین هۆکارەکانیش بریتی دەبێت لە زیادبوونی پارەی بیمەی تانکەرەکان، یان بە واتایەکی تر زیادبوونی مەترسی گواستنەوەی نەوت.
سیناریۆی یەکەم: گەیشتن بە ڕێککەوتن و هەڵگرتنی بەشێک یان تەواوەتی سزاکانی نەوت
ناوبراو سەبارەت بە سیناریۆی یەکەمی دانوستانەکان ڕوونیکردەوە: لەم سیناریۆیەدا پێویستە هەردوولا بگەنە ڕێککەوتنێک کە بتوانێت ببێتە هۆی هەڵگرتنی بەشەکی یان تەواوەتی سزا نەوتییەکانی سەر ئێران؛ لەم حاڵەتەدا دەتوانرێت بڵێین هەناردەی نەوتی ئێران دەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ ئاستی نزیکەی 1.5 بۆ 2 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا و ئەگەر گەڕانەوەی لەو شێوەیە لە هەناردەکردندا ڕووبدات، بازاڕی جیهانی نەوت ڕووبەڕووی کاریگەری بەرچاو دەبێتەوە.
هەروەها ئاماژەی بەوەدا: یەکەم کاریگەریی دانوستانەکان گەیشتن بە ئەنجام، زیادبوونی دابینکردنی فیزیکیی نەوتە و گرینگترین ڕەنگدانەوەی ئەم دۆخەش هاتنە ناوەوەی قەبارەیەکی بەرچاوی نەوتی ئێران دەبێت بۆ ناو بازاڕی جیهانی؛ جگە لەوەش پێویستە قەبارەی هەناردەکردنی ڕۆژانەش بە نزیکەی ٦٠ بۆ ٨٠ میلیۆن بەرمیل نەوتی ئێران لە سەر ئاو و لە کەشتییەکاندا ئاماژەی پێبکرێت، کە ئەگەر بڵاوبکرێتەوە، نموونەیەکی ڕوونی زیادبوونی فیزیکیی دابینکردنی نەوت لە بازاڕدا دەبێت.
ئەم شرۆڤەکارە نێودەوڵەتییەی بازاڕی نەوت و وزە وتی: ئەگەر ئەمە ڕووبدات فشاری دابەزین لەسەر نرخەکان دروست دەبێت؛ واتە بازاڕی جیهانی نەوت ڕووبەڕووی دابەزینی نرخ دەبێتەوە. لە ڕاستیدا ئەگەر وا دابنێین خواست بە بەردەوامی بمێنێتەوە، هەر زیادبوونێکی دابینکردن ڕاستەوخۆ دەبێتە هۆی ڕەوتی دابەزینی نرخی نەوتی خاو. مەرجی سەرەکی ئەم شیکارییە ئەوەیە کە لایەنی داواکاری لە ئاستی ئێستادا بمێنێتەوە.
کاریگەری خێرای پێشهاتە سیاسییەکان لەسەر بازاڕی ئایندە
ناوبراو ڕایگەیاند کە ڕێککەوتنی ئێران و ئەمریکا کاریگەری لەسەر بازاڕەکانی ئایندەی وزەش دەبێت و وتی: ڕاستەوخۆ دوای ڕاگەیاندنی ڕێککەوتنەکە، ڕەنگە نرخی نەوتە پێوەرەکانی وەک برێنت و WTI و تەنانەت پێوەرەکانی دیکەش، لە نێوان ٥ بۆ ١٠ دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک بە بەراورد بە نرخی ئێستا کەم ببێتەوە. بێگومان زۆرێک لە شرۆڤەکاران و دامەزراوە توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم کەمبوونەوەیە دەکرێت سروشتێکی کاتی و شۆکاوی بێت، بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە دابەزینی ٥ بۆ ١٠ دۆلار لە درێژخایەندا بەردەوام دەبێت.
جەنابی ئاماژەی بەوەدا کە ئەم کەمبوونەوەیە لە کورتخایەندا جێگەی بیرکردنەوە و ڕەوایە، ڕوونیکردەوە: "هەستی بازاڕ"، یان ئەو هۆکارە دەروونییانەی کاریگەرییان لەسەر بازاڕ هەیە، دەتوانێت ببێتە هۆی شۆکێکی کاتی بۆ بازاڕ لە کاتی ڕاگەیاندنی ڕێککەوتنەکەدا. بۆیە پێناچێت دابەزینی تەواوی ١٠ دۆلار لە درێژخایەندا بەردەوام بێت.
ئەم شرۆڤەکارەی وزە پێی وایە کە پرسێکی دیکەی گرنگ لەم سیناریۆیەدا پرسی هاوسەنگی درێژخایەنی بازاڕە. ڕەنگە نرخی نەوت لە مەودایەکی کەمتر لە پێش ڕێککەوتنەکە سەقامگیر بێت. بۆ نموونە تەنانەت ڕەنگە نەوتی خاوی برێنت لە شوێنێکدا بە بەراورد بە ئەمڕۆ ١٠ بۆ ١٥ دۆلار دابەزێت. بێگومان ئەمەش بەندە بە بارودۆخی بنیاتنانەوەی ژێرخانی ئابووری و خێرایی بەرهەمهێنان و بوژانەوەی هەناردەکردن و پێشهاتەکانی دیکە.
ئۆپێک پڵەس؛ کێشێک کە ناتوانرێت پشتگوێ بخرێت
جەنابی درێژەی بە بڕیارەکانی ئۆپێک پڵەس دا وەک یەکێک لە لیڤەرە سەرەکییەکانی دیاریکردنی دۆخی بازاڕی وزەی جیهانی و وتی: دوو پایەی گرنگی ئەم هاوپەیمانییە، سعودیە و ڕووسیا، لە توخمە کاریگەرەکانی پێکهاتەی بڕیاردانی ئۆپێک پڵەسن. ئەگەریترین وەڵامی ئەم گرووپە دەتوانرێت لە شێوەی درێژکردنەوە یان چڕکردنەوەی کەمکردنەوەی بەرهەمهێنانی خۆبەخشانە لەلایەن ئەندامانی سەرەکی ئۆپێک پڵەسەوە بکۆڵرێتەوە؛ ڕێوشوێنێک کە ئامانجی قەرەبووکردنەوەی دابینکردنی نوێ و ڕێگریکردنە زیادەڕۆیی لەناکاو لە بازاڕدا هەیە.
ئاماژەی بەوەشکرد: بە واتایەکی تر ڕەنگە ئەندامانی سەرەکی ئۆپێک+ ئامادەبن بەردەوام بن لە کەمکردنەوەی خۆبەخشانە بەرهەمهێنان تا ڕادەیەک بۆ ئەوەی بازاڕ لەناکاو ڕووبەڕووی زیادە نەبێتەوە و نرخەکان دابەزن. کاتێک ئێران لە گەمارۆکان ڕزگاری دەبێت و دەیەوێت بچێتە بازاڕەوە، ئەگەری ئەوە هەیە ڕووسیا و سعودیە کەمکردنەوەی خۆبەخشانەیان درێژ بکەنەوە یان تەنانەت چڕتر بکەنەوە بۆ ئەوەی بازاڕ ڕووبەڕووی دابەزینی بەرچاوی نرخەکان نەبێتەوە. ئەم سیناریۆیە دوور نییە و لە ڕوانگەی بەڕێوەبردنی بازاڕەوە چاوەڕوان دەکرێت.
کەمکردنەوەی مەترسییەکان پارەی بیمە بۆ ناردنی وزە کەمدەکاتەوە
ئەو شرۆڤەکارەی وزە، کەمبوونەوەی پارەی بیمەی بەهۆی مەترسی هێرشە سەربازییەکانی وەک هۆکارێکی دیکەی کاریگەری لەسەر بازاڕی وزە هێنایەوە و وتی: بازاڕی نەوت هەمیشە بە پارەی مەترسی بۆ گرژییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەزانێت، بەڵام ڕێککەوتنی نێوان ئێران و ئەمریکا دەتوانێت بەشێوەیەکی بەرچاو مەترسی ململانێی ڕاستەوخۆ یان هێرشکردنە سەر تانکەرەکان لە گەرووی هورمز و کەنداوی فارس کەم بکاتەوە. هاوتەریب لەگەڵ ئەم کەمبوونەوەی مەترسییە، ڕەنگە پارەی بیمەش دابەزێت.
جەنابی زیادی کرد: ئەگەر بیمەی مەترسی کەم ببێتەوە و لە هەمان کاتدا ترسی نوێبوونەوەی ململانێی نێوان ئێران و ئەمریکا کەم ببێتەوە، تەنیا ئەم دوو هۆکارە ڕەنگە نرخی نەوت تا ٥ دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک کەم بکاتەوە.
گۆڕانکاری لە ڕەوتی بازرگانی نەوتدا ئەگەری هەیە
ناوبراو ڕایگەیاند: گۆڕانکاری لە ڕەوتی بازرگانی نەوتیشدا ڕوودەدات. چین لە ئێستادا گرنگترین کڕیاری نەوتی گەمارۆدراوی ئێرانە و سوود لە داشکاندنی بەرچاو لە ئێران وەردەگرێت. بەڵام ئەگەر دۆخەکە ئاسایی ببێتەوە، چین بەرەو کڕینی نەوتی پارێزراوتر هەنگاو دەنێت. هاوکات لەگەڵ چین، وڵاتانی وەک هیندستان و هەندێک وڵاتی ئەوروپیش ڕەنگە دووبارە بچنە ناو بازنەی کڕینی نەوتی ئێرانەوە. لە دۆخێکی وادا ئەگەر چین وەک کڕیار بمێنێتەوە و هیندستان و چەند وڵاتێکی تریش بخرێنە ناو ئەم گروپەوە، ئەوا کێبڕکێ لەسەر نەوتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زیاتر دەبێت.
جەنابی شیکارییەکانی بەو شێوەیە تەواو کرد کە دەکرێ بڵێین دابەزینی خێرای نرخی نەوت لە نێوان ٥ بۆ ١٥ دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک ڕوودەدات، ڕێژەی بیمەی مەترسی کەم دەبێتەوە، هەروەها ڕەنگە ڕێکخراوی ئۆپێک+ بەپێی دۆخی ئێستای بازاڕ بڕیار بدات بۆ بەڕێوەبردنی مەرجە نوێیەکان.
سیناریۆی دووەم: نەگەیشتن بە ڕێککەوتن، بەردەوامی سزاکان و پەرەسەندنی گرژییەکان
ئەو شرۆڤەکارییە نێودەوڵەتییە لە بازاڕی نەوت و وزەدا سیناریۆی دووەمی دانوستانەکانی نەگەیشتنە ئەنجامێکی ڕوون کردەوە و وتی: ئەم دۆخە دەکرێت لەگەڵ بەردەوامی سزا و سنووردارکردنی هەناردەکردنی ئێران بێت، یان تەنانەت گەڕانەوە بۆ زۆرترین بارودۆخی فشار. خراپترین سیناریۆ ئەوەیە کە ململانێ و هەڕەشەکان دەتوانن پەرەبسەنن یان دووبارە دەست پێبکەنەوە؛ کە هەموو ئەمانە دەتوانن دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی دانوستانەکان بن کە نەگەیشتنە ئەنجامێک.
ناوبراو ڕایگەیاند: لەم سیناریۆیەدا دەرئەنجامی یەکەم لە بازاڕی نەوتدا نەبوونی گۆڕانکارییەکی بەرچاوە لە دابینکردنی فیزیکیدا. ئەگەر بارودۆخی ئێستای ئێران لەبەرچاو بگرین، هەناردەی نەوتی ئەو وڵاتە لە مەودای یەک تا یەک ملیۆن و ٢٠٠ هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا دەمێنێتەوە و چین کڕیاری سەرەکییە. لە دۆخێکی وادا هیچ دابینکردنی نوێ بۆ بازاڕ زیاد ناکرێت، چونکە لە بنەڕەتدا هیچ پێشهاتێکی ئەرێنی لە دانوستانەکاندا ڕووی نەداوە و لە ئەنجامدا کاریگەری ڕاستەوخۆی زیادبوونی دابینکردن ڕوونادات.
جەنابی زیادی کرد: ئەگەر گەمارۆکان توندتر بکرێن و هەناردەی ئێران لە ئاستی ئێستا کەم ببێتەوە، ئەوا بازاڕ ڕووبەڕووی کەمبوونەوەی بەرجەستەتر دەبێتەوە لە دابینکردن و نرخەکان بە شێوەیەکی سروشتی بەرز دەبنەوە؛ ئەمە و ڕەنگە گرنگترین کاریگەری ئەم سیناریۆیە، زیادبوونی پریمیۆمی مەترسی جیۆپۆلەتیکی بێت، کە دەتوانرێت بەردەوام بە هۆکارێکی کاریگەر هەژمار بکرێت بۆ بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنی بۆ هەر بەرمیلێک.