جام کوردی - ڕۆژی سێشەممە ١٧ی ئابی ١٤٠٥، پێشهاتێکی گرنگ لە سووریا ڕوویدا کە لە بازنەکانی شیکاری لە ئێراندا گرنگییەکی کەمی پێدرا: هێرشی سوپای زایۆنیستی بۆ سەر فڕۆکەخانەی ئەبو ئەلدهور لە پەراوێزی ئیدلب.
گرنگی ئەم هێرشە زیاتر لە پەیامی سیاسی و ستراتیژییەکەیدایە نەک لە خودی ئامانجە سەربازییەکەیدا؛ بە تایبەتی کە پێش هێرشەکە شاندێکی سەربازی تورکیا سەردانی فڕۆکەخانەکەیان کرد و ڕاپۆرتەکان سەبارەت بە نیازی ئەنقەرە بۆ دامەزراندنی بنکەیەکی سەربازی لە ناوچەکەدا بڵاوکرانەوە. ئەگەر ئەم تێڕوانینە ڕاست بێت، ناتوانرێت هێرشی سوپای زایۆنیستی تەنیا بە کردەوەیەک لە دژی حکومەتی کاتی ئەحمەد ئەلشەراع هەژمار بکرێت؛ بەڵکو ئامانجی سەرەکیی دەتوانێت تورکیا بێت.
ناتوانرێت ئەو پرسیارە پشتگوێ بخرێت: بۆچی دەبێت ڕژێمی زایۆنی ئەوەندە هەستیار بێت بەرامبەر بە بوونی سەربازی تورکیا لە ئیدلب؟
تورکیا و ئیسرائیل پەیوەندییەکی فەرمی و ئاڵۆزیان هەیە. لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا، ئەم پەیوەندییانە چەندین جار لە نێوان هاوکاری و گرژیدا هەڵاوسانیان کردووە؛ لە ڕووبەڕووبوونەوەی زارەکی ڕەجەب تەیب ئەردۆغان لەگەڵ شیمۆن پێرێس تا ڕووداوی ماڤی مەرمەڕە. بەڵام تورکیا ئەندامی ناتۆیە و لە کاتە جیاوازەکاندا هاوکاری ئەمنی و سەربازی لە نێوان هەردوولادا هەبووە.
بۆیە ناکرێت پرسی ئەمڕۆ تەنیا لە چوارچێوەی ناکۆکی سیاسی نێوان ئەردۆغان و نەتانیاهۆ شیبکرێتەوە؛ ئەوەی لە سووریادا شێوەی خۆی دەگرێت، پێکدادانی دوو حیساباتی ستراتیژییە.
خاڵی پارادۆکسیکی چیرۆکەکە ئەوەیە کە ڕووخانی بەشار ئەسەد کە تورکیا ڕۆڵی گرنگی تێدا بینی، فەزایەکی نوێی بۆ ئیسرائیل دروست کرد نەک پێگەی تورکیا بەهێز بکات. دوای ڕووخانی ئەسەد، سوپای زایۆنی توانی بەشێک لە باشووری سووریا لەوان ناوچەی قونەیترە و جەبەل ئەلشێخ کۆنترۆڵ بکات و بە هێرشی بەرفراوان ژێرخانی سەربازیی سوپای سووریای وێران کرد.
لەم چوارچێوەیەشدا ئەو پلانەی کە بە "رێڕەوی دەیڤید" ناسراوە، گرنگییەکی زۆری بەدەستهێناوە؛ پلانێک کە بتوانێت قووڵایی ستراتژیکی ڕژێمی زایۆنی لە ناوخۆی سووریادا زیاد بکات و بیگەیەنێتە کەناری ڕووباری فورات.
ڕژێمی زایۆنی لە ئێستادا سیاسەتێکی دووانەی لە سووریا پەیڕەو دەکات: لە لایەک ڕێگە بە حکوومەتی ئەحمەد ئەلشارا نادات کە سەروەری کاریگەر بەسەر تەواوی خاکی سووریادا بەڕێوە ببات و لە لایەکی دیکەشەوە نایەوێت تورکیا ببێتە هێزی سەربازیی دەرەکی باڵادەست لە سووریا. ئەم خاڵە گرنگییەکی زۆری هەیە.
ڕەنگە ڕژێم کێشەی لەگەڵ حکومەتی نوێی سووریا هەبێت، بەڵام بوونی سەربازی بەرفراوانی تورکیا لە سووریا بە پرسێکی زۆر هەستیارتر دەبینێت، چونکە بە پێچەوانەی حکومەتی لاواز و وابەستەی دیمەشق، تورکیا زلهێزێکی ناوچەییە، ئەندامی ناتۆیە، سوپایەکی بەهێزی هەیە و بوونی ڕاستەوخۆی لە جوگرافیای سووریادا هەیە.
لێدوانەکانی ئەم دواییەی عیال زەمیر، سەرۆکی ئەرکانی سوپای زایۆنیستی سەبارەت بە دروستکردنی ناوچەیەکی بەرگری لە قوڵایی نزیکەی ٤٠ کیلۆمەتر لە باشووری سووریا لە شاری دارا تا جەرگەی دیمەشق، نیشان دەدات کە ڕژیم تەنیا بیر لە ئۆپەراسیۆنی بەشەکی ناکاتەوە و هەوڵی دامەزراندنی دۆخێکی جیۆپۆلەتیکی نوێ لە سووریا دەدات.
ڕاپۆرتەکانی میدیا عیبریەکان سەبارەت بە چاودێریکردنی چالاکییەکانی تورکیا، تەنانەت لە بواری دەریاییشدا، دەریدەخەن کە نیگەرانییەکانی تەلئەبیب سەبارەت بە ئەنقەرە تەنیا لە سنوورە وشکانییەکانی سووریادا سنووردار نییە.
لە وەها هەلومەرجێکدا پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: ئایا تورکیا و ئیسرائیل بەرەو ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی لە سووریا دەڕۆن؟ وادیارە ئەنقەرە هێشتا نایەوێت بچێتە ناو ڕووبەڕووبوونەوەیەکی لەو شێوەیە. سەرۆکایەتی کۆماری تورکیا ڕایگەیاند کە ناکەونە ئەو تەڵەیەی کە ناتانیاهۆ بۆ تورکیای لە سووریا داناوە. ئەم هەڵوێستە ئەوە دەردەخات کە ئەردۆغان بە باشی ئاگاداری تێچووی ململانێی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئیسرائیلە.
تورکیا نایەوێت سووریا ببێتە مەیدانێکی تری شەڕ کە بە ناچاری بچێتە ناو ڕووبەڕووبوونەوەیەکی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئیسرائیل، هاوکات لەگەڵ پرسی کورد و ڕوسیا و ئەمریکا و پێشهاتە ناوخۆییەکانی سووریا. بەڵام لە لایەکی دیکەوە، ڕژێمی زایۆنیستیش ئاگاداری سنوورداربوونی تورکیایە و پێدەچێت ئەم حیساباتە ئازادیی لە درێژەدان بە کردەوەکانیدا هێشتبێتەوە.
لە کۆتاییدا پرسەکە دێتە خوارەوە بۆ پرسیارێکی سادە بەڵام یەکلاکەرەوە: تورکیا تا چەند دەتوانێت بەرگەی فراوانبوونی ئامادەیی و کاریگەریی ئیسرائیل لە سووریا بگرێت؟ ئەگەر ڕژێمی ئیسرائیل بە سادەیی بیەوێت ڕێگری لە نزیکبوونەوەی هێزەکانی تورکیا لە ناوچە هەستیارەکانی باشووری سووریا بکات، ڕەنگە هەردوولا بتوانن خۆیان لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ بەدوور بگرن، بەڵام ئەگەر تەلئەبیب بیەوێت بوونی سەربازی تورکیا لە سەرتاسەری سووریا سنووردار بکات، یان ئەگەر ئەنقەرە هەست بکات کە ئیسرائیل بە شێوەیەکی کاریگەر ڕێگری لە تورکیا کردووە لە گەیشتن بە ئامانجە ستراتیژییەکانی لە سووریا، ئەوا هاوکێشەکە دەگۆڕێت.
لەو حاڵەتەدا، ڕەنگە فڕۆکەخانەی ئەبو ئەلدهور ڕووداوێکی گۆشەگیر نەبێت، بەڵام یەکەم نیشانەی کێبڕکێیەکی گەورەتر بێت لەسەر ئەوەی کێ داهاتووی سووریا لە قاڵب دەدات.
دوای ڕووخانی ئەسەد، سووریا پێی ناوەتە قۆناغێکەوە کە چیتر بۆشایی دەسەڵات تەنیا لە نێوان ئەکتەرە ناوخۆییەکان دابەش نابێت. ئێستا زلهێزە ناوچەییەکانیش خەریکی کێشانی هێڵی کاریگەری خۆیانن. لە لایەکی ئەم هاوکێشەیە تورکیایە کە سووریا وەک بەشێک لە قووڵایی ستراتیجی خۆی دەبینێت و لە لایەکی دیکەشەوە ئیسرائیلە کە هەوڵدەدات بۆشایی دەسەڵات بقۆزێتەوە بۆ سەپاندنی ڕێکخستنی نوێی ئەمنی و جوگرافی بەسەر سووریادا.
کەواتە ڕەنگە پرسیاری ڕاستەقینە ئەوە نەبێت کە ئایا تورکیا و ئیسرائیل ئەمڕۆ لە لێواری شەڕدان یان نا؟ تا ئێستا هەردوولا هەڵوێستی تیژیان بەرامبەر یەکتر گرتووە. دەسەڵاتی دادوەری تورکیا فەرمانی دەستگیرکردنی بۆ ناتانیاهۆ دەرکرد و داوای دەستگیرکردنی کرد.
لە بەرامبەردا نووسینگەی نەتانیاهۆ ئیدیعای کردووە کە تورکیا هەوڵی تێکدانی سەقامگیری ناوچەکە دەدات و ڕژێم بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە مامەڵە لەگەڵ هەر هەڕەشەیەکی ئەمنی بۆ سەر خۆی دەکات. کەواتە پرسیاری گرنگتر ئەوەیە کە ئاستی لێبوردەیی بۆ هەریەکەیان لە کوێدایە؟ ئەگەر ئەم ئاستەنگە بشکێنرێت، سووریا دەتوانێت لە کێبڕکێی بە وەکالەتی زلهێزەکانەوە بگۆڕێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆی نێوان دوو زلهێزی سەربازی ناوچەکە؛ سیناریۆیەک کە ڕەنگە هەردوو ئەردۆغان و نەتانیاهۆ پێیان باش بێت لێی دوور بکەونەوە، بەڵام ڕەنگە ڕەفتارەکانیان لە سووریا ڕۆژ بە ڕۆژ لێی نزیکتر بکەنەوە.