جام کوردی - ڕووداوە ئەو دواییانەی یەمەن، کە بەهۆی قووڵبوونەوەی درزە ناوخۆییەکانی هاوپەیمانیی سەر بە ریاز و نەبوونی هاوئاهەنگیی هێزەکانی مەیدانی دوای کشانەوەی ئیمارات هاتۆتە ئاراوە، جیا لەوەی پرۆسەی ڕێککەوتنی واشنتۆن لەگەڵ تاران ئاڵۆزتر دەکات، مەترسیی تەشەنەسەندنی قەیرانەکە و گۆڕینی یەمەن بۆ مەیدانی ڕکابەریی هێزە گەورەکانی نێوان ئەمەریکا، ئیسرائیل، ڕووسیا و تورکیا زیاتر کردووە.
تەنها یەک هەفتە پێکدادان لە درێژایی کەناراوەکانی یەمەن، نەخشەی ستراتیژیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی لە سەرتاواوە دیسانەوە کێشایەوە، بە شێوازێک کە تەنگەی ستراتیژیی دەریای سوور، کە تریلیۆنان دۆلار مامەڵەی بازرگانیی جیهانی بە ناوییدا تێپەڕ دەبێت، کەوتە ژێر کۆنترۆڵی سەربازیی ئەنساروڵڵاوە.
لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا، ئەم بزووتنەوەیە هێرشە درۆنی و مووشەکییە بالیستییەکانی خۆی دژی عەرەبستانی سعوودی دەستپێکرد، هێزەکانی دەوڵەتی لە کەناری دەریای سوور تێکشکاند، بەندەری ستراتیژیی مۆخای خستە ژێر کۆنترۆڵی خۆیەوە و دوورگەی میونی لە دەمەو دەروازەی تەنگەی بابولمەندەب داگیر کرد.
گۆڕانی خێرای هاوسەنگی لە کەناراوەکانی یەمەن لەلایەن ئەنساروڵڵاوە و داگیرکردنی خاڵە سەرەکییەکان
ئەم پێشڕەوییانە ئەو دۆخە هەیەیان تێکشکاند کە لە ساڵی ٢٠٢٢ـەوە تا ڕادەیەکی زۆر سەقامگیر مابووەوە، و بەرەی دووەمیان لە جەنگی ئێراندا کردەوە. کاتدانانی ئەم رووداوە زۆر هەستیارە، چونکە لەگەڵ تەنگژەتربوونی گوشاری ئێران لەسەر تەنگەی هورموز، دەریای سوور بووبووە دەماری ژیانیی هەناردەکردنی نەوتی عەرەبستان.
دەستبەسەرداگرتنی مۆخا و دوورگەی میون لەلایەن ئەنساروڵڵاوە ئەم دەرفەتەیان پێ دەدات کە بە ئارەزوی خۆیان ئاڵوگۆڕی بازرگانی و هێڵەکانی دەریاوانی تێک بدەن و ڕێگەوبانی تریلیۆن دۆلاریی بازرگانیی جیهانی بخەنە ژێر هەڕەشەوە.
ئیران و هاوپەیمانەکانی هەوڵ دەدەن بە کۆنترۆڵکردنی گرنگترین ڕێڕەوەکانی دریانوردیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، نیزامێکی ناوچەیی نوێ بچەسپێنن. بە پێی راپۆرتی «میدڵ ئێست نیوز،» تەنگەی دەریای سوور ئیتر نیگەرانییەکی دوورودرێژ نییە، بەڵکو ئێستا بووەتە ناوەندی قەیرانێکی بەرفراوان کە دەکرێت پێی ئیسرائیل، ڕووسیا، تورکیا و ئەمریکاش تێوەگلێنێت.
هێرشی ئەنساروڵڵا دۆخی ئێستای یەمەن تێک دەشکێنێت، چونکە ئەم بزووتنەوەیە بە سوودوەرگرتن لەو دەرفەتەی لە ڕەوتی جەنگی ئێراندا بۆی ڕەخساوە، هەڵمەتێکی گەورەی نوێی بۆ دەستبەسەرداگرتنی سەربازی لە یەمەن و دەوروبەری دەست پێ کردووە.
ئەم بزووتنەوەیە لەم دواییانەدا شەپۆلێکی هێرشی درۆنی و مووشەکی ڕوانەی عەرەبستانی سعوودی کرد کە بووە هۆی ئاگرکەوتنەوە لە دامەزراوە نەوتییەکانی باشووری ئەم وڵاتە و برینداربوونی زیاتر لە ٧٠ کەس. پاشان ڕۆژی پێنجشەممەی ڕابردوو، دوای چەند ڕۆژ لە پێکدادانی قورس، هێزەکانی حکوومەتی ژێر چەتری عەرەبستانی لە درێژایی کەناری دەریای سوور شكاند و بەندەری ستراتیژیی مۆخای داگیر کرد.
ڕۆژی هەینیش حکوومەتی یەمەن (کە لەلایەن عەرەبستانەوە پشتگیری دەکرێت) ڕاگەیاند: ئەنساروڵڵا دوورگەی میون لە دەمەو دەروازەی تەنگەی بابولمەندەب، واتە ئەو ئاڕگ تەنگەیەی کە دەریای سوور بە ئۆقیانووسی هێمنەوە دەبەستێتەوە، خستووەتە ژێر کۆنترۆڵی خۆیەوە.
ئەم داگیرکارییە، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە هاوسەنگیی هێز لە یەمەن دروست دەکات کە سەرجەم هاوسەنگییەکانی ناوچەکە دەخاتە ژێر کاریگەریی خۆیەوە.
تا پێش ئەم هەفتەیە، بەندەری مۆخا بەشێکی ژیانیی هاوپەیمانیی دژە ئەنساروڵڵا و قەڵایەک بوو لە بەرامبەر پێشڕەوییان. بەم هێرشە، ئەنساروڵڵا ئاگربەستی سەقامگیری ساڵی ٢٠٢٢ی تێک دا و زەمینەی بۆ چەسپاندنی زیاتری کۆنترۆڵی خۆی بەسەر باکووری یەمەن خۆش کرد.
بەڵام ئەم دەستکەوتە سەرکەوتنێکە بۆ ئێرانیش؛ چونکە کۆنترۆڵی ئەنساروڵڵا بەسەر دوورگەی میون و بەندەری مۆخادا، کە کەمتر لە ٥٠ مایل لە بابولمەندەبەوە دوورن، ڕێگەیان پێ دەدات خۆیان وەک بڕیاردەری سەرەکیی گونجاوەکانی ئەم تەنگەیە دەرخەن و دریانوردی بە ئاسانکاریی زیاتر بخەنە ژێر گوشارەوە.
کاتدانانی ئەم پەرەسەندنی پێکدادانانە بەتایبەت لەبەر ئەوە گرنگە کە دەریای سوور لە درێژایی جەنگی ئێراندا بووبووە جێگرەوەیەکی ژیانی بۆ تەنگەی هورموز بۆ هەناردەکردنی نەوتی عەرەبستان، و ئەگەرچی ڕێبەرانی ئەنساروڵڵا کارەکانیان بە خاوەن رەهەندی ناوخۆیی دەزانن، بەڵام هەماهەنگییان لەگەڵ تاران بەهێزتر بووە.
ئەوان بە هێرشکردنە سەر دریانوردی و خاکی عەرەبستانی سعوودی، بە کردەوە بەرەی دووەمیان لە جەنگی ئێراندا کردەوە و بازاڕی جیهانیی انرژی و مالیان خستە ژێر گوشاری زیاترەوە.
مەقامە ئێرانییەکان ڕایانگەیاندووە، دەستپێڕگەیشتن بە ڕێککەوتن لەگەڵ ئەمریکا پێویستی بە کۆتاییهێنان بە گەمارۆی یەمەن هەیە. ئەم دەستەواژەیە مەبەستی هەڵگرتنی گشتیی سنووردارکردنەکانی ترانزایتی عەرەبستانە بۆ سەر ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی ئەنساروڵڵا لەوانەش سەنعا و بڕینی پشتیوانی لە حکوومەتی یەمەن. لەم نێزامی نوێی ناوچەییدا، ئێران و هاوبەشەکانی بە کۆنترۆڵکردنی خاڵە پشکنینە زۆر گرنگەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەدوای دروستکردنی دۆخێکی نوێدان.
ئەمە لە دۆخێکدایە کە بژاردەکان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم ئاستەنگە ڕۆژ بە ڕۆژ قورستر دەبن و لە خراپەوە دەچنە سەر خراثتر.
یەکلاکردنەوەی سەربازیی یەکجاری لە بەرامبەر هەڕەشەکانی ئەنساروڵڵادا ئیتر واقعبینانە نایەتە بەر چاو، چونکە هێزەکانی حکوومەتی یەمەن (کە لەلایەن سعوودیەوە پشتگیری دەکرێن) لە ناوەوە تووشی پەرتبوون بوون و لە ڕەوتی ئۆپەراسیۆنی ئەم هەفتەیەشدا، عەرەبستانی سعوودی لە پێشکەشکردنی پشتیوانیی ئاسمانیی نزیکدا سەرکەوتوو نەبوو، کە ئەمەش نیشاندەری نەبوونی هەماهەنگیی نێوان هاوپەیمانییەکە و ریازە.
جگە لەوەش، ئەم پێشڕەوییانە دەرفەتی دەستپێڕگەیشتن بە یەکلاکردنەوەیەکی سیاسی لە ڕێگەی دانوستانەوە کەم دەکەنەوە، چونکە ئەنساروڵڵا ئێستا داواکاریی زۆر باڵاتردار دەوروژێنێت و تینوێتیی زیاتری بۆ دەسەڵات بەسەر دەریای سووردا پیشان دەدات.
ئێستا چارەسەرەکان ئیتر ئاسان نین و ڕێکخستنی لەپێشینەکان بۆ عەرەبستان، ئەمەریکا و هاوبەشە یەمەنییەکانیان پێویستی بە پاراستنی بەرەکانی دیکەی سەرەکی و پێشگرتن لە چەسپاندنی کۆنترۆڵی ئەنساروڵڵا بەسەر باکووری یەمەن و بابولمەندەب هەیە.
هاوپەیمانیی دژە ئەنساروڵڵا دەبێت درزە ناوخۆییەکانی خۆی چارەسەر بکات و لەسەر ئاراستەیەکی سیاسیی متمانەپێکراو رێک بکەوێت، چونکە ئەگەر کارێکی لەو شێوەیە نەکرێت، ئەو مەترسییە ڕاستەقینەیەی کە بریتییە لە لەقبوونی زیاتری حکوومەتی ژێر پشتگیری عەرەبستان و پەرەسەندنی هەڕەشەی ئەنساروڵڵا، لە کەمیندایە.
تەنگەی دەریای سوور بۆ ماوەی نزیکەی پێنج مانگ دوای دەستپێکی جەنگی ئێران لە کۆتاییەکانی شوباتدا بوو بە دەمارێکی ژیانی، لە کاتێکدا ئەنساروڵڵا تا ڕادەیەکی زۆر لە پێکدادانی ڕاستەوخۆ خۆی بواردبوو. بەڵام ئەم ئارامییە ڕێژەییە لە ناوەڕاستی تەممووزدا، واتە ئەو کاتەی فڕینی شاندێکی ئەنساروڵڵا لە تارانەوە بۆ سەنعا ئاسمانی یەمەنی خستە ژێر چاودێری و تەنگژەوە، کۆتایی پێ هات.
عەرەبستان و حکوومەتی یەمەن بۆ پێشگرتن لە نیشتنەوەی ئەم فڕۆکەیە، تەنها باندی فڕۆکەخانەی سەنعایان بۆردومان کرد. ئەگەرچی ئەو فڕۆکەیە لە بەندەری حودەیدە نیشتەوە، بەڵام ئەم هەنگاوە بیانوویەکی دایە دەست ئەنساروڵڵا تا ئاگربەستی ٢٠٢٢ فڕێ بدهاتە لاوە. ئۆپەراسیۆنی ئەنساروڵڵا بە شێوازێک دیزاین کراوە کە لە لاوازییە نوێیەکانی عەرەبستان باڵاترین سوود وەربگرێت.
هاوکات لەگەڵ تەنگژەتربوونی گوشار لەسەر تەنگەی هورموز لەلایەن ئێرانەوە، دەریای سوور بوو بە دەمارێکی ژیانی بۆ پیشەسازیی نەوتی عەرەبستان. بەڵام لە کاتی دەستپێکردنەوەی هێرشەکان لە تەممووزەوە، هەناردەکردنی نەوتی عەرەبستان لە ڕێگەی بابولمەندەبەوە ٩٥ لە سەد کەم بووەوە. ئێستا بە ئامانجگرتنی دامەزراوە و کەشتییەکان لە نزیک کۆمەڵگەی بەندەریی یەنبوو، ترانزایتی باکووری نەوت لە ڕێگەی میسریشەوە ڕووبەڕووی هەڕەشە بووەتەوە.
ڕەوتی پەرەسەندنی هێرشەکان و هەنگاوەکانی ئەنساروڵڵا
لە میانەی ئەم دۆخەدا، جەنگی ئەمەریکا لەگەڵ ئێران سووتەمەنییەکی نوێی خستە ناو ئامانجە باڵاکانی ئەنساروڵڵاوە لە ناوخۆی یەمەن. ئەم گروپە کە لە دۆخی «نە شەڕ، نە ئاشتی» دوای ئاگربەست بێهیوا بووبوو، ریاز بە بەرپرسی خاوی پرۆسەی چارەسەری سیاسیی جەنگی ناوخۆیی ١٢ ساڵە دەزانێت.
لە ساڵی ٢٠٢٣دا، نەتەوە یەکگرتووەکان یارمەتیی داڕشتنی ڕێگەنخشەیەک دا کە لەسەر بنەمای ئەوە ئەنساروڵڵا لە بەرامبەر ئاگربەستی هەمیشەیی و دەستپێکردنی پرۆسەی سیاسی، مافی بەشی دەوڵەتی و پشکی لە سەرچاوە نەوت و گازەکان وەردەگرت. بەڵام ئەوان لە جیاتی قبووڵکردنی ئەم پێشنیازە، هێرشکردنەسەر دریانوردی لە دەریای سووردا بۆ دەربڕینی هاوسۆزی لەگەڵ غەززە و پشتگیری لە حەماس دەست پێ کرد بەو گریمانەیەی کە ئەم شێوازە ڕێگەی گەڕانەوەیان بۆ مێزی دانوستان لە هەر کاتێکدا کە ئامادەبن فەراهەم دەکات.
لە قۆناغی کۆتایی جەنگی غەززەدا، ئیسرائیل و ئەمریکا زیانی سەربازی و ئابووریی بەرچاویان لە بنکەکانی ئەنساروڵڵا دا. لە بەهاری ٢٠٢٥دا، دەسەڵاتی ترەمپ زیاتر لە ١٠٠٠ هێرشی ئاسمانی ئەنجام دا و چەند مانگ دواتریش ئیسرائیل دامەزراوەکان و هەندێک لە مەقامەکانی ئەم گروپەی بە ئامانج گرت و سەرۆکوەزیران و سەرۆکی ستادی هێزە سەربازییەکانی کۆمەڵەی ئێستای ترۆر کرد.
لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم هێرشانە تەنها بوونە هۆی دلێرتربوونی ئەنساروڵڵا و پێگەی ئەوانی لە تەوەرەی بەرگریدا بەرز کردەوە. ئەنساروڵڵا بە مامەڵە و ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئەم هێزە سەربازییە بەهێزانە، وێنەی زەینیی خۆی وەک یاریکەرێکی سەرەکیی ناوچەیی بەهێز کرد بە شێوازێک کە ئەم یاریکەرە بە شێوەیەکی ناوازە، توانای ڕزگارکردنی جیهانی ئیسلامی لە هەژموون و تێکدانی ئەمریکا و ئیسرائیلی هەیە. لەو کاتەوە، ئەم ڕێکخراوە هەوڵەکانی خۆی بۆ دەستپێگەیشتن بە چەکی پێشکەوتووتر چڕتر کردووەتەوە.
ئێستا ئەنساروڵڵا بە سوودوەرگرتن لە زنجیرەکانی دابینکردنی هەمەچەشن و تۆڕە داراییە ئاڵۆزەکان، تواناکانی بەرهەمهێنانی ناوخۆیی خۆی زیاد کردووە و توانیویەتی بێ پێویستیی ڕاستەوخۆ بە گواستنەوەی چەک، انبار و گەنجینەی چەکەمەنیی خۆی بەهێز بکات. لەو کاتەوە بە دواوە، ئەم ڕێکخراوە هەوڵەکانی بۆ بەدەستهێنانی توانا سەربازییە نوێ و بەهێزترەکان زیاد کرد. لە ڕەوتی جەنگی غەززەدا، ڕووسیا ڕاپۆرتی هەواڵگریی خستە بەردەست ئەنساروڵڵا بۆ یارمەتیدانیان لە بەئامانجگرتنی کەشتییەکان.
هەروەها ڕادەستکردنی چەکی پێشکەوتوو بە ئەنساروڵڵا لەبەرچاو گیرابوو، هەرچەندە ئەم بابەتە لە کۆتاییدا بە قایلبوونی مسکۆ لەلایەن ریازەوە، هەڵوەشایەوە. ئێستا، وەک چۆن لە شیکارییەکەی ئەم دواییەی گۆڤاری «فۆرن ئەفەرز»دا ڕوون کراوەتەوە، ئەنساروڵڵای یەمەن لە کاتێکدا سەرقاڵی دروستکردنی تواناکانی بەرهەمهێنانی ناوخۆیین، سوود لە زنجیرەکانی دابینکردنی هەمەچەشن و تۆڕە داراییە تەمومژاوییەکان وەردەگرن. لە ئەنجامدا، ئەوان توانیویانە تەنانەت بێ گواستنەوەی ڕاستەوخۆی چەک لەلایەن ئێرانەوە، زرادخانەی سەربازیی خۆیان بەهێز بکەن.
ئێستا ئەنساروڵڵا باوەڕی وا دەتوانێت ئیمتیازی زیاتر لەوانەش قەرەبووی جەنگ، لە عەرەبستان وەربگرێت. لە هەمان کاتدا، ئەوان لە ناوخۆشدا ڕووبەڕووی گوشاری توندی پێدانی مووچە و باشترکردنی دۆخی ژیان بوونەتەوە لە کاتێکدا زیاتر لە نیوەی دانیشتووانی یەمەن ڕووبەڕووی نەبوونی ئاسایشی توندی خۆراک بوونەتەوە.
*هێڵی سووری ریاز و پەیمانی مەککە
بە سەرنجدان بە پشتبەستیی زۆری عەرەبستان بە دەریای سوور، ئەنساروڵڵا پێشبینیی دەکرد ریاز بە شێوازێکی خێرا سەری تسلیم داخات، بەڵام ئەم هەنگاوانە بڕیاری عەرەبستانی بۆ بەرەنگاربوونەوەی جیددیتر کرد. لە کاتێکدا محەمەد بن سەلمان، شازادەی جێنشینی سعوودی، لەوانەیە هێمنکردنەوەی دۆخەکە یان بەلای کەمەوە دواخستنی پێکدادانەکانی پێ پەسەندتر بووبێت تا ڕێککەوتنێک لە نێوان ئەمەریکا و ئێراندا وابەستەیی وڵاتەکەی بە دەریای سوور کەم بکاتەوە، بەڵام ئەنساروڵڵا دەرفەتی چاوەڕوانیی نەدا بە سعوودییەکان.
بە لەبەرچاوگرتنی نادیاربوونی هەڵوێستەکانی واشنتۆن، عەرەبستانی سعوودی بە فرەچەشنکردنی هاوبەشە ئەمنییەکانی خۆی ئامادەی بەرەنگاربوونەوەی ئەنساروڵڵا بووە. ئەمە لە دۆخێکدا بوو کە لە ٣٠ی تەممووزدا، ریاز پێکهێنانی هاوپەیمانییەکی بەرگریی دەریایی ١٤ وڵاتی بۆ دەریای سوور لەوانە تورکیا، پاکستان، میسر، سودان و جیبوتی ڕاگەیاند.
یەک هەفتە دواتر، شازادەی جێنشینی عەرەبستان پەیمانی بەرگریی هاوبەش لەگەڵ تورکیا و پاکستاندا لە مەککە واژۆ کرد. لەگەڵ ئەوەشدا، تا ئێستا ئەنجامە بەرجەستەکانی ئەم پەیمانە سنوردار بوون بە شێوازێک کە پاکستان تەنها پێش کەوتنی مۆخا هۆشداریی بە ئێرانییەکان دا کە هاوپەیمانەکانیان کۆنترۆڵ بکەن، بەڵام نە تورکیا و نە پاکستان بە شێوازی ڕاستەوخۆ نەچوونەتە ناو جەنگی یەمەنەوە.
لەوبارەیەوە، ئیسلامآباد جەختی کردووەتەوە کە «ڕێککەوتنی مەککە» لە وەڵامی جەنگی یەمەنادا چالاک نەکراوە. سەرەڕای ئەمەش و بە سەرنجدان بەو ڕەخنەیانەی ریاز لەبەر دەستوەردانی سەربازیی ساڵی ٢٠١٥ لە یەمەن ڕووبەڕووی بووەوە، ئەم پشتگیرییە دیپلۆماسییە بۆ عەرەبستانی سعوودی گرنگییەکی بەرزی هەیە.
لە لایەکی ترەوە سعوودییەکان هێشتا بەدوای ڕاکێشانی پشتگیریی ویلایەتە یەکگرتووەکاندەن. بە پێی ڕاپۆرتی «ئاکسیۆس،» واشنتۆن چرا سەوزی بە عەرەبستانی سعوودی داوە بۆ بەئامانجگرتنی فڕۆکەخانەی سەنعا و ئەم وڵاتەش داوای پشتگیریی زیاتری لە ئەمریکا کردووە.
ئەمە لە کاتێکدایە کە لە ٢٨ی تەممووزدا، ریاز بە هاوکاریی واشنتۆن هێرشگەلێکی دژی میلیشیا عێراقییەکانی ژێر پشتگیریی ئێران کە لەگەڵ ئەنساروڵڵای یەمەن هاوپەیمان بووبوون ئەنجام دا؛ هەنگاوێک کە دەریخست لە ڕەوشی بەردەوامبوونی پەرەسەندنی قەیرانەکەدا، لەوانەیە ئەمریکا لە هەوڵە سەربازییەکاندا دژی ئەنساروڵڵا پەیوەندی بە ریازەوە بکات.
سەرەڕای ئەمەش، بەشداریی ئەمریکا بە هیچ شێوازێک مسۆگەر نییە، چونکە بە سەرنجدان بە پێویستی و گوشارەکانی نەاشی لە جەنگی ئێران، ئەم دەسەڵاتە زۆر تینوو بوو تا ئاگربەستی دوولایەنە لەگەڵ ئەنساروڵڵا کە لە ئایاری ٢٠٢٥وە برقرار بوو، بپارێزێت. بێگومان دەبێت ئەم خاڵەش لەبەر چاو بگرین کە بەشێکی زۆری کەلوپەلە سەربازییەکانی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە تەنگەی هورموزدا تێوەگلاون و فراوانبوونەوەی جەنگیش لە ناوخۆی وڵاتدا ڕووبەڕووی دژایەتیی گشتی دەبێتەوە.
لە کاتێکدا داگیرکردنی «مۆخا» و دوورگەی «میون» لەلایەن ئەنساروڵڵای یەمەنەوە، واشنتۆن بۆ نیشاندانی وەڵام دەخاتە ژێر گوشاری زیاترەوە، لەوانەیە دەسەڵاتی ترەمپ زیاتر نیگەرانی پێشگرتن لە پێکدادان بێت لە قۆناغ و مەیدانێکی سەربازیی نوێدا پێش هەڵبژاردنە ناوخۆییەکان.
گۆڤاری ئاکسیۆس لەوبارەیەوە ڕاپۆرتی داوە: ترەمپ دوای پێشڕەوییەکانی ڕۆژی پنجشەممەی ئەنساروڵڵا، داواکارییەکانی عەرەبستان بۆ ئەنجامدانی هێرشی ئاسمانی دژی ئەوان ڕەت کردووەتەوە.
لە لایەکی ترەوە، هەوڵەکانی ریاز بۆ بەهێزکردنی حکوومەتی یەمەن دەرئەنجامی تەواو دوولایەنی هەبووە. لە کانوونی دووەمدا، کاتێک هێزە جوداخوازە سەر بە «ئەنجومەنی ئاگایی باشوور بە پشتگیریی ئیمارات» ویستیان دەسەڵات بەسەر تەواوی باشووری یەمەندا بگرن، عەرەبستان هاوپەیمانی کۆنی خۆی واتە میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکانی لادا. لەو کاتەوە، ئیمارات بە تەواوی لە یەمەن کشاوەتەوە و ئەم بابەتە ڕێگەی بە ریاز داوە هێزە سەربازییە حکوومەتییەکان لە ژێر فەرماندەیی ڕاستەوخۆی خۆیدا یەکبخات.
بەڵام داگیرکردنی خێرای «مۆخا» بە دەستی ئەنساروڵڵا، گومانی گەورەی لەسەر هێز و هاوئاهەنگیی ئەم هێزانە دروست کردووە. لە ڕەوتی ئەم پێکدادانەدا، بوونی فەرماندەیی یەکگرتووش نەیتوانی ببێتە هۆی هاوکاریی کارا لە نێوان گرووپە جۆراوجۆرە وابەستەکان بە حکوومەتدا بە شێوازێک کە هاوکات لەگەڵ پاشەکشەی هێزە حکوومەتییەکان لە مۆخا، تەنانەت ڕاپۆرتیش لەسەر سەرهەڵدانی پێکدادان لە نێوان ئەوان و هێزە باشوورییەکان بڵاو بووەوە، چونکە هێزەکانی باشوور ڕێگرییان لە چوونەژوورەوەی هاوپەیمانە باکوورییەکانیان لەگەڵ چەکەکانیاندا بۆ ناوچەکانی باشوور کرد.
ئەمە لە کاتێکدایە کە نەبوونی ئیمارات و هەڵوەشاندنەوەی «ئەنجومەنی ئاگایی باشوور» بە شێوازێکی تایبەت، بووە هۆی جودابوونەوەی بنکەیەکی گرنگ لە باشوور لە هاوپەیمانیی دژە ئەنساروڵڵادا و ئەم هاوپەیمانییەی لە دابینکەرێکی دەرەکیی توانا لە ڕووی سەربازییەوە بێبەش کرد. بۆیە ئەگەر ئەنساروڵڵا سەربکەون لە چەسپاندنی هەڵوێستەکانیان لە مۆخا و ناوچەکانی دەوروبەری، ئەم لەدەستچوونەی خاکە دەکرێت گورزێکی قورس بۆ سەر ڕۆحییەی هێزە وابەستەکان بە حکوومەت بێت و درز و لێکترازاوەیی لە نێوانیاندا قوولتر بکاتەوە.
ڕێبازی ئێران لە گەمارۆی دوولایەنەدا
گەورەترین چەکی گوشاری ئێران دژی ویلایەتە یەکگرتووەکان، توانا لەسەر داخستنی تەنگەی هورموز بووە. لە درێژایی زۆربەی ئەم جەنگەدا، عەرەبستانی سعوودی ڕۆژانە نێوان سێ بۆ پێنج ملیۆن بەرمیل نەوتی لە ڕێگەی بەندەرەکانی خۆیەوە لە دەریای سووردا هەناردە دەکرد کە بووبووە دەمارێکی ژیانی بۆ ریاز و بازاڕی جیهانیی نەوت، بەڵام ئێستا ئێران دەتوانێت لە ڕێگەی ئەنساروڵڵاوە ئەو هەناردەکردنەش سنووردار بکات.
وا دیارە، ئامانجی درێژخایەنی تاران، دروستکردنی دۆخێکی هەبووی ڕێگری و تۆقێنەرە بەو شێوازەی کە ئەنساروڵڵا لەسەر بابولمەندەب و خودی ئێرانییەکانیش لەسەر تەنگەی هورموز دەسەڵاتیان هەبێت. ئەگەر ئەم ستراتیژییە بەردەوام بێت، ئێران و هاوبەشی ناوچەییەکەی دەگۆڕێت بۆ دەروازەوانی ڕاستەقینەی ئەو بازرگانییەی کە ساڵانە بەهایەکەی دەگاتە تریلیۆنان دۆلار.
ئەگەرچی تاران فەرماندەیی و کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی بەسەر ئەنساروڵڵادا نییە، بەڵام خاوەنی نفووزێکی بێوێنەیە بەسەر ئەم گروپەدا. بڕیاری ئێران بۆ ناردنی فڕۆکە بۆ سەنعا لە تەممووزدا کە بووە هۆی تەنگژەتربوونی قەیرانەکانی ئێستا لەلایەن ئەنساروڵڵاوە، نیشاندەری ئەو ڕێگە جۆراوجۆرانەیە کە تاران دەتوانێت لە ڕێگەیانەوە ئاگر لە قەیرانی یەمەن لە پێناو بەرژەوەندییەکانی خۆیدا گەش بکاتەوە.
لای خۆیەوە، بڕیاری ئەنساروڵڵای یەمەن بۆ بەکارهێنانی میلیشیا عێراقییەکان لە هێرشەکانیاندا بۆ سەر عەرەبستانی سعوودی، گرێدراویی و پەیوەندیی قەیرانی یەمەن بە جەنگی ئێرانەوە ئاڵۆزتر کردووە. هەروەها هاوپەیمانییە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ زیاترەکانی ئەنساروڵڵا لەگەڵ گروپە چەکدارەکان لە سۆمالی، سودان و ناوچەکانی تری قۆچی ئەفریقا، نیشان دەدات کە پەرەسەندنی تەنگژەکانی ئێستا لەلایەن ئەوانەوە تا چەند دەتوانێت بە خێرایی بەسەر ناوچەی بەرفراوانتردا تەشەنە بکات.
لەو دەیەیەی کە لە دەستپێکی جەنگی ناوخۆیی یەمەن لە ساڵی ٢٠١٤ تێپەڕی، دەرئەنجامەکانی ئەم قەیرانە لە عەرەبستانی سعوودی، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان و لە کۆتاییشدا دەریای سووردا ڕەنگدانەوەی هەبوو. ئێستا بە هاوکاتبوونی جەنگی ئێران، تینوێتییە ناوچەییەکانی ڕۆژ لە دوای ڕۆژ زیاتر و هاوپەیمانییە تازەپێگەیشتووەکانی ئەنساروڵڵا و توانای هاوبەشیان لەگەڵ ئێران لە کاریگەریدانان لەسەر بازرگانیی جیهانیی انرژی، گۆڕەپانەکە بۆ هەڵگیرسانی جەنگێکی بە ڕادەیەکی زۆر مەترسیدارتر ئامادە بووە.
ئەم جارە، پاراستنی سەربەخۆیی پێشووی ئەنساروڵڵای یەمەن لە تارانەوە دەکرێت بۆیان زۆر قورس بێت، چونکە جەنگی یەمەن ماوەیەکی زۆرە گۆڕەپانی ململانێی هێزە ناوچەییەکان بووە، بەڵام لە قۆناغی کۆتاییدا دەکرێت شایەتی فراوانبوونەوەی سنووری دەستوەردانی یاریگەرانێک وەک ئیسرائیل، ڕووسیا، تورکیا و ویلایەتە یەکگرتووەکان بین.
بەو شێوازە، یەمەن لە جیاتی ئەوەی تەنها مەیدانی کێشمەکێ بێت بۆ هەژموونی ناوچەیی، دەکرێت بێتە بسترێک بۆ ڕکابەریی هێزە گەورەکان لە دەوربەری ئاڕگێک و گەرویەکی ژیانیی دەریایی.
گرووی دەریای سوور و تەنگژەتربوونی ململانێ ناوچەییەکان
ئێستا کە سووڕێکی مەترسیداری پەرەسەندنی تەنگژەکان دەست پێ کردووە، بەشێکی زۆری کارەکان وابەستەی ڕووداوە دواترییەکان دەبێت بە شێوازێک کە دەکرێت عەرەبستانی سعوودی لە پێشڕەوییەکانی ئەم دواییەی ئەنساروڵڵا بۆ ڕاکێشانی پشتگیریی نێودەوڵەتی بە مەبەستی دەستپێکردنی کارزارێکی بەرفراوان دژیان سوود وەربگرێت و ئەم کارزارە بە ئەگەرێکی زۆرەوە ویلایەتە یەکگرتووەکان و هاوبەشە نوێیەکانی لە «پەیمانی مەککە»شدا لەخۆ بگرێت.
سەرەڕای ئەمەش، وەها وەڵامدانەوەیەک دەکرێت مەودای ململانێکە فراوانتر بکات، بێ ئەوەی خاڵە لاوازە بنەڕەتییەکانی هاوپەیمانیی دژە ئەنساروڵڵا کە لە گۆڕەپانی جەنگدا دەجەنگن، چارەسەر بکات.
بە ئەگەرێکی زۆرەوە، ئەم چەشنە تەنگژەزاییە هەمەلایەنانە دەبێتە هۆی بەهێزکردنی پێگەی ئەنساروڵڵا و چەسپاندنی ستراتیژیی ئێران لە کۆنترۆڵکردنی گلوگاکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە هەمان کاتدا بەردەوامیی جەنگ لە یەمەن دەکرێت هەوڵەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ دەستپێگەیشتن بە ڕێککەوتنێک لەگەڵ ئێران ئاڵۆزتر بکات.
لە لایەکی ترەوە، سەرمایەدانەدان لە بەرامبەر داواکارییەکانی ئەنساروڵڵاشدا گورزێکی کوشندە لە جەستەی هاوپەیمانییەکە دەدات و تینوێتییە ناوچەییەکانی ئەنساروڵڵای یەمەن زیاد دەکات.
لەگەڵ ئەوەشدا، هێشتا دەرفەتێکی بچووک بۆ گەڕانەوە بۆ مێزی دانوستان بوونی هەیە، بە مەرجێک نەخشەیەکی سیاسیی متمانەپێکراو بۆ چارەسەری قەیرانی یەمەن دابڕێژرێت. بۆ بەدیهێنانی ئەمە، عەرەبستانی سعوودی و حکوومەتی یەمەن لە تەنیشت هاوبەشە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکانی تریشەوە پێویستیان بە ڕێککەوتن لەسەر نەخشەیەکی متمانەپێکراو بۆ دەستپێگەیشتن بە ڕێگاچارەیەکی سیاسی بە مەبەستی کۆتاییهێنان بە قەیرانی یەمەن هەیە.
ئەم نەخشەیە دەبێت بە درزە هەیە لە هاوپەیمانیی دژە ئەنساروڵڵادا بگەڕێت و کێشە سیاسییەکان کە بەردەوامییان دەبێتە هۆی لێکترازانی ئەم هاوپەیمانییە چارەسەر بکات، و لە هەمان کاتدا لە شوێنکەوتنی ئامانجە سەربازییە باڵاکان خۆیان ببوێرن.
کاتی چارەسەری سیاسی گەیشتووە
دەستپێگەیشتن بە ڕێککەوتنێکی لەو شێوازە پێویستی بە جێبەجێکردنی گوشاری سەربازیی کارا و هاوسەنگ هەیە بۆ ڕاگرتنی پێشڕەوییەکانی ئەنساروڵڵا و هاندانیان بۆ قبووڵکردنی دانوستان. لە ڕاستیدا ئەنساروڵڵاش خۆی لە ژێر گوشاری قورسی ئابووریی ناوخۆیدایە و لە کاتی تێگەیشتن لە نەبوونی توانا لەسەر سەپاندنی داواکاری لە ڕێگەی سەربازییەوە، لە دانوستانەکان سوودمەند دەبێت.
ئەگەر ئەوان قایل ببن کە ناتوانن ئیرادەی خۆیان لە ڕێگەی سەربازییەوە بسەپێنن، دەکرێت بۆ ئەنجام هیوادار بین و بۆ ئەوەی چارەسەرییەکی سیاسی ببێتە هۆی سەقامگیری لە یەمەنیدا، ئەنساروڵڵاش دەبێت لەگەڵ ئەو مەرجانە ڕێک بکەوێت کە نیگەرانییە بنەڕەتییە ناوچەیی و نیگەرانییەکانی حکوومەتی یەمەن چارەسەر دەکات و پێکهاتەیەکی کارا و جێبەجێکراو بۆ بەڕێوەبردن دیاری دەکات.
دووبارەکردنەوەی ئەلگۆری ساڵی ٢٠٢١ کە تێیدا ئۆپەراسیۆنی هەماهەنگ بۆ ڕاکێشانی ئەنساروڵڵا بۆ سەر مێزی دانوستان ئەنجام درا و بوو بە هۆی ئاگربەست، دەکرێت ڕێگاکەرەوە بێت. لەو کاتەدا سعوودییەکان و ئیماراتییەکان بە جێبەجێکردنی ئۆپەراسیۆنێکی هەماهەنگ وەڵامیان دایەوە بە شێوازێک کە لە جیاتی هەوڵدان بۆ دەستپێگەیشتن بە سەرکەوتنی تەواو، لەسەر گەڕانەوەی ئەنساروڵڵا بۆ مێزی دانوستانەکان تیشکیان خستە سەر. لە کۆتاییدا، ئەم کارزارە دوای چەند مانگێک یارمەتیی دەستپێگەیشتن بە ئاگربەستی دا.
ئەمڕۆش هەر کارزارێکی نوێ لەلایەن هاوپەیمانییەوە بە سەرۆکایەتی عەرەبستان دەبێت لەسەر قایلکردنی ئەنساروڵڵا بۆ بەشداریکردن لە گفتوگۆکاندا چڕ بێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، سەرکەوتن لەم ڕێگەیەدا پێویستی بەوە هەیە کە لە قۆناغی یەکەمدا لە زیانە مەیدانییە زیاترەکان پێشگیری بکرێت و هەوڵێکی دەستبەجێ بۆ چاککردنەوەی درزە ناوخۆییەکانی هاوپەیمانیی دژە ئەنساروڵڵا ئەنجام بدرێت.
کاتی ئەوە گەیشتووە کە ستراتیژیی نابەکاریی پەرەسەندنی سەربازیی کورتخایەن لە چارەسەرکردنی کێشەکانی یەمەنددا فڕێ بدرێتە لاوە، چونکە بوژاندنەوەی چارەسەری سیاسی بە شێوازێکی دەستبەجێ ناتوانێت کارێکی ئاسان بێت و جێگرەوەکەی چوونە ناو جەنگێکی فرسایی و ناوچەیی فراوانترە وەک دۆخی جەنگی ئەمەریکا و ئیسرائیل دژی ئێران کە دەستپێکی ئاسانە بەڵام کۆتاییپێهێنانی زۆر قورسە.