جام کوردی - هەڵوێستەکانی ئیمانوێل ماکرۆن، سەرۆک‌کۆماری فەرەنسا سەبارەت بە ڕێککەوتنی گازوایل لە نێوان ئەمریکا و ڕووسیادا، سنوورداربوونی بەڵێنەکانی دۆناڵد ترەمپ بۆ دابەزاندنی نرخی وزە ئاشکرا دەکات؛ هاوکێشەیەک کە هاوکات لەگەڵ قەیرانی ئەورووپا و گرنگیی ستراتیژیی ئێران و گەرووی هورمز، ڕەهەندی ئابووری، سیاسی و ئەمنیی بەربڵاوتری بەخۆوە گرتووە.
ئەمڕۆ نرخی وزە، لە بەنزینەوە تا گازوایل و سوتەمەنییەکانی تر، چیتر تەنیا بابەتێکی پەتیی ئابووری نییە؛ بەڵکوو بووەتە گۆڕەپانێکی یەکلاکەرەوە لە سیاسەت و ئاسایشی وڵاتاندا، لە ئەورووپاوە تا ئەمریکا. ترەمپ لەسەروبەندی هەڵبژاردنەکانی نیوەولیاتیی کۆنگرێسدا، تەواوی توانای سیاسەتی ناوخۆیی و دەرەکیی ئەمریکای خستووەتە گەڕ تا وا پیشان بدات نرخی وزە دادەبەزێنێت. سەرەڕای ئەوەش، هەڵوێستەکانی ماکرۆن سەبارەت بە ڕێککەوتنی گازوایلی نێوان واشنتۆن و مۆسکۆ، پەردە لەسەر ڕاستییەکی قووڵتر لادەدات: چارەنووسی نرخی وزە نەک بەڵێنە سیاسییەکانی ترەمپ، بەڵکوو ئەو هاوکێشانە دیاریی دەکەن کە ئێران و گەرووی هورمز لە چەقەکەیدا جێگیر بوون.
ئەورووپا؛ باجی قورسی هاودەستی لەگەڵ واشنتۆن
ئەورووپییەکان لە دوای جەنگی جیهانیی دووەمەوە، لە سایەی پشتبەستنی ئەمنی بە ئەمریکا، بەشێکی گرنگی سەربەخۆیی سیاسی و ئابووریی خۆیان لەدەست داوە؛ بەو ئومێدەی لە بەرامبەر ئەم پشتبەستنەدا، لانیکەم لە گەیشتنی بەردەوامی سەرچاوەکانی وزە دڵنیا بن. هەروەها پشتیوانیکردنی قەوارەی زایۆنی بۆ هەندێک لە دەوڵەتانی ئەورووپی، ئامرازێک بوو بۆ پێشخستنی بەرژەوەندییەکانیان لە ڕۆژئاوای ئاسیا و دەستەبەرکردنی دابینکردنی وزەی وڵاتانی عەرەبی. بەڵام چەندین مانگە ئاکامی ئەم خزمەتکردنانە، بەپێچەوانەی چاوەڕوانییەکان، لە زیانی ئەورووپادا دەشکێتەوە.
بە دانپێدانانی مارک ڕووتە، سکرتێری گشتیی ناتۆ، ئەورووپییەکان دەستیان لە دەستدرێژییە سەربازییەکانی ئەمریکا و ڕژێمی زایۆنی بۆ سەر ئێران هەبووە؛ هاوڕێیەتییەک کە نەک هەر هیچ دەستکەوتێکی بۆیان نەبووە، بەڵکوو قەیرانێکی گەورەی وزەی بەسەر ئابووری و ئاسایشی ئەورووپادا سەپاندووە. پێدرۆ سانچێز، سەرۆک‌وەزیرانی ئیسپانیا، تێچووی جەنگی دژ بە ئێرانی بۆ ئەورووپییەکان تا ئێستا بە زیاتر لە ١٠٠ ملیار یۆرۆ مەزەندە کردووە. لە لایەکی ترەوە، ئۆرسۆلا فۆندەرلاین، سەرۆکی کۆمیسیۆنی ئەورووپا، ئاشکرای کرد کە زیاتر لە ١٠٦ ملیار یۆرۆ تێچووی زیادە لە هاوردەکردنی سوتەمەنییە فۆسیلییەکان لە دوای دەستپێکردنی جەنگەوە بەسەر ئەورووپادا سەپێنراوە. ئەم ژمارانە تەنیا بەشێکن لە باجی هاوڕێیەتی لەگەڵ واشنتۆن؛ ئەو هاوڕێیەتییەی کە گۆشەگیریی نێودەوڵەتی و ناڕەزایەتیی بیروڕای گشتیی بەرامبەر بە بەشداریکردن لە کردەوەکانی ئەمریکا و ڕژێمی زایۆنی بۆ ئەورووپا بەدیهێناوە.
ڕێککەوتنی گازوایلیی ترەمپ؛ بەڵێنێکی بێ‌کاریگەری لە بازاڕی وزەدا
خاڵی جەوهەری لە هەڵوێستەکانی ماکرۆندا، دانپێدانانە بە سنوورداربوونی کاریگەریی ڕێککەوتنی گازوایلی نێوان ئەمریکا و ڕووسیا. ئەو جەختی لەوە کردووەتەوە کە بڕی گازوایلی هەناردەکراوی ڕووسیا پێشتریش لە ئارادا بووە، وڵاتان کڕیویانە و بارەکانی لە بازاڕی جیهانیدا دابەش کراوە؛ کەواتە ئەم هەنگاوە ناتوانێت گرفتە بنەڕەتییەکەی بازاڕی جیهانی چارەسەر بکات. هەروەها ماکرۆن کاریگەریی ئەم ڕێککەوتنەی لەسەر پێگەی سیاسیی خودی ترەمپیش خستووەتە ژێر پرسیارەوە.
ئەم لێدوانانە لە کاتێکدا دەخرێنە ڕوو کە ترەمپ چەندین مانگە بە بەڵێنی یەک لەدوای یەک باس لە دابەزاندنی نرخی وزە دەکات؛ ڕۆژێک بە ئازادکردنی یەدەگی نەوت، ڕۆژێک بە دەرهێنانی نەوتی گرینلاند، ڕۆژێک بە ڕێککەوتنی وزە لەگەڵ تایوان و ڕۆژێکی تر بە بەرزکردنەوەی ئاستی بەرهەمهێنانی ڤەنزوێلا. ئێستاش بەڵێنی دابەزاندنی نرخەکان دوای هەڵبژاردن و یەکلاکردنەوەی خێرای دۆسیەی ئێران دەدات. بەڵام ئەم بەڵێنانە لە بەرامبەر واقیعی بازاڕدا، متمانەی خۆیان لەدەست دەدەن. هەڵسەنگاندنەکانیش سەبارەت بە بڕی بارە گازوایلییەکانی ڕووسیا دەریدەخەن کە کاریگەرییەکی زۆر سنوورداریان دەبێت و ناتوانن جێگرەوەی چارەسەرێکی ڕیشەیی بن بۆ قەیرانی وزە.
گەرووی هورمز؛ چەقی ڕاستەقینەی دیاریکردنی نرخی وزە
قسەکانی ماکرۆن پرسیارێکی بنەڕەتی دەورووژێنێت: ئەگەر بازاڕە دارایییەکان و ڕێککەوتنەکانی ترەمپ لەگەڵ بەرهەمهێنەرانی وزە ناتوانن دابەزینی نرخەکان مسۆگەر بکەن، کەواتە چارەنووسی ئەم نرخە لە کوێ دیاری دەکرێت؟ وەڵامەکە دەبێت لە گرنگیی جیۆپۆلەتیکیی گەرووی هورمز و ڕۆڵی یەکلاکەرەوەی ئێران لە هاوکێشەکانی وزەدا بدۆزرێتەوە؛ ئەو ڕاستییەی پێشتریش لە هەڵوێستی ژمارەیەک لە بەرپرسانی سیاسی و ئابووریی جیهاندا ڕەنگی داوەتەوە.
ئەمڕۆ جیۆپۆلەتیک بووەتە ئامرازی دەسەڵات؛ پێگەی ئێران لە گەرووی هورمزدا، شانبەشانی توانای خۆماڵی، خۆڕاگریی ئابووری و کۆمەڵایەتی، و توانای ڕووبەڕووبوونەوەی کەشتییە سەرپێچیکارەکان، کاریگەریی ڕاستەوخۆ لەسەر هاوکێشەکانی بازاڕی وزە دادەنێت. لەم ڕوانگەیەوە، گەرووی هورمز یەکێکە لە بنەما سەرەکییەکانی هێزی بەرپەرچدانەوەی ئێران؛ پێگەیەک کە تەنانەت واشنتۆنیش ناتوانێت چاوپۆشی لە لێکەوتەکانی بکات. بەردەوامیی فشار لەسەر نرخی سوتەمەنی، سەرەڕای بەڵێن و کەمپەینە میدیایییەکانی ترەمپ، دەیسەلمێنێت کە ئیرادەی سیاسی بەتەنیا ناتوانێت زاڵ بێت بەسەر واقیعە جیۆپۆلەتیکییەکاندا.
دەسەڵات و هێزی ئێران؛ وەڵامێک بۆ ئەوانەی داوای پاشەکشە دەکەن
ڕاستییەکە ئەوەیە کە ئاسایشی بەردەوام بە دەستبەرداربوون لە ئامرازەکانی هێز و دووبارەکردنەوەی ئەزموونە تاڵەکانی وەک «تورکمانچای» بەدەست نایەت. ڕێگای دەربازبوون لە قەیران، پشتبەستنە بە دەسەڵاتی نیشتمانی، باوەڕبەخۆبوون، توانای خۆماڵی و سوودوەرگرتنی ژیرانە لە دەرفەتەکانی مەیدان، وتووێژ و هێزی بەرپەرچدانەوە. گەرووی هورمز بۆ ئێران تەنیا ڕێڕەوێکی دەریایی نییە؛ بەڵکوو توانایەکی ستراتیژییە لە هاوکێشە جیهانییەکاندا کە پاراستنی بەڕێوەبردنی دەتوانێت ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە دابینکردنی بەرژەوەندییە نیشتمانییەکان و بنیاتنانی نەزمێکی هاوسەنگتردا بگێڕێت. پاشەکشە و سازشکردن هەرگیز ناتوانن ببنە جێگرەوەی ئەم ستراتیژە.