من و ستیو ڤیتکاف، نێردەی تایبەتی ئەمریکا لە ماوەی نۆ حەفتەدا تەنیا لە پێنج دیداردا، پێشکەوتنی زیاترمان لە چوار ساڵەی دانوستانە ئەتۆمییەکانی ئێران لە گەڵ تیمی شکستخواردووی بایدن بەدەستهێنابوو. ئێمە لە لێواری پێشکەوتنێکی مێژووییدا بووین.
بە ئامانجی چارەسەرکردنی ناکۆکییەکە - واتە نیگەرانییەکانی ئەمریکا سەبارەت بە ئەگەری لادانی بەرنامەی ئەتۆمی ئاشتییانەی ئێران لە داهاتوودا - وتووێژی کراوە و ورد ئەنجامدرا، لەنێویاندا سەبارەت بە داهاتووی پیتاندنی یۆرانیۆم لە لایەن ئێرانەوە. چەندین چارەسەری براوە - براوە لە سەر مێزەکە بوون؛ چارەسەرەکان لە لایەن هەردوو لایەن و هەروەها لە لایەن نێوەندگیڕی عومانییەوە پێشکەش کرابوون.
هەروەها ئێمە بە گرنگییەکی یەکسانەوە سەرنجمان خستە سەر کۆتایییەکی یەکلاکەرەوەی سزاکان و بەشداریکردنی ئەمریکا لە هاوبەشییە ئابورییە فراوانەکاندا کە دەتوانێت دەرفەتێک بە بەهای تریلیۆن دۆلار دابین بکات. ئێران ئامادەی هاوکارییە سودبەخشەکانی هەردوولا بوو کە بتوانێت ئابوری وڵاتەکەی بەرز بکاتەوە و لە هەمان کاتدا ئەولەویەتەکانی دۆناڵد ترەمپ لە پێچەوانەکردنەوەی داماڵینی پیشەسازی و بوژاندنەوەی پیشەسازییە دابەزینەکانی ئەمریکا - لەنێویاندا لە کەرتی وزەی ئەتۆمیدا بەدیبهێنێت.
شتەکان تەواو ئەرێنی دەرکەوتن - بە تایبەت دوای ئاڵوگۆڕی دووبارەی پەیامەکان. بەڵام تەنیا 48 کاتژمێر پێش شەشەمین کۆبوونەوەی چارەنووسساز لە عومان، ڕژێمی ئیسرائیل بە بێ هۆکار هێرشی کردە سەر وڵاتەکەم. جگە لە شوێنە ئەتۆمییە پارێزراوەکان، ناوچەی نیشتەجێبوون، نەخۆشخانەکان، ژێرخانی وزەی گرنگ و تەنانەت زیندانەکانیش بۆردومان کران. هەروەها زنجیرەیەک تیرۆری ترسنۆکانە – لەوانەش کوشتنی دڕندانەی مامۆستایانی زانکۆ لە گەڵ ژن و منداڵەکانیان – ئەنجامدرا. ئەم دەستدرێژییە دڕندانە خیانەتێکی قووڵ بوو لە دیپلۆماسی. لە سەردەمێکدا کە دانوستانەکان خەریکی پەرەسەندن بوون، ئەم بۆردومانکردنە دڕندانە پەیامێکی ڕوونی نارد: ئیسرائیل شەڕی پێ باشترە لە چارەسەرکردنی ئاشتییانەی کێشەکان.
ڕژێمی زایۆنیستی جارێکی دیکە بە درۆ بانگەشەی ئەوەیکرد کە هێرشە ئاسمانییەکانی بۆ پێشگرتن لە پەرەپێدانی چەکی ئەتۆمی ئێران ئەنجام داوە. بەڵام ڕاستییەکە جیاوازە؛ ئێران وەک ئەندامێکی دامەزرێنەری پەیمانی قەدەغەی بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی، هەمیشە لە ژێر چاودێری نەتەوە یەکگرتووەکاندا بەرنامەی ئاشتییانەی ئەتۆمی خۆیی پاراستووە.
ئێران وەک هەر نەتەوەیەکی بەشەرەف، بە توندی لە دژی ئەو دەستدرێژییە وەستایەوە، ئەوەندە بە یەکلاکەرەوە کە ڕژێمی ئیسرائیل ناچار بوو داوا لە سەرۆک کۆماری ئەمریکا بکات کۆتایی بە شەڕەکە بێنێت.
دەبێت بە ڕوونی تێبگەین کە ئێران دوای ئەم هەڵەیەی لایەنی بەرامبەر، ئێستا بە دوو ئەوەندە وریاییەوە مامەڵە دەکات. ئەو پابەندبوونەی - بەرپرسیارانە - بۆ دوورکەوتنەوە لە شەڕێکی ناوچەیی تەواو قەبارە کە تا ئێستا پیشانمان داوە، نابێت هەرگیز وەک هێمای لاوازی سەیر بکرێت. ئێمە بە هەموو هێزێکەوە بەرگری لە خاکەکەمان دەکەین لە بەرامبەر هەر هێرشێکی ئەگەری لە داهاتوودا. ئەگەر ئەو ڕۆژە هات، بێگومان هێزی ڕاستەقینەی خۆمان بۆ ڕەواندنەوەی هەر وەهمێک سەبارەت بە دەسەڵاتی ئێران ئاشکرا دەکەین.
پێویست ناکات بڵێین ئەو پێشکەوتنەی کە لە پێنج خولی دانوستانەکانی نێوان ئێران و ئەمریکادا بەدەست هاتبوو، بە کردەوە، نەک لە لایەن ئێرانەوە، بەڵکوو لە لایەن ئەمریکای "بە ڕواڵەت دانوستانکار"ەوە لەناوچوو. جگە لەوەش بڕیارە وێرانکەرەکەی ئەمریکا بۆ کڕنۆش بردن بۆ فشار و پێشێلکردنی یاسا نێودەوڵەتییەکان و پەیمانی قەدەغەکردنی بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی (NPT) بە بۆردومانی دامەزراوە ئەتۆمییەکان لە ژێر پارێزبەندیدا، خۆی هەموو شتێک ڕوون دەکاتەوە.
ئێستا کە ئێران لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا ئاماژەی پێگەیشتووە کە ڕەنگە ئەمریکا ئامادە بێت بۆ گەڕانەوە بۆ ڕێڕەوی دانوستان، بە ڕاستی ئەو پرسیارە دەوروژێنرێت: چۆن دەتوانین متمانە بە بەشدارییەکی نوێ بکەین؟ شایانی بیرهێنانەوەیە کە لە ساڵی 2015 ئێران ڕێککەوتنێکی تۆکمەی ئەتۆمی لە گەڵ شەش وڵاتدا لەنێویاندا ئەمریکا، واژۆ کرد، کە ئیدارەی ئەمریکا تاکلایەنە پاش کەمتر لە سێ ساڵ لێی کشایەوە.پاشان کاتێک ئێران بە نیازپاکییەوە ڕازی بوو کە خولێکی نوێی دانوستان دەستپێبکات، ئەو نیازپاکییە بە هێرشی دوو سوپای چەکداری ئەتۆمی بەرەوڕوو بووەوە.
هەرچەندە ئێران پابەندە بە دیپلۆماسییەوە، بەڵام هۆکاری بەرچاو هەیە بۆ بێمتمانەبوون بە ئەمریکا لە بەردەوامبوون لە وتووێژکردن. ئەگەر خواستێکی ڕاستەقینە بۆ چارەسەری ئاشتییانە بۆ ئەم پرسە هەبێت، ئەوا ئەمریکا دەبێت ئامادەیی ڕاستەقینەی خۆی بۆ گەیشتن بە ڕێکەوتنێکی دادپەروەرانە پیشان بدات. هەروەها دەبێت واشنتن دان بەوەدا بنێت کە کارەکانی لە چەند حەفتەی ڕابردوودا دۆخەکەی بە تەواوی گۆڕیوە.
ئێرانییەکان هەرگیز خۆ بە دەستەوە نادەن. ئێران شارستانیەتێکە کە هەزاران ساڵە هەیە و بەهێزتر لە جاران لە هێرش و لەشکرکێشی بێشومار دەرکەوتووە. ئێمە هەمیشە ئاشتیمان پێ باشتر بووە؛ بەڵام هەمیشە ئەوە ئێمە بووین کە بڕیارمان داوە چۆن و کەی دەستدرێژی دژی گەلەکەمان کۆتایی دێت. هەروەک حیساباتە هەڵەکانی ڕژێمی ئیسرائیل دەریخستووە، ئێرانییەکان بە یەکگرتوویی لە دژی دەستدرێژکاران وەستاون.
هەر دانوستانێک کە لە سایەی شەڕدا ئەنجام بدرێت، لە بنەڕەتدا ناسەقامگیرە و ئەو دیالۆگانەی کە لە کەشێکی هەڕەشەئامێزدا بەدواداچوونیان بۆ دەکرێت، هەرگیز ڕاستەقینە نابێت. بۆ ئەوەی دیپلۆماسی سەرکەوتوو بێت، دەبێت لە سەر بنەمای ڕێزگرتنی یەکتر و دەستەبەرکردنی بەرژەوەندییەکانی هەردوولا بێت. بە هەمان شێوە گرنگە کە دیپلۆماسی بەردەوام لە لایەن ئەکتەرە سێیەمەکانەوە کە لە گەیشتن بە چارەسەرێک دەترسن، تێک نەدرێت و لەناو نەچێت. گەلی ئەمریکا شایەنی ئەوەیە بزانێت کە وڵاتەکەیان دەخرێتە ناو شەڕێکی تەواو خۆدزینەوە و ناپێویستەوە – لە سەر دەستی ڕژێمێکی بیانی کە هیچ بایەخێک بە بەرژەوەندییەکانیان نادات.
پێویستە ئەمریکا بزانێت کە ئەم دەستدرێژییە وایکردووە زاناکانمان و دەستکەوتەکانیان لە هەموو کاتێک بۆ ئێمە ئازیزتر بن.
بەڵێنی “یەکەمی ئەمەریکا” کە لە لایەن ترەمپەوە درابوو، شێواوە بۆ “یەکەمی ئیسرائیل”. گەلی ئەمریکا کە تێچووی لەدەستدانی هەزاران گیان و بەفیڕۆدانی ترلیۆن دۆلاری باجدەرانی لە ناوچەکەماندا ئەزموون کردووە، ئێستا پێدەچێت بە تەواوی ئاگاداری ئەم ڕەوتە وێرانکەرە بێت.
ڕێگای ئاشتی پێویستی بە بڕیاردەرانی ئەمریکا هەیە کە تێبگەن کە تاکە ڕێگای بەردەوام وتووێژی ڕێزدارە نەک قسەی ناشرین و بێبەزەییانە.
هەڵبژاردنی کۆتایی لە دەست ئەمریکادایە: ئایا دواجار ئەمریکا ڕێگای دیپلۆماسی هەڵدەبژێرێت؟ یان لە شەڕێکدا کە تێوەگلاوە و هی کەسێکی ترە، دەمێنێتەوە؟
سەید عەباس عێراقچی
وەزیری دەرەوەی کۆماری ئیسلامی ئێران