جام کوردی - تۆڕی هەواڵی سی ئێن ئێن لە ڕاپۆرتێکدا نووسیویەتی، هەڵسەنگاندنێکی
بێلایەنانە بۆ تێچوو و لێکەوتە ئابوورییەکانی شەڕی ئێران بۆ ئەمریکا، وێنەیەکی زۆر
ئاڵۆزتر لە گێڕانەوەی سەرکەوتووانەی سەرۆک کۆماری ئەو وڵاتە دەخاتە ڕوو.
سی ئێن ئێن لەم ڕاپۆرتەدا ڕایگەیاندووە: دوابەدوای واژۆکردنی یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن و دەستپێکردنی خولێکی نوێی دانوستانەکانی نێوان واشنتۆن و تاران، شەڕی هاوبەشی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران وەستاوە، لانیکەم بۆ ئێستا و دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکاش بانگەشەی ئەوە دەکات کە ئەمریکییەکان لەم شەڕەدا سەرکەوتنیان بەدەستهێناوە.
پێنجشەممەی ڕابردوو ترەمپ لە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکەی خۆی بە ناوی "ڕاستی کۆمەڵایەتی" نووسیبووی: "نەدەکرا وا بێت!" و پاشان سوودەکانی ئەو یاداشتنامەی لێکتێگەیشتنەی خستەڕوو کە بۆ درێژەدان بە دانوستانەکان لەگەڵ ئێران لە ماوەی ٦٠ ڕۆژی داهاتوودا واژۆ کراوە.
بەپێی ئاماری CSIS، تەنها 100 کاتژمێری یەکەمی شەڕەکە نزیکەی سێ ملیار و 700 ملیۆن دۆلاری تێچووە. تا ڕۆژی ١٢، تێچووی کەڵەکەبووی شەڕەکە گەیشتبووە نزیکەی ١٦.٥ ملیار دۆلار. لە کاتێکدا وەزارەتی جەنگی ئەمریکا قورسایی ئەو بارگرانییە داراییەی لە ئەستۆ گرت، دەزگاکانی دیکەی حکومەت وەک وەزارەتی ئاسایشی ناوخۆ و وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە دێرینەکانیش نزیکەی یەک ملیار دۆلاریان خەرج کرد. کانسیان وتی لەو ژمارەیە نزیکەی 165 ملیۆن دۆلار پەیوەندی بە "بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنی"ەوە هەیە.
نرخی بەنزین هەروا بەرزە
شەڕەکە بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی غاز، ئەمەش ڕاستییەکە بۆ ترەمپ تاڵ و شیرین بووە، کە فراوانکردنی بەرهەمهێنانی نەوت و غازی کردووە بە تەختەیەکی ناوەندی کارنامەی ئابوورییەکەی. بەڵام لە کاتێکدا ئەمریکا لە مێژە گەورەترین بەرهەمهێنەری نەوت و گاز بووە لە جیهاندا، بەڵام بازاڕەکەی ئاڵۆز و جیهانییە. تێکڕای نرخی بەنزین لە ئەمریکا پێش جەنگ کەمتر بوو لە ٣ دۆلار بۆ هەر گاڵۆنێک، بەڵام بۆ بەشێکی زۆری شەڕەکە لە سەرووی ٤ دۆلارەوە بووە.
ئێستا کە بڕیارە هاتوچۆی تانکەرەکان لە ڕێگەی گەرووی هورمزەوە دەست پێبکاتەوە (لە ماوەی ٦٠ ڕۆژی دانوستانەکاندا)، پێشبینی دەکرێت نرخەکان دابەزن، بەڵام ئەوە کات دەخایەنێت. تێکڕای نرخی غازی ئەمریکا لە ڕۆژی هەینیدا ٣.٩٧ دۆلار بووە، ئەمەش یەکەمجارە لە دوای ٣٠ی ئازارەوە بۆ خوار ٤ دۆلار دابەزیوە.
بەپێی چاودێری نرخی وزە لە زانکۆی براون، تێکڕای ماڵە ئەمریکییەکان زیاتر لە ٢٥٣ دۆلار زیاتر لە وزە خەرج دەکەن لە چاو پێش جەنگ.
کاریگەری دۆمینۆی بەرزبوونەوەی نرخی بەنزین
بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی بەنزین، بەکارهێنەرانی ئەمریکا زیانیان پێگەیشتووە، بەڵام بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی بەنزین، جووتیاران و کۆمپانیاکانی کەشتیوانی و بارهەڵگر زیانێکی زۆریان پێوەتەوە.
تێکڕای نرخی بەنزین پێش جەنگ نزیکەی ٣.٨٠ دۆلار بووە، بەڵام تا ١٥ی حوزەیران بەرزبووەتەوە بۆ زیاتر لە ٥.٠٠ دۆلار. زانکۆی براون مەزەندە دەکات کە ئەمریکییەکان ٢٧.١ ملیار دۆلاری دیکەیان داوە لە بەرزبوونەوەی نرخی بەنزین. هەروەها شەڕی ئێران نرخی پێوەکانی کیمیایی بەرزکردۆتەوە و ئەمەش دەتوانێت کاریگەری نەرێنی درێژخایەن لەسەر کەرتی کشتوکاڵ هەبێت.
یەدەگی ستراتیژیی نەوتی ئەمریکا بۆ نزمترین ئاست لە ساڵی ١٩٨٣ەوە دابەزی
یەدەگی نەوتی فریاگوزاری ئەمریکا، کە لە ئەشکەوتە خوێییەکانی کەناراوەکانی کەنداوی مەکسیکدا هەڵگیراوە (کە ترەمپ لە سەرەتای خولی دووەمی خۆیدا بە فەرمانی جێبەجێکردن ناوی گۆڕیوە بە "کەنداوەکانی ئەمریکا")، هەم لە سەردەمی ئیدارەی جۆ بایدن (لە ئەنجامی شەڕی ئۆکرانیا) و چ لە خولی دووەمی ترەمپ (بەهۆی شەڕی ئێران) بە شێوەیەکی بەرچاو کەمکراوەتەوە.
کەناڵی سی ئێن ئێن بڵاویکردەوە، ئەم یەدەگانە ئێستا لە نزمترین ئاستدایە لەدوای ساڵی ١٩٨٣ەوە، کە ئەمریکا سەرەتا لە سەردەمی ئیدارەی ڕیگان دەستی کرد بە پڕکردنەوەیان.
جیهان 1.15 ملیار بەرمیل نەوتی لەدەستداوە
بۆ ماوەی نزیکەی چوار مانگ شەڕ، هەناردەکردنی نەوتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە کردەوە ڕاگیرا. بەگوێرەی ئاماری کۆمپانیای بلێر، شرۆڤەکاری کاڵاکان، جیهان لە ماوەی جەنگدا بە گشتی یەک ملیار و 150 ملیۆن بەرمیل نەوتی لەدەستداوە.
بۆ قەرەبووکردنەوەی ئەو کەمییە، وڵاتانی وەک ڤەنزوێلا و بەرازیل بەرهەمەکانیان زیاد کردووە، بەگوێرەی کەناڵی سی ئێن ئێن. ئەمریکا بڕێکی زۆر سووتەمەنی فڕۆکەی بۆ ئەوروپا و گازۆیل بۆ ئوسترالیا هەناردە دەکرد. جگە لەوەش ئیدارەی ترەمپ بەشێک لە گەمارۆ نەوتییەکانی سەر ڕوسیا و ئێرانی لە کاتی شەڕدا هەڵگرت. هەروەها 32 وڵات هەماهەنگی گەورەترین ئازادکردنی یەدەگی فریاگوزاری نەوتیان لە مێژوودا کرد.
بەڵام ئەم ڕێوشوێنانە بەس نەبوون و لە ئەنجامدا کۆمپانیاکانی نەوت ناچار بوون لە یەدەگی تایبەتی خۆیان سود وەربگرن بۆ دابینکردنی خواست.
خەزنەکانی نەوتی ئۆکلاهۆما تەواو دەبن!
سەنتەری هەڵگرتن و دابەشکردنی ڕۆنی گرنگ لە شاری کوشینگ لە ویلایەتی ئۆکلاهۆما کە نەوت بەسەر هەموو ئەمریکادا دابەش دەکات، ئێستا گەیشتووەتە ئاستی ئاگادارکردنەوەی کارکردن، کە بە زاراوەیەکی سادە، وەک ئەوە وایە تەنها نیشتووەکە لە بنی دەفرێکی قاوەدا هەبێت و دەبێت مەنجەڵەکە بخەیتە خوارەوە بۆ ئەوەی چەند دڵۆپی کۆتایی بچێتە ناو کوپەکەتەوە!
بەشێکی زۆری ئەو نەوتەی لە بنی تانکیەکاندا بەجێماوە بەکارناهێنرێت، ئەمەش وایکردووە پاراستنی فشاری بۆریەکان زۆر قورس بێت بۆ گەیاندنی بە بەکارهێنەران.
ئیدارەی زانیاری وزەی ئەمریکا هەفتەی ڕابردوو ڕایگەیاندبوو، تەنها 20 ملیۆن بەرمیل نەوت لە تانکەرەکانی کوشینگدا ماوەتەوە. ئەوە کێشەیەکە کە ترەمپ لە لوتکەی گروپی حەوتدا دانی پێدا ناوە و وتی "ئایا دەتەوێت ئاژاوەی ڕاستەقینە و پەنابەری ڕاستەقینە ببینیت؟ لەو حاڵەتەدا دەڵێم نزیکەی چوار هەفتەی تر پێداویستیەکانمان تەواو دەبێت."
هەڵاوسان لە هەڵکشاندایە
ترەمپ چەندین جار کێشەی هەبووە بۆ ئەوەی ڕوون بکاتەوە، یان باشتر بڵێین پاساو بداتەوە، بۆچی سیاسەتەکانی نەبووەتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخەکان، بەڵام ئامارەکان بە پێچەوانەوە دەڵێن. لە خاڵێکدا بیرۆکەی “دەسەڵاتی کڕین”ی بە “فێڵ” ناوبرد! تەنانەت لەم دواییانەشدا وتی “هەڵاوسانم خۆشدەوێت” و بانگەشەی ئەوەی کرد کە دوای جەنگ هەڵاوسان “وەک بەردێک دادەبەزێت”!
بەڵام جیاوازی هەیە لە نێوان دابەزینی نرخی نەوت، واتە نرخەکان بە خێرایی بەرز نابێتەوە، لەگەڵ هەرزانبوونی تێچووی ڕاستەقینەی کاڵاکان. بەپێی ئاماری نووسینگەی ئاماری کار لە ئەمریکا، بۆ یەکەمجار لە ماوەی سێ ساڵدا ڕێژەی هەڵاوسانی ساڵانە لە وڵاتەکەدا لەسەدا ٤ی تێپەڕاندووە، ئەمەش بە شێوەیەکی بەرچاو بەهۆی بەرزبوونەوەی تێچووی وزە.
ئەم ڕێژەیە نزیکەی دوو هێندەی ئەو ئاستەیە کە بانکی ناوەندی ئەمریکا بە خواستراو دەزانێت بۆ کەمکردنەوەی ڕێژەی سوود. هەر بۆیەش یەدەگی فیدراڵی هەفتەی ڕابردوو ڕێژەی سوودی کەم نەکردەوە، بە پێچەوانەی خواستی ترەمپ. ئەمە لە کاتێکدایە کە ئێستا ئەم دامەزراوەیە لەلایەن “کێڤین وارش”ەوە سەرۆکایەتی دەکرێت، کە پیاوی تایبەتی ترەمپە!
لە لایەکی دیکەوە ئێستا نرخەکان خێراتر لە مووچە بەرز دەبنەوە؛ بە واتایەکی تر، هەڵاوسان بە شێوەیەکی کاریگەر بەرزکردنەوەی مووچەی زۆرێک لە ئەمریکییەکان لە مانگەکانی نیسان و ئایاردا خوارد. ئەمە یەکەمجارە لە ساڵی ٢٠٢٣ەوە ئەمە ڕووبدات.
متمانەی بەکاربەران بە نزمیی دەمێنێتەوە
بەپێی ڕاپرسییەکی درێژخایەنی زانکۆی میشیگان، متمانەی بەکاربەران لە مانگی حوزەیراندا کەمێک بەرزبووەتەوە دوای سێ مانگ لەسەریەک لە دابەزین. بەڵام هێشتا پێوەرەکە دوورە لە تێکڕای مێژوویی.
برایان مێنا، پەیامنێری سی ئێن ئێن دەڵێت، ئەمریکییەکان لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە تووشی زنجیرەیەک شۆکی ئابووری بوون و هێشتا کاتێکی پێویستیان نەبووە بۆ ئەوەی متمانەی لەدەستچوویان وەربگرنەوە.
بۆندەکان بە شێوەیەکی بەرچاو دابەزیون
نیگەرانییەکان سەبارەت بە هەڵاوسان بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی وزەوە بووەتە هۆی فرۆشتنی گەورەی بۆندەکان. لە ئەنجامدا، داهاتی دراوی گەنجینەی ئەمریکا بۆ ماوەی ١٠ ساڵە بەرزبووەوە بۆ بەرزترین ئاستی لە ماوەی زیاتر لە ساڵێکدا لە مانگی ئایاردا. ئەم ڕێژەیە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر تێچووی قەرزی بەکاربەر هەیە، لەوانە کارتی بانکیی، قەرزی ئۆتۆمبێل و گرێبەستی خانووبەرە.
ڕێژەی گرێبەستی خانووبەرە زۆر بەرز دەمێنێتەوە
تێکڕای ڕێژەی گرێبەستی خانووبەرەی ئەمریکا بۆ ماوەی ٣٠ ساڵ هەفتەی ڕابردوو بۆ ٦.٤٧% بەرزبووەوە، لە کاتێکدا هەفتەی پێشووتر ٦.٥٢% بوو.
ئاستی جەماوەریی ترەمپ دابەزیوە
لە کاتێکدا ترەمپ هێشتا لە پشتیوانی لایەنگرانی سەرەکیی خۆی بەهرەمەندە، بەڵام زۆرینەی ئەمریکییەکان لە ئاستەکەی ناڕازین. لە ئەنجامدا، بەپێی ڕاپرسییەکی کەناڵی سی ئێن ئێن، ئاستی جەماوەریی پێش شەڕەکە لە خوار ٤٠% بووە و ئێستا لە دەوروبەری ٣٧%دایە.
بەگوێرەی ڕاپرسییەکی ئەم دواییەی فۆکس نیوز، هەڵسەنگاندنی ئەمریکییەکان بۆ مامەڵەکردنی ترەمپ لەگەڵ شەڕ و ئابووریدا بە هەمان شێوە بە شێوەیەکی سەرسەختانە نەرێنییە، تەنیا لەسەدا ٣١ی دەنگدەران ڕەزامەندییان لەسەر ئەدای ئابووریی ترەمپ هەیە و تەنیا لەسەدا ٣٥ی دەنگدەران ڕەزامەندییان لەسەر مامەڵەکردنی ترەمپ لەگەڵ ئێراندا هەیە.