١٤ ڕۆژ پێش ئێستا بوو کە «ئێسکات بەسەنت»، وەزیری خەزێنەداریی ئەمریکا و نەخشەسازی سەرەکیی هێرشی ئابووری دژ بە ئێران، بە دڵنیاییەوە باسی لە داڕمانی نزیکی ئابووریی ئێران کرد؛ هەرچەندە ئەم بانگەشەیە کاردانەوەی خێرای بەرپرسانی سیاسی و ئابووریی لێکەوتەوە.
کاردانەوەی بەرپرسانی ئێران
یەکەم کاردانەوە لەلایەن محەمەد باقر قالیباف، سەرۆکی مەجلیسی شورای ئیسلامییەوە بوو کە لە هەژماری خۆی لە تۆڕی ئێکس، باسی لە دۆخی ناسک و قەیراناویی بەسەنت کرد و نووسی: «دەوڵەتی ئەمریکا لە ڕابردوودا قەرزی زۆری بە سوودی نزیکەی سفر وەرگرتووە، ئێستا کاتی دانەوەی ئەم قەرزانە هاتووە و دەوڵەت ناچارە بۆ یەکلاییکردنەوەیان، دیسانەوە قەرزی نوێ بە سوودی زۆر بەرزتر وەربگرێت.» قالیباف هەروەها بیری بەسەنت خستەوە کە ڕۆڵی ئێران لە داخستنی گەرووی هورمز و بەرزڕاگرتنی نرخی وزە و کاریگەری لەسەر بەرزبوونەوەی سوودی قەواڵەکان، خەزێنەداریی ئەمریکای خستووەتە ناو قەیرانێکی گەشەسەندوووەوە.
کاردانەوەی دووەم لەلایەن سەید عەلی مەدەنی‌زادە، وەزیری ئابوورییەوە بوو کە لەبارەی هەڕەشە دوو هەفتەیییەکەی بەسەنت بە ایرنای ڕاگەیاند: «چەندین ساڵە دەڵێن دوو هەفتەی تر یاخود مانگێکی تر ئابووریی ئێران تێک دەشکێت و داڕمان ڕوودەدات؛ دڵنیا بن ئەم ڕووداوانە ڕوونادەن، خەپتان خاو بێت.» ناوبراو افزود: «ئەوان دەمەوێت نیگەرانی و دڵەڕاوکێ بۆ خەڵک دروست بکەن تا خەڵک هێرش بکەنە سەر بازاری دراو و نرخی ارز بەرز بکەنەوە؛ ئەگەرنا ئەم قسەکانە هیچ سوودێکیان نییە و ئێمەش ڕێگە نادەین ئەمە ڕووبدات.»
بەڵام سەرنجڕاکێشترین کاردانەوە هی عەبدولناسر هیمەتی، سەرۆکی بانکی ناوەندی بوو کە پێنجشەممەی هەفتەی پێشوو (١٦ی ڕەزبەر) لە وەڵامی پرسیاری پەیامنێری ایرنایدا جەخت کردەوە: «بە آقای بەسنت بڵێن سێ ڕۆژی تری لەبەردەستدا نەماوە.»
بەسەنت کە بە پشتبەستن بە چوار دەیەی چالاکی لە بازاڕە مەزنەکان، دراو، سوودی بانکی و ڕەوتی سەرمایە، خۆی نەک تەنها وەک وەزیری خەزێنەداری، بەڵکو وەک مامەڵەکارێکی بەئەزموون دەناساند (کە پێشتر لە ڕووداوەکانی وەک «چوارشەممەی ڕەش»ی پاوەندی بەریتانیا لە ساڵی ١٩٩٢ و گۆڕانکارییەکانی یەنی ژاپۆن لە سەردەمی سیاسەتەکانی «آبەنومیکس»دا بەشدار بووە)، ئەمجارەیان نەیتوانی ئاڵۆزییەکانی ئابووریی ئێران لە ژمێرە و هاوکێشەکانیدا لەبەرچاو بگرێت و پێشبینییەکەی وەک بەڵێنێکی جێبەجێنەکراو ماوەوە.
بۆچی ئابووریی ئێران تووشی داڕمان نابێت؟
هەندێک لە شارەزایان هۆکارەکانی خۆڕاگریی ئابووریی ئێران لەگەڵ سەرهەڵدانی دوو جەنگی سەپێنراو لە ماوەی یەک ساڵدا، زیادبوونی فشاری سزاكان و توندبوونەوەی محامەسەی دەریایی، لە چەند خاڵێکدا دەبیننەوە کە گرنگترینەکانیان ئەمانەن:
١. خۆگونجاندن لەگەڵ دۆخی سزادراوی لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا: هەرچەندە ئەمجارە سزاکان بە شێوەیەکی بەرفراوان سەپێنراون و بوارێکی فراوانی چالاکیی ئابوورییان گرتووەتەوە، بەڵام چالاکانی ئابووریی ئێران ڕێگاکانی تێپەڕاندنی ئەم سزایانەیان لە ڕابردوودا تاقی کردووەتەوە. ئابووریی ئێران لە هەمان سەردەمی گەمارۆی دەریایی و جەنگی سەپێنراودا توانیویەتی تۆڕی دابینکردنی کاڵا پێویستەکانی وڵات بپارێزێت و بازاڕ پڕ بکاتەوە.
٢. جۆراوجۆریی سەبەتەی هەناردەکردنی ئێران: ئێران خاوەنی کۆمەڵێک پیشەسازیی بەرهەمهێنانی گەورەیە لە پۆڵا و پترۆکیمیاییەوە تا پیشەسازییە بچووک و ناوەندەکان. هەندێک لە کۆمپانیا پیشەسازییە گەورەکان دەستیان بە انرژیی هەرزان ڕادەگات کە قازانجیان زیاد دەکات.
٣. خاوەندارێتی لە خاکی فراوان و بەپیت: لە بەرهەمهێنانی جۆرەها بەرهەمی کشتوکاڵیدا، وڵاتەکەی لە دابینکردنی بەشێکی گەورەی پێداویستییە گشتییەکانی خەڵک بێناز کردووە و پشتبەستن بە هاوردەی کەم کردووەتەوە؛ بە جۆرێک کە ٨٥٪ی پێویستیی سفرەی ژیانی خەڵک لە ڕێگەی بەرهەمی ناوخۆوە دابین دەکرێت.
٤. توانای جێگاتۆڕکردنی هاوردە بە بەرهەمی ناوخۆ: بەرهەمهێنەرە ناوخۆییەکان توانیویانە کاڵا پێویستەکانی وڵات بە قازانجی نرخی نزمتر بخەنە بازاڕەوە، لە کاتێکدا لە ڕابردوودا زۆرێک لەو کاڵایانە لە ڕێگەی هاوردەوە دابین دەکران.
٥. قازانجی ئێران لە دابینکردنی انرژیی پێویست: سەرەڕای زیانگەیشتن بە کەرتی انرژی لە جەنگی سەپێنراودا، بەڵام لەم چەند مانگەی ڕابردوودا توانیویەتی بەشێک لەو توانایە بگەڕێنێتەوە و ناتەواوییە دروستبووەکان بە ڕێگەی ناوخۆیی بەڕێوە ببات.
بازاڕی سەرمایەی ئێران لە لووتکەی گەشەسەندنیدا
لە ساڵانی ڕابردوودا، بەتایبەت لەم ساڵەدا، فرەجۆریی ئامرازەکانی بازاڕی سەرمایە (وەک سندوقە دراوی، ئاڵتوون، نەخشی زێڕ، سندوقە نەگۆڕەکان، قەواڵەی سپارەی کاڵا، و گەیشتن بە بازاڕە نێودەوڵەتییەکان) بووە هۆی ئەوەی کە بازاڕی سەرمایەی ئێران ببێتە یەکێک لە ئامرازەکانی هێزی ئابووریی وڵات. بەرهەمی بورس لەم ساڵەوە تا ئێستا ٢.٥ ئەوەندە زیاد بووە.
کاریگەریی هەڵچوونی قسەکانی بەسەنت لە بازاڕی دراودا
سەرەڕای هەموو ئەمانە، ناتوانرێت ئەو ڕاستییە ڕەت بکرێتەوە کە ئەم لێدوانانە کاریگەرییان لەسەر بازاڕە سیاسییەکان هەبووە، کە بازاڕی ارز گرنگترینیان بوو. هاوکاتبوونی قسەکانی بەسەنت لەگەڵ کەمبوونەوەی داهاتی ارز بەهۆی دابەزینی هەناردە، بووە هۆی ئەوەی کە بازاڕی ارز تووشی بەرزبوونەوەی نرخ ببێت و تەنانەت لە نرخی راستەقینەی خۆی تێپەڕ کات؛ دیاردەیەک کە لە مێژووی ئابووریی ئێراندا تاقی کراوەتەوە.
شارەزایانی ئابووری پێیان وایە بانگەشەی داڕمانی ئابووریی ئێران بەشێکە لە جەنگی ڕاگەیاندنی ئەمریکا کە سەرەڕای زیانەکانی سزاكان، بەدیهێنانی دوورە لە ڕاستییەکانی ئابووریی ئێران. بۆیە دەبێت زیاتر لە جاران هەنگاو بنرێت بۆ کەمکردنەوەی پشتبەستن بە دۆلار و فرەجۆرکردنی ڕێڕەوی هەناردەکردن، هەروەها چاکسازیی لە بەڕێوەبردنی ناوخۆییدا بۆ کەمکردنەوەی فشارە دەرەکییەکان لەسەر بازاڕ.