جام کوردی - بە پێچەوانەی ئەو گێڕانەوەیانەی کە تێگەیشتنی ئەم دواییە وەک سەرکەوتنێکی دیپلۆماسی بۆ ئەمریکا دەخەنە ڕوو، فۆکۆیاما جەخت لەسەر ڕۆڵی سنووردارکردنی ناوخۆیی واشنتۆن دەکاتەوە. بە تێڕوانینی ئەو، بەرزبوونەوەی نرخی وزە، نیگەرانییەکان لە مانەوەی گەرووی هورمز بە داخراویی، فشارە ئابوورییەکان بۆ سەر کۆمەڵگای ئەمریکا، تێچووی سیاسی شەڕ و دژایەتی گشتی بۆ چوونە ناو ململانێیەکی درێژخایەن، ترەمپی ناچار کردووە ئەو ڕێککەوتنە قبوڵ بکات.
لێدوانەکانی ئەم دواییەی فرانسیس فۆکۆیاما سەبارەت بە لێکتێگەیشتنی نێوان ئێران و ئەمریکا زیاتر لە هەموو شتێک لە ڕستەیەکی مشتومڕاویدا ڕەنگدانەوەی هەبوو: “ئەم لێکتێگەیشتنە تەسلیمبوونی تەواوەتی ئەمریکا بوو بە ئێران.” بەڵام ئەگەر ئەم دەستەواژەیە تەنیا وەک هێرشێکی سیاسی بۆ سەر دۆناڵد ترەمپ بخوێنرێتەوە، گرنگترین پەیامەکەی پشتگوێ دەخرێت.
گرنگی لێدوانەکانی فوکویاما لە توندی زمانەکەیدا نییە، بەڵکو لەوەدایە کە یەکێک لە ناسراوترین تیۆریستەکانی سیاسەتی ئەمریکا و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، دەرئەنجامی ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی لەگەڵ پێوەرەکانی عەقڵانییەتی ستراتیژی هەڵسەنگاندووە. لەم یاداشتەدا کە لە گۆڤاری «پرسوئیشن»دا بڵاوکراوەتەوە، فوکویاما بە ڕاشکاوی ڕەخنە لە ترەمپ دەگرێت و دەنووسێت: “بەهێزترین وڵات لە جیهاندا لەلایەن سەرۆکێکی بێ کارەکتەر و نەزانەوە بەڕێوەدەبرێت کە تێچووی زیادەڕۆیی بەسەر وڵاتانی دیکە و تەنانەت بەسەر گەلەکەی خۆیدا دەسەپێنێت بۆ قازانجی تایبەتی خۆی.” لەم تێبینییە کە ئەوەندە درێژ نییە، فوکویاما لە یەک کاتدا چەندین لێدوانی گرنگ دەخاتە ڕوو؛ لێدوانەکان کە پێکەوە وێنەیەکی جیاواز لە شەڕەکە و ئەو تێگەیشتنەی کە بەدوایدا هات، دەخەنە ڕوو. یەکەم لێدوانی فۆکویاما ئەوەیە کە شەڕەکە نەیتوانی هیچ کام لە ئامانجە ڕاگەیەندراوەکانی بەدەستبهێنێت. ئەگەر دەستپێکی شەڕ بە دروشمگەلێکی وەک ڕاگرتنی بەرنامەی ئەتۆمی ئێران، کۆتایی هێنان بە پیتاندن، گۆڕینی ڕەفتاری ناوچەیی کۆماری ئیسلامی، لاوازکردنی پێکهاتەی سیاسی ئێران، یان تەنانەت گۆڕینی ڕێژیم، ڕەوا بوو، ئەوا تێگەیشتنی دەرەنجامی هیچ کام لەم ئامانجانە نەگەیشتووە. بە وتەی فۆکویاما، هەموو ئەم پرسانە دواخراون بۆ دانوستانەکانی داهاتوو؛ واتە شەڕ نەیتوانیوە ئەو شتە بەدەست بهێنێت کە بڕیار بوو بە زەبری هێز بەدەستی بهێنێت.
پێشنیاری دووەمی ئەو پەیوەندی بە چەمکی "گەڕانەوە بۆ خاڵی دەستپێک"ەوە هەیە. فوکویاما پێی وایە کە دەرئەنجامی شەڕ بریتییە لە گەڕاندنەوەی دۆخەکە بۆ بارودۆخی پێش دەستپێکردنی ململانێکان؛ واتە هەمان ئەو دۆخەی کە گەرووی هورمز تێیدا کراوە بوو، شەڕ نەبووە و هێشتا دەتوانرا لە ڕێگەی دیپلۆماسیەوە ناکۆکییەکان بەدوادا بگەڕێن. لە ئەدەبیاتی ستراتیژیدا ئەمە خراپترین سیناریۆیە بۆ دەستپێشخەری شەڕ؛ چونکە تێچووی سەربازی و ئابووری و سیاسی گەورە دەدرێت، بەڵام ئەنجامی کۆتایی جیاوازییەکی بەرچاوی لەگەڵ دۆخی پێشوودا نییە.
میحوەری سێیەمی شیکارییەکەی فۆکویاما پەیوەندی نێوان دەسەڵاتی سەربازی و دەسەڵاتی سیاسییە. ئەو بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ تەحەدای ئەو گریمانە باوەی دەکات کە باڵادەستی سەربازی بەپێویستی دەگەیەنێت کە توانای سەپاندنی ئیرادەی سیاسی بێت. ڕەنگە ئەمریکا و ئیسرائیل لە ڕووی دەسەڵاتی سەختەوە سوودێکی بەرچاویان هەبووبێت، بەڵام ئەم سوودە نەیتوانی ئامانجە سیاسییە ڕاگەیەندراوەکان بگات. ئەمە ئەو بۆشاییەیە کە تیۆریستەکانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان ساڵانێکە لە نێوان "توانای لەناوبردن" و "توانای ناچارکردن"دا ناسیویانە. لەوانەیە وڵاتێک توانایەکی بەرزی هەبێت بۆ زیانگەیاندن، بەڵام هێشتا نەتوانێت ئیرادەی خۆی بەسەر دیوەکەی تردا بسەپێنێت.
خاڵی چوارەم شیکارییەکەیەتی بۆ هۆکارەکانی پاشەکشەی ئەمریکا. بە پێچەوانەی ئەو گێڕانەوەیانەی کە تێگەیشتنەکە وەک ئەنجامی سەرکەوتنێکی دیپلۆماسی ئەمریکا دەخەنە ڕوو، فۆکۆیاما جەخت لەسەر ڕۆڵی سنووردارکردنی ناوخۆیی واشنتۆن دەکاتەوە. بە بۆچوونی ئەو، بەرزبوونەوەی نرخی وزە، نیگەرانییەکان لە مانەوەی گەرووی هورمز بە داخراویی، فشارە ئابوورییەکان لەسەر کۆمەڵگای ئەمریکا، تێچووی سیاسی شەڕ و دژایەتی گشتی بۆ چوونە ناو ململانێیەکی درێژخایەن، کۆشکی سپی ناچار کردووە ئەو ڕێککەوتنە قبوڵ بکات. ئەم شیکارییە بیرهێنانەوەی یەکێک لە بنەما بنەڕەتییەکانی سیاسەتی دەرەوەیە: هیچ زلهێزێکی گەورە تەنیا لەسەر بنەمای دەسەڵاتی سەربازی بڕیار نادات؛ بەڵکو کۆمەڵێک سنووردارکردنی ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسی، مەودای بڕیارەکانی دیاری دەکەن.
ڕەنگە میحوەرەکەی پێنجەمی قسەکانی فۆکویاما گرنگترین بەش بێت لە شیکارییەکانیدا. ئەو تێگەیشتنە نوێیە تەنانەت لە ڕێککەوتنە ئەتۆمییەکەی ساڵی ٢٠١٥ لاوازترە. ئەم بەراوردکردنە تەنیا حوکمێک نییە لەسەر دەقی ڕێککەوتنەکە؛ هەڵگری پەیامێکی سیاسییە. ساڵانێکە ترەمپ ڕێککەوتننامەی JCPOAی بە "خراپترین ڕێککەوتن لە مێژوودا" ناوبردووە، بەڵام ئێستا بە گوتەی فوکویاما، ڕەزامەندی دەربڕیوە لەسەر تێگەیشتنێک کە کەمتر سنووردارکردن بۆ بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران دابنێت و ئیمتیازاتی کەمتر پێشکەش بە ئەمریکا بکات لە چاو ڕێککەوتنەکەی پێشوو. ئەگەر ئەم هەڵسەنگاندنە ڕاست بێت، ئەوا دەرەنجامە لۆژیکییەکە ئەوەیە کە کشانەوە لە ڕێککەوتنی پێشوو نەک هەر نەیتوانیوە هیچ شتێک بۆ واشنتۆن بەدەستبهێنێت، بەڵکو پێگەی موزایەدەی ئەمریکای لاواز کردووە.
فوکویاما لە چ هەڵوێستێکەوە ڕەخنە دەگرێت؟
بێگومان شیکارییەکەی فۆکویاما بێبەش نییە لە گریمانە سیاسییەکان. ئەو ڕەخنەگرێکی جددی ترەمپە و سروشتییە کە لە ڕوانگەی ڕکابەرییە ناوخۆییەکانی ئەمریکاوە ڕەخنە لە ئەدای ئیدارەکەی بگرێت. هەر لەبەر ئەم هۆکارە، پێویستە هەندێک لە قسە توندەکانی سەبارەت بە "ناکارامەیی" سەرۆکی ئەمریکا لە چوارچێوەی ململانێ سیاسییە ناوخۆییەکانی ئەمریکادا تێبگەین، نەک تەنها وەک شیکارییەکی بێلایەنانە بۆ پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان. بەڵام ئەگەر ئەم چینە سیاسیەش وەلانێین، ناوەڕۆکی ئارگیومێنتەکەی هێشتا هەر جێی خۆیەتی: شەڕێک کە شکست دەهێنێت لە گەیشتن بە ئامانجە سیاسییەکانی، تەنانەت ئەگەر زیانی سەربازی قورسیشی لێبکەوێتەوە، لە کۆتاییدا سەرکەوتنێکی ستراتیژی نییە.
بۆ ئێرانیش ئەم شیکارییە هەڵگری چەند پەیامێکی گرنگە. یەکەم: ئەزموونی ئەم دواییە دەریدەخات کە ڕێگریکردن تەنیا بەرهەمی هێزی سەربازی نییە، بەڵکو تێکەڵەیەک لە توانای بەرگری، خۆڕاگری ئابووری، یەکگرتوویی ناوخۆیی و هێزی دیپلۆماسی. دووەم: ئەگەر لایەنی بەرامبەر دوای بەکارهێنانی ئامرازی سەربازی بگەڕێتەوە سەر مێزی دانوستان، ئەم گەڕانەوەیە ئەوە نیشان دەدات کە دیپلۆماسی هێشتا بەشێکی دانەبڕاوە لە هاوکێشەی دەسەڵات، نەک نیشانەی لاوازی. سێیەم: سەرکەوتن لە مەیدانەکەدا دەبێتە دەستکەوتێکی بەردەوام کاتێک بتوانرێت لەسەر مێزی دانوستان بگۆڕدرێت بۆ سوودی سیاسی و ئابووری و ئەمنی ڕەنگە گرنگترین پەیامی وتارەکە بێت
مەبەستی فۆکویاما ئەوەیە کە لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا دەسەڵات تەنها کاتێک مانادارە کە بتوانێت واقیعێکی سیاسی نوێ دروست بکات. ئەگەر دوای شەڕێکی تێچووی زۆر، هەموو لایەنەکان بگەڕێنەوە بۆ ئەو شوێنەی کە پێش شەڕەکە بوون، ئیتر پرسیاری ڕاستەقینە ئەوە نییە کە کێ سەرکەوتنی بەدەستهێنا؛ هەر بۆیەشە شەڕەکە لە پلەی یەکەمدا دەستی پێکرد.
بەم مانایە، تێبینییەکەی فوکویاما کەمتر ڕەخنەیە لە ترەمپ نەک هۆشدارییەک سەبارەت بە سنووری دەسەڵاتی سەخت لە جیهانی ئەمڕۆدا، جیهانێک کە تەنانەت گەورەترین هێزی سەربازیش ناتوانێت هاوکێشە سیاسی و ناسنامەییە ئاڵۆزەکان بە قازانجی خۆی بنووسێتەوە بە پشتبەستن بە تەنیا بە هێز.